Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev saılaýaldy baǵdarlamasynda ǵylym eldiń básekege qabiletti bolýyna múmkindik beretin óndiristiń jańa tehnologııalaryna baǵyttalýy kerek ekenin atap ótti. Sondyqtan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý mańyzdy. Onyń ústine bul qadam qosylǵan qundy arttyrýǵa, bıznestiń jáne tutastaı eldiń básekege qabilettiligin nyǵaıtýǵa jol ashady. Otandyq ǵylymdy kommersııalandyrý týrasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat NURBEKPEN az-kem áńgimelesken edik.
– Saıasat Nurbekuly, bizdiń jaǵdaıymyzda ǵylymdy kommersııalandyrý úshin qandaı elderdiń tájirıbesine súıengen durys?
– Bizdiń negizgi mindetimizdiń biri – ǵylymdy eldiń ındýstrııalyq qajettiligine baǵyttaý. Búginde aldymyzda ǵylymdy qajet etetin ekonomıkaǵa kóshý maqsaty tur. Sondyqtan kommersııalandyrý – bolashaq ǵylymnyń basym mindetteriniń biri. Innovasııalyq ónimdi naryqqa shyǵarý irgeli zertteýlerden ınnovasııalyq bıznesti qurýǵa jáne daıyn ónimdi naryqtaǵy túpkilikti tutynýshyǵa deıin jetkizýdiń óte kúrdeli jolyn qamtıdy. Halyqaralyq tájirıbe týraly aıtsaq, biz AQSh, Germanııa jáne Fınlıandııa sııaqty úsh eldiń mysalyn qarastyrdyq. Mysaly, Amerıkanyń Ulttyq ǵylym qory (National Science Foundation, NSF) – ǵylym men tehnologııany damytýǵa jaýapty AQSh úkimeti janyndaǵy táýelsiz agenttik. NSF óz mıssııasyn negizinen ýaqytsha granttar berý arqyly júzege asyrady. Granttardyń kóbi jeke zertteýshilerge nemese shaǵyn zertteýshiler tobyna beriledi. Qalǵan granttar ǵylymı ortalyqtardy qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi. Sonyń ishinde ǵalymdar men ınjenerlerge qajet, biraq kez kelgen jergilikti top nemese jeke zertteýshiler úshin qymbatqa túsetin «Ujymdyq paıdalaný ortalyqtaryndaǵy» aýqymdy ári qymbat ǵylymı jabdyqtar men qyzmet kórsetý quraldaryn ustaýǵa jumsalady.
– Kommersııalandyrý baǵytynda aýyz toltyryp aıtar qandaı jetistikterimiz bar?
– Ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý týraly zańnyń qabyldanýymen 2016, 2017, 2018 jyldary Ǵylym qory úsh konkýrs ótkizdi. Oǵan 1 270 ótinim kelip tústi, 1 myńnan astamy saraptamadan ótti, 193 joba maquldandy, 171 shart jasaldy, 150-den astam joba qoldaý aldy. Jobalardy iske asyrý barysynda 140 ǵylymdy qajetsinetin óndiris quryldy. Onyń ishinde 15 joba eksportqa shyqty jáne 5 joba 1 mlrd teńgeden astam somaǵa satyldy. О́tken jyly jańa konkýrs uıymdastyryldy. Onyń aıasynda 152 ótinim usynylyp, 134-i saraptamadan ótti. 72 joba ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý jónindegi mamandandyrylǵan Ulttyq ǵylymı keńesterdiń sheshimi boıynsha maquldandy jáne grant alýshylarmen 68 kelisimshart jasaldy.
Ekonomıka salalary boıynsha jobalar portfelin negizinen agroónerkásip kesheni, densaýlyq saqtaý jáne hımııa ónerkásibi jobalary quraıdy. Naqty salalardaǵy bıznestiń suranysyna qaramastan, mashına jasaý, týrızm jáne óńdeý ónerkásibi sektorynda tómen deńgeı baıqalady. О́ńirler boıynsha ǵylymı jobalardy kommersııalandyrýda Almaty, Astana jáne Qaraǵandy qalalarynyń ǵalymdary belsendilik tanytyp keledi. Kerisinshe Aqtóbe jáne Atyraý oblystarynda kommersııalandyrý joq. Bul jalpy óńirlerdegi jumysty kúsheıtý qajettigin kórsetedi. Bıznesti akselerasııalaýdy júrgizý óńirlerdiń óndiristik sektorynyń qajettilikterine baǵyttalǵan kommersııalanatyn jańa jobalardyń ósýi men damýynyń katalızatory bolady dep senemiz.
