2023 jyldyń alǵashqy eki aıy rýbl úshin asa jaıly bolmady. Rýbldiń quldyraýyna birneshe faktordyń traektorııasy áser etkenin kórip otyrmyz. Reseıde eksport quldyrap, ımport kemip, munaı men gaz baǵasy shekteldi. О́tken jyldan bastap kórshilerimiz munaı men gazyn dıskontpen, ózindik qunyna jaqyn baǵamen sata bastady. Úshinshi, eń qorqynyshty faktor – RF Ortalyq banki bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin esh qamtamasyz etilmegen rýbldi trıllıondap basýǵa kiristi.
2022 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda qazaqstandyq eksporttaýshylar shetelge jalpy somasy 66,9 mln dollarǵa 4,2 tonna óńdelgen jáne óńdelmegen altyn jóneltip, altyn eksportynan rektordtyq paıda tapty. Demek teńgemizge dem beretin faktor tek munaı ǵana emes, altynmen de tolyǵaıyn dep turǵan sııaqty
«Rýbl ózine múldem tán emes turaqtylyqty jarty jyl ǵana ustap turdy. Qazir valıýta naryǵyndaǵy birneshe aıǵa sozylǵan tepe-teńdik buzyldy, rýbl birte-birte álsireı bastady. Al qańtar-aqpanda quldyraý qarqyny kúrt artyp, ol sońǵy jartyjyldyqtaǵy maksımýmdy jańartty», dep jazady «Novaya Gazeta Europe».
Sarapshylar Reseı valıýtasy eń aldymen, Batys elderiniń sanksııasy, geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisi sheńberinde quldyrap jatqanyn aıtady.
RF Qoldanystaǵy bıýdjet zańyna sáıkes, 2023 jylǵa arnalǵan kirister – 26,1 trıllıon rýbl, shyǵystar – 29 trıllıon rýbl mólsherinde josparlanǵan, osylaısha tapshylyq 2,9 trıllıon deńgeıinde nemese IJО́-niń 2 paıyzy deńgeıinde degen boljam bar. Dúnıejúzilik bank Reseıdegi qymbatshylyq 22 paıyzǵa deıin jetetinin málimdedi. Al mamandar eger sanksııalardyń kelesi paketinde Reseılik eksportty tolyqtaı shekteý týraly ereje qabyldansa, ekonomıka quldyraı túsedi dep otyr.
«Freedom Finance Global» jetekshi taldaýshysy Natalıa Mılchakova ótken apta sońynda jýrnalıstermen kezdesken kezde naýryz rýbldiń jaǵdaıyna kóp ózgeris ákele almaıtynyn, ınflıasııa rýbl úshin basty táýekel bolyp qala beretinin, Reseı Bankiniń negizgi paıyzdyq mólsherleme týraly sheshimi naýryz aıynyń birinshi onkúndiginiń sońynda belgili bolatynyn aıtypty.
Sarapshynyń aıtýynsha, EO-nyń aqpan aıyndaǵy №10 sanksııalar paketiniń rýbl dınamıkasyna áseri az. Geosaıası jaǵdaı, munaı baǵasy jáne fıskaldyq ereje rýbl úshin mańyzdyraq bolyp qala bermek. Sarapshynyń pikirinshe, qazir Ulttyq ál-aýqat qorynda 6 trln rýbl bar. Budan 1 jyl buryn 12 trln rýbl bolatyn. RF Qarjy mınıstrliginiń derekterinde 2022 jyldaǵy munaı-gazdan túsken túsim 52,2 mlrd rýbl ekeni, Reseı Banki jańartylǵan bıýdjet erejesine sáıkes Qytaı valıýtasynyń satylymyn kóbeıtkeni aıtylǵan. Máskeýge dollar, eýro, fýnt, ıena, frank sııaqty damyǵan elderdiń valıýtasyn paıdalanýyna sanksııalarmen tyıym salynǵan. Sodan qarjylyq retteýshi 13 qańtardan bastap aqpan aıynyń sońyna deıin kún saıyn naryqtan 3,2 mlrd rýbl satyp alyp otyrdy. Biraq bul da rýbl baǵasyn turaqtandyra almady.
