Muraǵat isi Muzdy muhıtqa keme salǵanmen birdeı

Taǵylymy mol tarıhymyzben, uly babalardyń ulaǵatty ómirinen alar tálimimizben biz aldaǵy asýlardan alqynbaı asamyz.

N. NAZARBAEV.

El tarıhyndaǵy jeńister men jeńilister, qatelikter men jetistikter, etnostardyń turmysy men mádenıeti, Qazaqstannyń egemendik alýy, bári-bárin aıǵaqtaıtyn derekkózi – muraǵattarda. Bul qujattar saıasat pen ekonomıkanyń, ıdeologııa men mádenıettiń basty quraly bolyp sanalady. Ulttyń genetıkalyq kody – dástúr men mádenıettiń qaınar kózi muraǵattarda saqtalǵandyqtan, azamattardyń ótkeni men búginin bilýge degen qushtarlyǵy, kúndelikti tirshilikte jekelegen qujattarǵa qol jetkizýge umtylysy qashanda birinshi orynda turǵan qajettilik bolyp kelgen jáne munan keıin de mán-mańyzy artpasa esh kemimeıdi. Muraǵattyq anyqtama suraǵan tolassyz suranystar legi, muraǵattardyń oqý zaldaryndaǵy zertteýshilerdiń sany, quramy osy oıdy rastaı túsedi. Búginde bizdegi muraǵattarǵa tipti birtalaı shetelderden, mysaly aıtatyn bolsaq, AQSh, Japonııa, Kanada, Eýropa men Azııa elderiniń zertteýshileri qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazaqstan memleketi muraǵat isi sala­syndaǵy halyqaralyq uıym – Halyq­aralyq muraǵattar keńesiniń, sondaı-aq, onyń Eýrazııalyq óńirlik bólimshesiniń tolyq múshesi bolyp esepteledi. Aıta keteıik, Halyqaralyq muraǵattar keńesi Eýrazııalyq óńirlik bólimshesiniń 2014 jylǵy kezekti 15 konferensııasy Qazaq elinde ótedi dep jos­parlanyp otyr. Elimiz óziniń ǵasyrlar boıǵy tarıhyna qatysty qundy derekterdi berisi О́zbekstan men Reseıdiń, árisi AQSh, Vengrııa, Polsha, Túrkııa, Egıpet sııaqty birtalaı elderdiń arhıv qoımalarynan anyqtap, qordy jekelegen qujattar kóshirmelerimen tolyqtyrýda. Búgingi tańda bizdegi memlekettik muraǵattar júıesinde 221 memlekettik muraǵat mekemesi jumys isteıdi. Bıylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Ulttyq muraǵat qorynyń jáne jeke quram boıynsha qujattardyń kólemi 22 605 820 saqtaý birligin qurap otyr. Bul sońǵy tórt júz jyldaǵy Qazaqstan aýmaǵynda jumys istegen jáne jumys isteıtin 66 myńnan astam uıymnyń qujattaryn biriktiredi. Al Táýelsizdik jyldary muraǵattyq saqtaýdaǵy qujattardyń jalpy kólemi eki esege deıin artqany bul salaǵa úlken jaýapkershilik artylyp otyrǵanyn kórsetedi. Ulttyq muraǵat qoryn tolyqtyrý kózderi 15 000-nan asa memlekettik jáne memlekettik emes uıymdardy quraıdy. Sonymen qatar, jyl saıyn memlekettik muraǵattar 350 myńnan astam ister men qujattardy saqtaýdy óz jaýapkershiligine alady. Muraǵat qujattary negizinde jyl saıyn 300 myńnan astam azamatqa, onyń ishinde, sheteldik 30 myń azamatqa áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy muraǵattyq anyqtamalardy berý boıynsha memlekettik qyzmet kórsetiledi. Respýblıkanyń jáne onyń óńirleriniń saıası, ekonomıkalyq, mádenı damý máseleleri jónindegi uıymdardyń suranystary boıynsha 30 myńnan asa suranys oryndalady. Memlekettik muraǵattardyń oqý zaldary arqyly paıdalanýshylarǵa 1 mln.