Búgingi tańda satýdan túsken tabys 26,5 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde eksport 465,5 mln teńgege teń. Bıýdjetke salyq tólemderi túrinde 6 mlrd teńgeden astam soma tólendi. Birlesip qarjylandyrý shamamen 6,8 mlrd teńgeni qurady. 1 400-den astam adam jumys ornymen qamtamasyz etildi. Eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýyna jalpy úles shamamen 55,1 mlrd teńgege jetti. Iske asyrylǵan 152 jobanyń portfelin taldaı otyryp, kóp jaǵdaıda grant alýshylar bıznes ókilderi ekenin atap ótýge bolady. Joǵary oqý oryndarynyń nátıjesi tómen. Mundaı jaǵdaı daıyn ınnovasııalyq ónimder men qyzmetterdi satý kórsetkishterimen aıqyndalady. Bıznes ókilderi eń joǵary 79 paıyzdyq nátıjeni kórsetse, joǵary oqý oryndary tek 4,5 paıyzdy, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary 5 paıyzdy quraǵan, ǵylymı-óndiristik ortalyqtardyń nátıjesi 11 paıyzdan sál asady. Bul jaǵdaı ǵylym men bıznesti ıntegrasııalaý jumystaryn kúsheıtý qajetin kórsetti. Bıznes ókilderi ǵalymdarǵa jańa óndirister qura otyryp, ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý jobalaryn iske asyrýda barynsha jaqsy nátıjelerge qol jetkizýdi, sondaı-aq jańa jumys oryndaryn, bıýdjetke salyq túsimderin uıymdastyrýdy qamtamasyz etedi.
– Osy oraıda ǵalymdarǵa qandaı talaptar qoıylatynyn atap ótken durys bolar edi...
– «Sıfrlandyrý, ǵylym jáne ınnovasııalar esebinen tehnologııalyq serpilis» ulttyq jobasynyń praktıkalyq tájirıbesi men kórsetkishterin, sondaı-aq iske asyrý barysynda týyndaıtyn problemalar men usynystardy eskere otyryp konkýrstyq qujattama jyl saıyn jańa talaptarmen tolyqtyrylady. Mysaly, 2022 jyldan bastap kommersııalandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrsqa qatysý suratylyp otyrǵan granttyń jalpy somasynyń keminde 20 paıyz mólsherinde mindetti jeke qarjylandyrýsyz múmkin emes. Jobany iske asyrý sońynda tabys grant somasynyń keminde 10 paıyzyn quraýǵa tıis. Jobany iske asyrý merzimi 3 jylǵa deıingi merzimdi qamtıdy. Bul rette granttyń beriletin somasy 300 mln teńgege jetýi múmkin. Joba jetekshisi Qazaqstan azamaty bolýy kerek jáne ony iske asyrý Qazaqstan aýmaǵynda júrgizilýge tıis. Joba komandasy 5 adamnan aspaýy, olardyń arasynda kommersııalandyrý jónindegi maman bolýy shart.
Kommersııalandyrýǵa arnalǵan grant konkýrstyq negizde beriledi. Onyń operatory – Ǵylym qory. Ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrs kezinde jobalardy irikteý úderisi ashyq túrde iske asyrylady. Ol granttyq qarjylandyrýdyń basqa konkýrstarymen is júzinde birdeı standartty kezeńderden turady. Olar – ótinimderdi qabyldaý, sáıkestikti tekserý, saraptama jáne taǵy da basqa kezeńder. Byltyr qurylǵan kommersııalandyrý jónindegi mamandandyrylǵan Ulttyq ǵylymı keńes sheshim shyǵarady. Ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý úshin 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan qarjylandyrý somasy eki ese ósti.
– Salada qandaı problemalar bar?
– Ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý esebinen tehnologııalyq serpiliske kedergi keltiretin birqatar másele anyqtaldy. Olar – ǵalymdardyń bıznes- quzyretteriniń bolmaýy, ǵylym men bıznestiń álsiz baılanysy, jeke qarjylandyrýdy izdeý máselesi, óndiriske otandyq ınnovasııalardy engizýdiń tómendigi. Osynyń saldarynan óńirlerde ótinimder sanynyń tómendeý úrdisi baıqalady. 2025 jylǵa deıingi halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdarlamasynyń 22-tarmaǵynyń 5-tarmaqshasyn oryndaý úshin ǵylymı-tehnologııalyq akselerasııa tujyrymdamasy ázirlendi. 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan 1,5 mlrd teńgege bıýdjettik ótinim pysyqtaldy. Ǵylym qoryn osy bıznes akselerasııa baǵdarlamasynyń operatory etip taǵaıyndaý durys bolar edi dep oılaımyz. Vedomstvoaralyq komıssııa hattamasynyń tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde 5 jol kartasy ázirlendi. Búginde aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, energetıka, ekologııa jáne ındýstrııalyq damý mınıstrlikterimen kommersııalandyrý jobalarynyń nátıjelerin salalyq ónerkásipke engizý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr.
Ǵylym men bıznestiń ıntegrasııasyn ilgeriletý úshin Iskerlik seriktester klýby óz jumysyn jalǵastyryp keledi. Qazirgi tańda seriktestikke 160 qatysýshy kirip otyr. Onyń ishinde 52 ınvestor, 48 isker seriktes, 30 tálimger, 30 lısenzıat bar. Ǵylym men jobalardy kommersııalandyrý týraly aqparattar júıeli túrde buqaralyq aqparat quraldary, telearnalar, ártúrli aqparattyq portaldar, sondaı-aq Facebook, Instagram jáne Telegram áleýmettik jelilerinde talqylanady. 2022 jyly 500-den astam jańalyq shyǵaryldy. О́tken jyly 12 sáýirde Ǵylym kúni forýmy aıasynda, 17 maýsymda Nazarbayev University-inde, 22 qyrkúıekte «Samuryq-Qazyna» qory jáne 31 qazanda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy bazasynda 4 kommersııalandyrý reaktory ótti. Atalǵan is-sharalar nátıjesinde 31 joba tanystyryldy, baıqaýǵa 12 ótinim berildi, quny 2 mlrd teńgege jýyq 7 joba ulttyq ǵylymı keńespen qarjylandyrýǵa maquldandy.
– О́nertabysty óndiriske engizip, tabys taýyp otyrǵan kompanııalar týraly naqty mysal keltire alasyz ba?
– Árıne. Ondaı mysaldar óte kóp. Máselen, ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrýdyń tabysty keısi retinde Janbolat Muzbaevtyń jetekshiligimen «KB Tree Energy» JShS iske asyratyn qaýipsiz, tıimdi jel energııasy negizinde generatorlardy ázirleý, qurý jáne serııalyq óndirý jobasyn atap ótýge bolady. Jobanyń nátıjeleri (elektrmen qorektendirýdiń kún-jel kózderi) Mańǵystaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryndaǵy shekara qyzmetteriniń derbes beınebaqylaý júıelerinde ornatylǵan. Bul shekaradan ruqsatsyz ótý kezinde obektilerdi túsirýge, nysandardy baqylaýǵa jáne monıtorıng ortalyǵyna oqıǵa týraly sıgnal berýge arnalǵan. Sol sekildi Almaty oblysynyń magıstraldyq respýblıkalyq trassalarynyń boıynda jaryqtandyrý men beınebaqylaýdyń tolyq derbes baǵanalary ornatyldy. Bul joldyń asa qaýipti ýchaskesindegi jol-kólik oqıǵalarynyń sanyn edáýir azaıtýǵa múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta satylym 134 mln teńgeni qurady. Budan bólek Bolgarııanyń «Torýs BG» kompanııasymen kelisimshart jasaldy. Nátıjesinde iri kólemde ınvestısııa tartylatyn boldy. Investısııa Almaty qalasynyń «Alataý» ınnovasııalyq tehnologııalar parki» erkin ekonomıkalyq aımaǵyna, «jasyl energetıka» aıasynda transformatorlar men elektr stansalaryn óndirý boıynsha tolyq derbes zaýyt salýǵa baǵyttalady.
