Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵy – bul ortaq ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq jáne mádenı keńistikti qamtıtyn birikken joba. 2015 jyldyń 1 qańtarynan óz jumysyn bastaıtyn onyń is-sharalar keshenine oraı Kýrchatovta da birshama jumystardyń legi atqarylýda. Atap aıtqanda, ekonomıkaǵa zor úles qosatyn AES-tiń salynýy. Reseı Prezıdenti V. Pýtın bizdiń elge sapary barysynda eki eldiń ozyq tehnologııalaryn paıdalana otyryp, AES salý týraly memorandýmǵa qol qoıǵan edi. Soǵan oraı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen AES salynatyn oryn Kýrchatov qalasy bolyp tańdalynyp alynyp, Reseıdegi «Rosatom» basshysy Sergeı Kırıenko arnaıy úkimetaralyq kelisim jobasyna qatysty.
Sonymen Reseı men Qazaqstan ǵalymdary Japonııamen birge AES-ti salýǵa 2018 jyly kirispek. Osy jóninde Kýrchatov qalasynda baspasóz máslıhaty ótip, oǵan Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Baqytjan Jaqsalıev, Japonııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Masaesı Kamohara, Tokıo tehnologııalyq ınstıtýtynyń qurmetti professory, atom energetıkasy boıynsha Japonııa komıssııasynyń tóraǵasy Ioshı Fýdjııo qatysty. Bizdiń vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, alǵashqy kezeńde Kýrchatov qalasy men Balqash kóli mańynda zertteý jumystary júrgizilmek. Bul 2 jyldaı ýaqytqa sozylady.
– Japondyq ǵalymdar búgin, mine, ózderiniń ozyq tehnologııalarymen, atomdy beıbit maqsatta paıdalanýdaǵy tájirıbelerimen bólisip otyr. Sondyqtan da biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kóleminde aýqymdy mindetti jaýapkershilikke alyp otyrmyz, – dedi Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq dırektory Erlan Batyrbekov. Bizdiń el osy baǵytta Japonııamen qatarynan 20 jyl boıy áriptestik baılanys jasap keledi. Qazaqstan men Japonııanyń tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýine taǵy bir sebep, eki eldiń de atom jarylystaryn bastan keshýi, osyǵan oraı soǵys atomy emes, beıbit atomdy damytý máselesi asa mańyzdy. Munda AES-tiń 1 kVt elektr energııasyna 4 myń AQSh dollary jumsalmaq. Iаǵnı, AES qurylysy óte qymbat bolǵanmen, onyń halyqqa berer ıgiligi, tıimdiligi bul qymbatshylyqty júz ese aqtaıdy. Ári salynǵan AES 80-100 jyl sapaly qyzmet ete alady. Halyq Fýkýsımadaǵy sekildi apat bolady dep qaýiptenbegeni jón.
– Fýkýsımadaǵy apat búginde tolyǵymen anyqtalyp otyr, – dedi óz kezeginde sóz alǵan Japonııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Masaesı Kamohara. – Bul turǵyda japondyq ǵalymdar men atom energetıkteri birlesip eńbek sińirdi. Endi álemde turǵyzylatyn jańa stansalar sol kezde ketken qatelikterdi tolyǵymen esepke alyp, olardy boldyrmaýǵa tyrysady. О́zderiniń tájirıbelerin bizdiń el sizdiń elmen bólisýge tolyq daıyn. Sondyqtan da biz Kýrchatovta turǵyzylatyn AES qaýipsiz bolady dep aıta alamyz.
1994-2014 jyldar aralyǵynda Qazaqstandaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq atom salasy boıynsha japondyq eń iri JAEA, JAPC, TOSHIBA jáne Marubeni US Ltd kompanııalarmen áriptestik qarym-qatynas ornatyp keledi. Osylarda jasalǵan kelisimsharttar boıynsha AES qurylysynyń birtindep júzege asý máselesi qarastyrylǵan. Iаdrolyq suıyq otyndy sapaly jasaý, ótkende ketken qatelikterdi boldyrmaı atom energetıkasy salasyn beıbit ómir baǵytynda damytýǵa yqpal etý alǵashqy atqarylar jumystardyń qataryna jatady.
Raýshan NUǴMANBEKOVA,
jýrnalıst.
KÝRChATOV.