-nan astam is beriledi. Qazirgi tańda strategııalyq aqparattyq qordy paıdalanýdaǵy qıyndyqtar negi­zinen muraǵat mekemeleriniń mekenjaıyn bilmeýden, jer shalǵaılyǵynan, jedel izdestirý men qujattardy sáıkestendirýge qajetti telekommýnıkasııalyq júıelerdiń áli tolyq jumys istemeýinen, sondaı-aq, qujattardyń tolyq saqtalmaýynan kelip týyndaıdy. Buǵan qosa, muraǵat qujattaryn ǵylymı sıpattaý men olardy taqyryptyq turǵydan taldap-júıeleý isi joǵarǵy deńgeıge jete almaı otyr. Respýblıkanyń memlekettik mura­­ǵattaryndaǵy basqarý qujattamasynyń 12 654 606 saqtaý birliginen elektrondyq turpatqa kóshirilgeni – 45 878 qujat (jalpy kóleminen 0,3%), jeke quram boıynsha 6 mıllıonnan astam isten 4 440 is (0,07%) sandyq júıege aýystyryldy. 4,5 mıllıonnan astam kartochkanyń tek 70 myńǵa jýyǵy ǵana (1,5%) sandyq nysanǵa kóshirildi. Muraǵat isiniń ilgerileý deńgeıi memlekettiń jalpy damý yrǵaǵyna yqpal etpeı turmaıtyny belgili, óıtkeni, naryqtyq ekonomıkada qujattyq aqparattyń, ıaǵnı muraǵattyq qujattardyń orasan zor ról atqaratyny málim. Elbasynyń otyzdyqqa ený ıdeıasy, eń aldymen, muraǵattyq qujattardy, onyń ishinde jeke jáne zańdy tulǵalardyń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa qajetti muraǵattyq aqparattarmen qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Al jurtshylyq tarapynan eńbek ótili, eńbekaqy kólemi, oqýy, áskerdegi ótili, turǵan jeri jáne basqa da dástúrli suraý salýlardan basqa, jer telimderin berý, kúrdeli qarjy jumsalymy, uıym ataýynyń jáne menshik túriniń ózgerýi jáne taǵy da basqa taqyryptyq sıpattaǵy suraý salýlardyń jyldan-jylǵa kóbeıe túsýinen muraǵattyń halyqqa qyzmet etýdegi róli barynsha aıqyndalyp otyr. Alaıda, ókinishke qaraı búginde memlekettik muraǵattar árbir tórtinshi suranys boıynsha qanaǵattanǵysyz jaýap berýge májbúr. Mundaı jaǵdaı azamattardyń narazylyǵyn týdyrmaı qoımaıtyny túsinikti jáne olar Memleket basshysyna deıingi túrli deńgeıdegi bılik oryndaryna shaǵymdanyp jatady. Mundaı jaǵdaılardyń oryn alýy­na negizinen qujattardy zańsyz joıý sebep bolyp tabylady, ásirese, ondaı keleńsizdik zańdy tulǵalardy qaıta qurý nemese joıý kezinde ushyrasyp qalady. Taǵy bir sebebi, qujattardy vedomstvolyq jáne jeke saqtaý kezinde joǵalyp ketýi múmkin. Osylaısha, jeke jáne zańdy tulǵalardyń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa qajetti qujattar memlekettik saqtaýǵa túspeı qalyp jatady. Is júzinde mundaı óreskel jaǵdaılardyń ósý úrdisi baıqalýda. «Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵat­­tar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańy­nyń 8-babynyń 3-4-tarmaqtary boıyn­sha zańdy tulǵalar qaıta uıymdastyryl­ǵan kezde ulttyq muraǵat qorynyń qujat­tary men jeke quram boıynsha qujattar óńdelgen kúıde quqyq muragerlerine beriledi, odan