El ekonomıkasyn órge súırep, qýat berip turǵan qurylys salasynda 50 myńnan astam kompanııa bar. Osy kompanııalarǵa qatysty jyl saıyn 3000-ǵa jýyq quqyq buzý faktisi tirkeledi. Bul san jyldan-jylǵa kóbeımese, azaımaı tur. Elimizde barlyq kásiporynnyń 41,9 paıyzyn quraıtyn qurylys sektorynda quqyq buzýshylyq nege kóp?
Qazir el aýmaǵynda 7,7 myń nysan salynyp jatyr. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń esebinshe, osy nysandarda qurylys tyǵyzdyǵynyń parametri jónindegi talap jıi buzylady. Sondaı-aq qosymsha qabattardy qondyrý, ruqsat qujattary joq tehnıkalyq qabattardy qaıta jabdyqtaý talaptary da durys oryndalmaıdy. Bul – berisi.
Árige barsaq, jaqynda Astanada 76 nysannyń qurylysy quqyq buzý sebepterinen toqtatylǵan. Olardyń qatarynda «Mars Project», «Aiz Kurylys», «Rýsaldıng Line», «Building company», «Expert Consulting Agency Kazakhstan», «Global Millennium», «Handan-Astana», «Oreol-Group» t.b. bar. Elorda ákimdiginiń málimetinshe, 96 nysanda qurylys júrgizý ruqsatnamasy bolmaǵan. Sol sebepti birshama kompanııa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Degenmen 20 uıym shaǵyn qabatty turǵyn úı keshenderin óz betinshe salý máseleleri jónindegi jumys tobynyń kómegimen ruqsat qaǵazyn alyp, jumysyn jalǵastyryp jatyr. Ákimdik bul týraly «Ruqsat qujattary joq kópqabatty turǵyn úı keshenderiniń jańa qurylys nysandary anyqtalǵan jaǵdaıda olar óz betinshe salynǵan dep tanylady jáne bólshekteledi», dep habar berdi.
Qurylys salasynda osyndaı kózge kórinetin máselelerden tys astyrtyn jatqan túıtkilder de kóp. Mysaly, Almaty oblysynda halyqaralyq korporasııanyń qatysýymen eki zaýyt salynyp jatyr. Biraq ekstrýdtalǵan polıstırol kóbik jáne tas jún óndiretin zaýyttyń daıyn bolý ýaqyty shekten tys keshigýde. Qurylys jobasy «Qaırat» ındýstrııalyq aımaǵyna tıesili eken. Ákimdik júrgizgen tekseris nátıjesinde nysannyń daıyndyǵy 30-40 paıyz ǵana ekeni anyqtaldy.
Buǵan deıin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaevtyń sapary barysynda «Qaırat» ındýstrııalyq aımaǵy qajetti ınjenerlik ınfraqurylymdy aıaqtaý úshin birshama qıyndyqqa ushyraǵany belgili bolǵan edi. Zaýytty salý úshin barlyq qajetti ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym bar bolsa da bul nysandar nege ýaqytynan keshigip salynyp jatyr degen suraq týyndaıdy.
Zaýyttardyń ashylýy 43,8 mlrd teńgege baǵalanǵan. Endi bul máseleni sheshý úshin memlekettik áriptestik sheńberinde ınfraqurylymnyń alańdyq jelilerine seriktester tartylatyn bolady. Oǵan taǵy qarjy jumsalady. Jospar boıynsha bul nysan osy jyldyń sońynda iske qosylýy kerek.
Ákimdik jobalardy iske asyrý úshin 23 jyl merzimge 30,6 ga jer ýchaskesi qosalqy jalǵa berilgenin aıtty. Sonymen qatar mınıstrlik osyǵan baılanysty qýattylyǵy jylyna 500 myń tekshe metr polımerli jylý oqshaýlaǵysh jáne jylý oqshaýlaıtyn materıal óndiretin zaýyttardyń qurylysy kesteden aıtarlyqtaı artta qalyp otyrǵanyn atap ótti.