Sondaı-aq Ǵylym qorynyń ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrýǵa arnalǵan granttar sheńberinde Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy jáne «О́nerkásiptik mıkrobıologııa» JShS ǵalymdarynyń kópjyldyq ǵylymı zertteýleriniń nátıjesi sanalatyn 3 joba iske asyrylyp jatyr. Olar – «Rozeofýngın-AS» sańyraýqulaqqa qarsy dárilik preparatyn óndirý, tabıǵı sút sarysýy negizinde ashytylǵan sýsyn óndirý jáne otandyq probıotık óndirisi. О́zim osy kásiporynda bolyp, óndiristik sıklmen tanystym. Bul joba naryqta suranysqa ıe ınnovasııalyq otandyq ázirlemelerdiń jarqyn mysaly bola alady.
– Aldaǵy joba-josparlarmen bólisseńiz?
– Byltyrǵy maýsymda Ulttyq ǵylym akademııasynyń mereıtoılyq sessııasynda Prezıdent joǵary oqý oryndary janyndaǵy tehnoparkterdi qoldaý baǵdarlamasy iske qosylatynyn atap ótti. Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý qaǵıdalary boıynsha konkýrstyq negizde ýnıversıtetter janyndaǵy ǵylymı-tehnologııalyq parkterdi damytýǵa tıisti qarjylandyrý bólinetin bolady. Mundaı tehnoparkterdi qurýdyń alǵashqy tájirıbesi olardyń qyzmetin baǵalaý kezinde, eń aldymen, olardyń ózin ózi qamtamasyz etý dárejesin jáne tutynýshylardyń keń aýqymyna qyzmet kórsetýge daıyndyǵyn eskerý qajet ekenin kórsetti. Al memleket ǵylymdy qajetsinetin qyzmetterdi (ınjınırıngtik, konsaltıngtik, aqparattyq jáne basqalar) usyný úshin olardyń ınnovasııalyq áleýetin qoldaıtyn bolady. Biryńǵaı úılestirý tehnoparkter qyzmetin súıemeldeý jáne damytý, akselerasııa baǵdarlamalaryn iske asyrý arqyly Ǵylym qoryna beriletin bolady. Sonymen qatar tehnoparkter men ǵylymı uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn odan ári qoldaý úshin mınıstrlik zańnamalyq bastamalar sheńberinde ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa granttyq qarjylandyrýdyń jańa nysanyn engizý máselesin pysyqtap jatyr. Qajetti normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirlegennen keıin tehnologııalyq parkterdi qoldaýdy Ǵylym qory ákimshilendirý arqyly júzege asyrý usynylady.
Belgili bir kemshilikterge qaramastan, orasan zor jumys atqarylǵanyn, aıtarlyqtaı nátıjeler bar ekenin atap ótý kerek. Osy rette kelesideı máselelerdi qarastyrý oryndy. Birinshiden, memlekettik qoldaýdyń naqty sharalaryn (granttyq, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý, kommersııalandyrýǵa arnalǵan granttar nemese basqalary) qabyldaý úshin ýnıversıtetterdiń, ǵylymı uıymdardyń jáne startap-kompanııalardyń ıdeıalary men ázirlemeleriniń tehnologııalyq daıyndyǵynyń deńgeıin (TRL) anyqtaý tájirıbesin engizý, ıaǵnı tehnıkalyq tapsyrmanyń bóligi retinde konkýrstyq qujattamaǵa engizý kerek. Ekinshiden, kommersııalandyrý jobalaryna qatysýshylardyń ónimderin ilgeriletý jónindegi salalyq mınıstrlikterdiń Jol kartalaryn turaqty negizde tolyqtyrý jáne iske asyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy. Úshinshiden, belgilengen tártippen respýblıkalyq bıýdjet esebinen ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrýǵa granttar berý sheńberinde kórsetiletin qyzmetterdiń qunyn aıqyndaý ádistemesin bekitý qajet. Tórtinshiden, Ǵylym qoryn 2025 jylǵa deıin halyq kirisin arttyrý baǵdarlamasy sheńberindegi bıznes akselerasııa baǵdarlamasynyń operatory etip belgileý kerek.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»