ári saqtalatyn orny týraly sheshimdi ýákiletti organmen kelise otyryp, taratý komıssııasy jáne konkýrstyq basqarýshy qabyldaıdy. Sonymen qatar, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek týraly» kodeksiniń 23-babynda jumys berýshi zańdy tulǵa qaıta qurylǵan kezde memlekettik muraǵatqa qujattaryn ótkizýdi mindetteıtin norma bar. Biraq, ókinishke qaraı bul normalardy keıbir zańdy tulǵalar barlyq ýaqytta eskere bermeıdi. Sonyń saldarynan mysal úshin aıtatyn bolsaq, Qazaq akademııalyq ýnıversıteti qaıta qurylǵan kezde, rektordyń óndiristik qyzmet boıynsha jáne oqytýshylar men stýdentterdiń jeke quram boıynsha buıryqtary, qyzmetkerler men stýdentterdiń jeke isteri, stýdentterdiń tizimderi, ýnıversıtet qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleý kitaptary, jyldyq býhgalterlik esepter jáne basqa da mańyzdy qujat­tar joıylyp ketken. Mundaı jaǵdaı Sport komıtetiniń muraǵat qujattaryn­da da oryn alǵan. Ǵylymı-tehnıkalyq óńdeý barysynda turaqty saqtaýda­ǵy jáne 1991-2011 jyldardaǵy jeke qu­ram boıynsha 49 istiń joǵalǵany anyq­tal­dy. Bular negizinen qyzmetkerler­diń eńbek aqylaryn esepteý boıynsha buıryqtar men derbes shottary sııaqty mańyzdy qujattardan turady. Almaty qalasynda júrgizilgen qaıta qurýlar barysynda «Almatyjılstroı» trestiniń SMÝ-9 jáne SMÝ-39 uıym­darynyń qyzmetindegi barlyq jyldar boıynsha qujattary túgel derlik joǵalǵan jáne bul jaǵdaı tek birli-jarym faktimen ǵana shektelmeıdi. Oblystyq deńgeıde mysal keltiretin bolsaq, 2012 jyly Pavlodar oblystyq muraǵatyna qabyldanǵan 119 mekeme, uıymdar men kásiporyndardyń 67-siniń, ıaǵnı 56,3 paıyzynyń qujattary qanaǵattanarlyqsyz, tolyq emes kúıde ótkizilgen. Qujattardyń tolyq bolmaýy jóninde adam sengisiz faktilerdi alǵa tartady, mysaly, «kóship-qoný kezinde saqtalmaǵan», «aldyndaǵy basshy ótkizbeı ketken», «órtenip ketken» t.s.s. jeleýlerdi tosady. Qujattardyń joǵalyp ketýine, zań talaptarynyń buzylýyna eshkim naqty jaýap bermeıdi. Taǵy bir mysal, Astana qalasy boıynsha 2014 jyldyń alǵashqy toqsanynda 1216 jeke tulǵa memlekettik muraǵatqa suraý salsa, onyń 253-i qujattar saqtalmaǵandyǵy jóninde jaýap alǵan. Is júzinde jeke nemese zańdy tulǵalar qyzmet barysynda muraǵattyq qujattardyń saqtalýyn qamtamasyz ete almaǵany úshin jaýapkershilikke tartylmaıdy, zań talaptaryn buzǵandyǵy úshin jazalanbaıdy. Al «Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵattar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 27-babynyń 1-tarmaǵynda «Muraǵat isi jónindegi zańdardy buzýǵa kináli bolǵan jeke jáne zańdy tulǵalar Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes jaýapty bolady» dep taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetilgen. Osy rette jaqynda Parlament Májilisiniń otyrysynda talqylanǵan «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodeks jobasyna D.Nazarbaeva, G.Ihsanova, O.Asanǵazy, N.Sabılıanov, A.Smaıyl