Keler kúnge bir sálem

Muhtar Omarhanuly jaıdan-jaı eske túspese kerek. Klassık jazýshynyń mereıtoıy atalǵan kúndelikten syrt qalmapty. Ásirese onda memlekettiń zııa­ly qaýymǵa kózqarasy túzý bolýynyń qanshalyqty mańyzdy ekeni etene ańǵartylady. Jalpy, ǵasyr sońyn­daǵy memleket saıasatynda jazýshylarǵa, ǵalymdarǵa, mádenıet qaıratkerlerine shetin qaraý anyq sezilgen sııaqtanady

«Astana aqshamy» gazetinde qyzmet etken kezimizde eltutqa sanalatyn kóke­lerimizdiń kúndeligin jarııalaýǵa nıet­tenip edik. Keıbiri «áli erte» ekenin, «basylymnyń beli kótermeıtinin» esker­tip, bas tartty. Obalymyzdy oıla­ǵan shyǵar, sirá. Jaryq kórgeniniń ózi jıyn-toı, dastarqan basynan uzaı qoı­ǵany shamaly. Al Gerold Belgerdiń qazaqtyń janyn uǵýǵa jastaıynan jana­shyrlyǵy, aqsaqal kezine deıingi shynaıylyǵy ár jazbasynan esilip tur. Turpaty bólek, taǵylymy mol. Syrt kóz, syndarly kózqaras. Túrli qyrynan toqtalýymyzǵa laıyq. Qaıtalaı bir sholyp shyǵýǵa tyrysqanymyz sodan. Ásirese aıtýly tulǵanyń áleýmettik pikirlerin qoǵamymyz úshin búgingideı saıası silkinis kezeńimen selbestire qaraǵan qunarlyraq, qundyraq kórindi. Kúndeliktiń negizgi tili – oryssha. 1961-2009 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Avtordyń jeke oı-tanymy. Bizge dál qazir qyzyǵy – elimiz egemendik alǵan­nan bergi tusy. Sebebi ol zaman­da da jańashyl betburystar jıi jarııalanǵany belgili. Endeshe, keı tustardan parallel taýyp, keıbir yssylaı qaýyp, opyq jegendeı tustardan bálkim sabaq alyp qalarmyz.

 * * *

1992 jyldyń jeltoqsan aıynda el tarıhynda tuńǵysh ret Meh­lıs Súleımenov, Dmıtrıı Snegın, Gerold Belgerge «Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim úshin» mártebeli marapaty taǵaıyndalyp, tapsyrý saltanaty joǵary dárejede uıymdastyrylady. Keıin úkimettik keshki as ta ázir. Kóp­tegen quttyqtaý. Janyna jaqqan osynaý sátterdi Gerold Karluly tyńǵylyqty baıandaı kele, bir sát amalsyz kidiripti: «Ýjın proshel volno ı prııatno. Pre­zıdent fotografırovalsıa so mnogımı, besedoval, daje pel v krýgý artıstov. I podhalımaj bolshoı. I smotret na eto nelovko. Prezıdent – sımpatıchnyı, kompaneıskıı chelovek, no vokrýg ývıvaıýtsıa gadkıe lstesy, ı onı ego sobıýt s pantalyký. «Samoe strashnoe, kogda chelovek poverıt v to, chto on lýchshıı», – neojıdanno ızrek Drıller». Álgindeı áreketter adamnyń keıisin týǵyzatyny ras. Degenmen jazýshynyń «osy taqyrypta» taǵy bir jazbasy kúl­kińdi keltiredi: «Jandaıshapov-jara­pazanshy, allılýıshıkov hvatılo s ızbytkom ı bez nas». Jaǵympazdyqtyń jarǵa jyǵýy ońaı ekenin ashyq-jaryqta seze­tinder az emes. Sol týraly der kezin­de hatqa túsirip, eskerýshiler de jet­ki­likti. Aıryqsha mán bererlik, túsi­nik­ti de túsiniksiz bir jaıt bar: baqaıy jaǵympazdyq pen shynaıy qol­dam­paz­dyqtyń ara-jigin, altyn ji­bin ustaı alýǵa eki ımmýnıtettiń biri jete ber­meıdi. Abzalynda jete bilgeni – halyq­qa olja. Teginde «qyzyl syzyq­tan» shyqpaı oınaý – ereje saqtaýdyń asqaǵy.

Toqsanynshy jyldardyń basynda turmystyq-áleýmettik kóńil kúıdiń múshkil bolǵany kópshilikke aıan. Mundaıda jazylǵan kúndeliktiń kóńildi bola qalýy da neǵaıbyl. Jurttyń hal-ahýalyna qatysty alań kóp. «Joqtan» ózge uǵym joq. El úshin sondaıyn súreńsiz kúnderdiń birinde, 1993 jylǵy 28 qyrkúıekte, avtor úkimettik demalys keshine qatysypty. Úıine oralǵannan keıingi óziniń ári-sári álegin túsindirgeni ǵoı: «Pyshnost, blagopolýchıe snogsshıbatelnye. Glıadıa na vse eto velıkolepıe, roskosh, ıa skazal K.S.: «Net, okazyvaetsıa, narod ne tak ýj ı ploho jıvet». Strannoe obshestvo: vse blaga – ısklıýchıtelno nachalstvý». «Áı, qap!» dep qalasyń... Aıtpaqshy, qazirgi Prezıdentimizge úlken iltıpatpen qara­ǵany seziledi. 1994 jylǵy 12 qazanda Úkimet basshysyn tańdaý jınalysy jónindegi bir aýyz sóziniń ózi biraz kartınany ańǵartqandaı: «Lýchshe vseh proshıol Kasymjomart».