TeleTrade taldaýshysy Vladımır Kovalev naýryzda rýbl bir-birine qarama-qaıshy faktorlardyń qysymynda qalatynyn aıtypty. Olardyń qataryna valıýtalyq túsimderdiń qysqarýy, eksporttyq túsimderdiń salystyrmaly túrde azaıǵany aıtylǵan. Basqa syrtqy faktorlar geosaıası jáne sanksııalyq táýekelderge baılanyp tur. RF Qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, reseılik basty eksporttyq sort Urals munaıynyń bir bóshkesiniń ortasha quny 49,52 dollarǵa deıin qulady. 2022 jylǵy qańtar-aqpanda onyń ár barreli 88,89 dollardan satylǵan. RF sarapshylary dollar baǵamy 100 rýblden asyp tússe, onda bul reseılik ekonomıka úshin qaýip-qater týǵyzatynyn ashyp aıtyp otyr.
Sondaı-aq sarapshy munaı-gaz kiristeriniń jyldam tómendeýi jáne federaldy bıýdjettiń joǵary tapshylyǵy Reseı úkimetin bıýdjet jyrtyǵyn toltyrý úshin álsiz rýbl saıasatyna ıtermelep jatqanyna nazar aýdardy. Bul jaǵdaı neǵurlym uzaqqa sozylsa, rýbl álsireı beredi. Ekonomıkaǵa dem salý úshin rýbldi bir túnde devalvasııalaı almaıdy, sebebi onyń tetigi joq. Sol sebepti, rýbl táýelsiz sarapshylar aıtyp júrgendeı suranys pen usynys teńgerimine qaraı, devalvasııanyń «jumsaq» túrine basymdyq bere bastady. Buǵan ımporttyń birtindep jandana bastaýy áser etti.
Reseı valıýtasy eń mańyzdy deńgeıdegi ekinshi synaqqa daıyndalyp jatyr. Naýryz aıynyń sońyna qaraı dollar 90-95 rýblge deıin qymbattap, 30-35 paıyzǵa deıin álsirep qalýy múmkin. Ádette sarapshylar rýbldiń álsireýi qazaq teńgesi úshin de mańyzdy synaq dep jatatyn. Biraq teńge baǵamyndaǵy biz kútpegen turaqtylyq sarapshylardyń boljamyn san-saqqa júgirtip jatyr. Olardyń paıymyna den qoısaq, bıyldan bastap teńgeniń óz ómiri bar, rýbldiń óz ómiri bar. Naýryz aıynyń bas kezinde Premer-mınıstriniń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev AQSh dollarynyń teńgege qatysty baǵamynyń tómendeýine oraı ımport arqyly keletin taýarlar arzandaıtynyn aıtyp, eldi qýantyp qoıdy.
«Ulttyq bank qańtar men aqpanda ıntervensııa júrgizbese de, teńge 0,5 paıyzǵa nyǵaıdy. Qysqa merzimdi perspektıvada teńge dınamıkasy geosaıası jaǵdaıdyń ózgerýine, ishki qatysýshylardyń boljamdaryna jáne álemdik naryqtardaǵy jaǵdaıǵa baılanysty bolady», delingen resmı habarlamada.
Naýryz aıynda respýblıkalyq bıýdjetke arnalǵan transfertter úshin 750-850 mln dollar kóleminde valıýta satylady degen jospar bar. Al BJZQ-ǵa 200-240 mln dollar satyp alynýy múmkin.
Degenmen kúshti teńgege sebep bolǵan faktorlar kózge kórinip turǵanyn aıtýǵa tıispiz. Finprom.kz portalynyń málimetinshe, 2022 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda qazaqstandyq eksporttaýshylar shetelge jalpy somasy 66,9 mln dollarǵa 4,2 tonna óńdelgen jáne óńdelmegen altyn jóneltip, altyn eksportynan rektordtyq paıda tapty. Demek teńgemizge dem beretin faktor tek munaı ǵana emes, altynmen de tolyǵaıyn dep turǵan sııaqty.
Táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaev 2023 jyl – rýbldiń turaqtylyǵynyń sońǵy jyly bolýy tıis ekenin aıtady. Reseı aqshasynyń bolashaǵyn modeldeý onyń 2024-2025 jyly devalvasııaǵa ushyraıtynyn kórsetip otyr.
«Ingosstrah-Investment» 2024 jylǵa qaraı bir dollardyń quny 100 rýblden asady, al 2025 jyly dollar 200 rýbl turatyn bolady dep boljaıdy. Reseıde osy «Ingosstrah» valıýtalyq modeli basqalarǵa qaraǵanda anaǵurlym dálirek jumys isteıdi dep aıtar edim, sebebi olar 2014 jyldyń aıaǵyndaǵy rýbldiń qunsyzdanýyn da, 2022 jylǵy onyń kenetten kúsheıýin de aldyn ala bilgen bolatyn», deıdi Aıbar Oljaev.