sııaqty halyq qalaýlylarynyń jeke jáne zańdy tulǵalardyń muraǵat zańnamasyn buzǵany úshin ákimshilik yqpal etý mehanızmin bekite otyryp, ákimshilik jaýapkershilik normalaryn engizý jónindegi bergen usynystary kóńil qýantady. Muraǵat salasyndaǵy zańnamalyq buzýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda bul jobaǵa Ulttyq muraǵat qorynyń qujattary men jeke quram boıynsha qujattar ýákiletti nemese jergilikti atqarýshy organnyń (respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, astananyń) kelisiminsiz joıylǵan jaǵdaıda laýazymdy tulǵalar jıyrma aılyq eseptik kórsetkish, al zańdy tulǵalar qyryq aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul tóleıtin tarmaq engizilip otyr. Muraǵat salasynyń aıta berse muńy munan da kóp. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, muraǵat úshin arnaıy salynǵan ǵımarattardy oblys ortalyqtarynan ǵana keziktiresiz, onyń ózinde kópshiligi keshegi keńestik kezeńde salynǵandyqtan qaıta jańǵyrtýdy talap etedi. Aýdandyq deńgeıdegi muraǵat mekemelerinde qujattardyń saqtalýyna qajetti jaǵdaı jasaý máselesi áli kúnge ótkir kúıinde qalyp otyr. О́ıtkeni, olar da temperatýralyq-ylǵaldylyq rejimin tolyq saqtaýǵa jaýap bermeıtin ǵımarattarda ornalasqan. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, Qaraǵandy, Qyzylorda, Pavlodar, Shyǵys Qazaq­stan oblystarynyń memlekettik muraǵattarynyń muraǵat qoımalary 100 paıyzdan asyp, tolyp ketip otyr. Bul da keleshekte oılantpaı qoımaıtyn jaǵdaı. Tarıhymyzdy zerttep-zerdeleıtin bilikti mamandardyń qashanda bas suǵyp, taban tireıtin orny hám izdeıtin derekkózi qashanda muraǵat bolyp tabylady. Sondyqtan, tarıhı derek pen kóneden qalǵan árbir qundy murany talapqa saı saqtaı alýdyń ózi úlken syn bolmaq. Qazirgi tańda dúnıejúzi boıynsha aqparattar uıymy sandyq formatta jasalyp, paıdalanylyp jatqanda, ókinishke qaraı, keıde bizdegi aqparattar joǵalyp ketip jatady. Sebebi, muraǵat salasyn jańa tehnologııamen jabdyqtaýda, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýde artta qalýshylyq jıi baıqalady. 1998 jyly «Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵattar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń qabyldanýy Qazaqstandaǵy muraǵat isiniń damýyna edáýir qozǵaý saldy, normatıvtik talaptardy biryńǵaılaýǵa múmkindik jasady. Muraǵat isin damytýdyń 2004-2006 jyldarǵa, 2007-2009 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalary qabyldandy. Bul eki baǵdarlamada da úlken qarjylyq qoldaý bolmaǵandyqtan, memlekettik muraǵattardyń jaı-kúıine yqpal ete alǵan joq, eń bastysy, muraǵat salasyn aqparattandyrýdy bastaı almady. Elektrondyq qujat aınalymy júıe­si quryldy, biraq onyń logıkalyq qory­tyndysy, ıaǵnı, elektrondyq qujattardy memlekettik saqtaý júıesi jasalǵan joq. Memlekettik organdarda aqparat­tyq teh­nologııany ári qaraı damytý respýblıka boıynsha