Jylý oqshaýlaıtyn materıal óndirisin salý boıynsha jobany iske asyrý 2021 jyldyń naýryz aıynda bastaldy. «Onyń iske qosylýy 2023 jylǵa josparlanǵan bolatyn. Daıyn ónimdi (jalpy kólemniń 25%-yna deıin) Qytaıǵa, Qyrǵyzstanǵa, О́zbekstanǵa eksporttaýǵa bolady. Degenmen bastalǵanyna 2 jyl ótse de, 30 paıyzy ǵana daıyn bolǵan nysannyń osy jyldyń sońyna deıin bite qoıaryna senim az. Osynyń bári qurylys sektoryna baılanysty qatań kodekstiń bolmaýynan», deıdi sarapshylar. Qurdymǵa ketken qurylystyń osy sııaqty mysaldary el aýmaǵynda shashetekten. «Nege?» degen suraqqa jaýap ala almaıtynymyz ókinishti-aq.
Qurylys kompanııalary qaýipsizdik erejelerin de jıi buzady. Mysaly, jyl basynda ǵana «Raıymbek» jáne «Ayana Plaza» kompanııalary qaýipsizdik tehnıkasy men eńbek talaptaryn buzǵan. Bul týraly Astana ákimdiginiń baspasóz qyzmeti habarlady. Eskertý jasalǵannan keıin «Raıymbek» kompanııasy anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıdy. Al «Ayana Plaza» kompanııasynyń isi sotqa berildi. Zańdy belden basyp, talapqa qaıshy áreket etetin kompanııalar bularmen bitpeıdi. 2022 jyl aıaqtalar tustyń ózinde memlekettik eńbek ınspektorlary qanshama qylmystyq is tirkep, eńbek zańnamasyna 87 jumys berýshi tartylǵan bolatyn. Salynǵan aıyppul somasy 16 mln 700 myń teńgeni qurapty.
Sarapshylar quqyq buzýshylardyń kóp bolýyna eki sebep bar deıdi. Birinshisi – qurylys salasyna qatysty zańnyń durys qadaǵalanbaýy jáne sala mamandarynyń zańdy bilmeýi. Ekinshisi – úlestik qurylys problemasy. «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańdy saqtaý boıynsha birqatar másele bar. Úlestik qurylys týraly tekserý paraqtary bekitilmegen. Sondyqtan turǵyn úı qurylysynyń talaptaryn qadaǵalaý úshin jospardan tys tekseris júrgizý múmkin emes.
«Báıterek» Astana qurylysshylar odaǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń prezıdenti Jambyl Meldebaıdyń aıtýynsha, qurylys salasyndaǵy zań men baǵany retteý, sapany baqylaý bir ǵana quzyrly organǵa mindettelýi kerek.
«Qurylys mınıstrligi qurylýy qajet. Mysaly, úı salýǵa qajetti jabdyqtardy óz elimizde shyǵarsaq, qaltaǵa túsken salmaq aıtarlyqtaı jeńilder edi. Oǵan áleýetimiz jetedi. Kadr tapshylyǵy da – ózekti másele. О́kinishke qaraı, elde kásibı qurylysshylar daıyndalmaıdy. Mamandar onyń saldaryn karantın kezinde kórdik deıdi. Elde qurylys toqtap qaldy. Salany jemqorlyq jaılaǵanyn bilemiz ǵoı. Tenderdiń zańsyz ótýine baılanysty óńirlerdegi qurylys kompanııalary nápaqasyz qalyp otyr. Al sheteldikter salyp bergen nysandardyń sapasy syn kótermeıdi. Qazir qurylys salasy bazar sııaqty boldy. Kez kelgen salany alyńyz, qorǵanys, bilim, densaýlyq – bári qurylyspen aınalysady. Ol – bıýdjettiń aqshasy. Tekserip jatqan eshkim joq», deıdi.
Sarapshy sóziniń jany bar. «Zań – memlekettiń toǵyz qabat, tor kózdi saýyty» desek, sol saýyttyń berik bolýyna, ony kelip kim kóringenniń dal-dulyn shyǵarýyna jol bermeý qajet-aq.
Eligimaı TО́ŃKER