Onyń paıymynsha, rýbldiń quldyraýy men Reseı ekonomıkasynyń aıtarlyqtaı álsireıtinin naqty faktorlarǵa qarap baǵamdaýǵa bolady. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Reseı bıýdjetiniń tabysy 35 paıyzǵa tómendegen, al shyǵyny kerisinshe 59 paıyzǵa artqan. Bıylǵy bir aıdaǵy bıýdjet tapshylyǵy 2 trıllıon rýbldi qurap otyr. Bul – qazirgi kýrspen 11,5 trıllıon teńge. Sonda Reseıdiń bir aıdaǵy tapshylyǵy bizdiń bir jyldyq bıýdjet tapshylyǵynan 3 ese kóp.
«Bizdiń jyldyq jetispeýshilik 4 trıllıon teńge nemese 692 mıllıard rýbl dep baǵalanady. Reseı osy tapshylyqty jabýdy iri bıznestiń moınyna ilmek. Kásiporyndar salyqtan bólek qomaqty somany bıýdjetke berýge mindetteletin bolady. Bul bıznestiń bolashaq ınvestısııaǵa degen qarjysynyń joǵalyp, óndiristiń jáne iskerlik belsendiliktiń birjolata quldyraıtynyn bildiredi», deıdi Aıbar Oljaev.
Halyqqa rýbldiń barlyǵynan qutylý qajet degen pikirdiń aıtylyp kele jatqanyna biraz ýaqyt boldy. Sebebi rýbl-teńge stavkasynyń ekonomıkaǵa áseriniń ósýi úsh kanal arqyly – saýda balansy, valıýta naryǵy jáne ınflıasııalyq úderister arqyly júzege asqany belgili.
Belgili qarjyger Oljas Tóleýovtiń sózimen aıtqanda, «mundaı qurylymdyq ózgerister – «rýbl tuzaǵy» dep ataýǵa bolatyn jańa jaǵdaılar men shekteýlerdi qalyptastyrý arqyly ekonomıkalyq saıasatqa tikeleı áser etti. Taratyp aıtsaq, 2000-2009 jyldary KASE-de rýbl-teńge jubymen saýda-sattyqtyń ortasha aılyq kólemi – 31 mln rýbl, al halyqtyń Reseı valıýtasyn aıyrbastaý pýnktterinde satyp alýy – 1,5 mlrd rýblge teń bolsa, 2010-2020 jyldary bul kórsetkishter tıisinshe 903 mln rýblge deıin (29 ese) jáne 9,4 mlrd rýblge deıin (6 ese) ulǵaıdy.
A.Oljaevtyń aıtýynsha, «Rýbldiń barlyǵynan qutylý kerek» degen tapsyrmany halyq áldeqashan oryndap qoıǵan. Biraq ekinshi deńgeıli bankterde qansha mlrd rýbl jatqany týraly málimetter aıtylmaıdy. Soǵan qaramastan qańtar aıynyń bas kezinde Qazaqstan rýbl men teńgeniń ózara konvertasııalanýy týraly kelisimnen shyǵýǵa nıetti ekeni aıtyldy.
Bank málimeti boıynsha ótken qańtar aıynda adamdar valıýta aıyrbastaý oryndarynda rýbldi kóbirek satqan. Al rýbldi satyp alý múldem toqtaǵan. Sarapshynyń baǵamdaýynsha, rýbl quldyrasa jáne Reseıden azyq-túlik ımporty arzandap, bizge keletin legi kóbeıse, onda bizde ınflıasııany jeńýge múmkindik bar.
«Reseıdiń azyq-túliktik ımportyna esh shekteý qoımaý kerek jáne ómir boıy jylaı beretin, sýbsıdııa, masyldyqqa úırenip qalǵan keıbir otandyq agrarıılerdiń «Reseı taǵamdaryna tyıym salaıyq» degen jalań urandaryna qulaq asýdyń qajeti joq. Rýbl qulaǵan ýaqyttan bastap túrli qaýymdastyq, odaqtar ımportty shekteý boıynsha Úkimetke shantaj jasaı bastaıtyn bolady. Úkimet te, Ulttyq bank te soǵan daıyn bolýy kerek», deıdi A.Oljaev.
ALMATY