qazirgi zamanǵa saı aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfra­qurylym bolmaýy saldarynan memlekettik basqarý júıesindegi qaǵazsyz qujat aınalymynyń tolyq sıkli qalyptaspaıdy, elektrondy qujattardy paıdalanýdy neǵurlym sapaly jáne qarqyndy júrgizý taǵy múm­kin emes. Osy rette elektrondyq mura­ǵat­tar­dyń biryńǵaı júıesin qurýdyń máni zor. Búkil álem bul máselege oraı óz ta­lap­­­­taryn usynyp baǵýda, óıtkeni, zamana aǵy­myna ilesý úshin dúnıede bolyp jatqan barlyq ózgerister men jańalyq­tardy nazarda ustap otyrý kerek, ıaǵnı qoǵamnyń tynysy men tamyryn tap basyp baıqaı bilýdiń mańyzy zor. Búgingi tańdaǵy aqpa­rattyq nópirdiń ústem bola tú­sýi olardy óte talǵampazdyqpen irik­tep, saq­taýdy talap etip otyr. Jáne onyń edáý­ir bóligin saqtaý muraǵattarǵa júktel­gen. Jyl saıyn elektrondyq qujattardyń úles salmaǵy artyp keledi, kóptegen uıymdar men mekemelerdiń qyzmeti elektrondyq qujattarmen rásimdeledi. Sonymen qatar, jurtshylyqqa «Elek­trondy Úkimet» arqyly memlekettik qyzmet kórsetý qalypty jaǵdaıǵa aınal­ǵan. Sol sııaqty «Biryńǵaı elektrondyq muraǵat» júıesin qurý da jurtshylyqtyń muraǵat qujattaryna qol jetkizýin jeńildeter edi. Búginde bul máseleni sheshý maqsatynda Baılanys jáne aqparat agenttigi memlekettik, vedomstvolyq, basqa da túrli deńgeıdegi muraǵattardy biriktiretin Elektrondyq muraǵattardyń biryńǵaı júıesin qurý jónindegi tujy­rymdama ázirleýde. Atalmysh aqparattyq júıeniń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» aksıonerlik qoǵamy mamandarymen birlese ázirlenip, tıisti memlekettik organdarǵa qaraýǵa jiberildi. Qaı iste de jeke-daralyq bolmasa júıesizdik erteli-kesh óziniń keri áserin tıgizbeı qoımaıdy, mundaı jaǵdaılar memlekettik saıasattyń birligine nuqsan keltirýge, bıýdjettik qarajattyń tıimsiz jumsalýyna, ortalyq pen aımaqtar baılanysynyń álsireýine, qujattaý úderisin jańǵyrtý men muraǵat salasyn naryqqa beıimdeýde kútpegen qıyndyqtardy týǵyzýy ábden múmkin. Muraǵat salasy zamanǵa saı túbegeıli ózgeristi qajet etedi jáne de basqarý, normatıvtik bazany jetildirý, muraǵat salasyn avtomattandyrý, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý, kadrlyq áleýetti damytý sııaqty salanyń barlyq baǵyty basty nazarda ustalatyn bolady. О́ıtkeni, joǵalǵan, durys saqtalmaǵan muraǵat qujattaryn qaıta qalpyna keltirý áste múmkin emes, otandyq tarıh betterindegi «aqtań­daqtardyń» paıda bolý qaýpi osydan. Tól tarıhymyzdy jınaqtap, saqtap, ótkendi búginmen, búgindi erteńmen sabaqtastyryp otyrǵan altyn arqaýdyń úzilmeı, jalǵa­sýyna memlekettik qoldaýmen qatar, ár adam óziniń azamattyq úlesin qosyp otyrsa, quba-qup. Muraǵat isi Muzdy muhıtqa keme salǵanmen birdeı óte kúrdeli, óte kóp ter tógýdi talap etetin sala bolǵandyqtan solaı etken bárimizdiń mereıimizdi ósiredi. Ǵazıza ISAHAN, Baılanys jáne aqparat agenttigi Muraǵat isi jáne qujattama basqarmasynyń basshysy.