Bıyl elimizde Májilis saılaýyna majorıtarlyq tańdaý qaıtarylǵany aıtarlyq oqıǵa bolǵany sózsiz. Jurt­shylyq shyn «saǵynysqan» eken. «Qyrylyp» qala jazdadyq qoı. Shama-sharyqqa qaramastan, «súńgip ketkender» de – qylań-qylań. Ne kerek, ádettegiden ájeptáýir kóńildirek. Aqyry – qaıyr. Budan otyz shaqty jyl buryn da birmandatty júıe qoldanylǵanyn bilemiz. Sol naýqanǵa tikeleı qatysqan adamnyń sózine nazar salsaq: «Ne reshılsıa podvestı Prezıdenta. Teper okonchatelno zashıýs. Sýmatoha. Samoe tıajkoe – poezdka v Pavlodarskýıý oblast. Fızıcheskı (da eshe v zımnee vremıa) mne eto vrıad lı po sılý... I vse eto ne po mne, ne po volı». O kezde Joǵarǵy Keńeske Prezıdent óz kandıdattaryn usyna alatyn tártibi qarastyrylǵan eken. Atalǵan senim ıeleriniń sanatynda Gerold Belger de keıin Parlamentke saılanady. Jazýynsha, qalamger adam úshin óziniń zań shyǵarýshy organǵa barýyn qabyldaýy qıyn. Esesine artylǵan senimnen aınala qashý da josyqsyz. Áıteýir ne kerek, Pavlodar oblysynan aıtarlyqtaı basymdyqpen ozyp shyǵady. Qazirgi taqyrybymyzǵa qaraı biz de onyń Joǵarǵy Keńes jyldaryndaǵy jazbalaryna basymdyq berip otyrmyz.

Egemendiktiń alǵashqy jyldaryn­daǵy depýtattar qandaı edi? Ishki máde­nıeti, saıası mádenıeti, Parlament­tiń ózindik kelbeti? Jazýshy-depýtattyń 1994 jylǵy 23 sáýirdegi jazýynda tartymdy kórinis bar: «Do obeda otsıdel v Parlamente. Bolshınstvo depý­ta­tov menıa znaet ı otnosıtsıa vesma ývajıtelno, pochtıtelno. I ıa ýje mnogıh ýznal. Ný, a prı obsýjdenıı vedýt sebıa ne lýchshım obrazom. Shýmıat, protıvorechat drýg drýgý, orýt s mesta, nýdno ı tıagomotno ýbıvaıýt vremıa. I voobshe – chýıý – obedınıt ıh v edınyı kollektıv býdet trýdno. Skoree, nevozmojno. Mnogo podvodnyh techenıı. Formırovanıe komıtetov proıdet kraıne slojno». Bul – alǵashqy jyldar bolǵanda da, Qazaqstan Respýblıkasy tuńǵysh Parla­mentiniń bastapqy kúnderi. Eki kún ótkennen keıingi kórinisti elestetý tipten qyzyq. Árıne, ótip ketkennen keıin bári qyzyq. Bylaı deıdi: «Ves rabochıı den otsıdel v Parlamente. Abısh byl v horoshem nastroe, legko ı veselo vıol zasedanıe. No depýtaty shýmelı vslast. Ele-ele dobılı vremennyı reglament ı nachalı obsýjdat proekt ob obespechenıı depýtata». Qalaýlylardyń shýlasyp otyrǵandaǵy sheshken máselesi – Parlamentte jınalys ótkizýdiń tártibi ǵana eken. Naǵyz qyzyq sodan keıin bastalady. Depýtattardyń eńbekaqysy men ústemeaqysyna qatysty áńgimege kelgende kópshilik shyndap «batpaqtaıdy». Ortaq baılam-bátýa joq. Negizinde, Belgerdiń oıynsha, «renishte qalmaıtynymyz belgili boldy. Aılyq qomaqty. Ondaıdy ómirimde alyp kórgen joqpyn. Iаǵnı shýlasyp, taǵy birdeńe talap etýdiń múldem jóni joq edi. Depýtattardyń ózderine bolmashy dıvıdendter surap, saýdalasyp otyrýy – syrt qaraǵanda uıat ári jabaıylyq. Kóshten qalmaı turmys qurýǵa bolatyn, al qısapsyz baıyp ketý qaýpi eshkimge tónip turǵan joq edi».

Kez kelgen sala boıynsha qyz­­ǵylyqty aqparat ataýly depýtatqa qoljetimdi bolsa kerek. Qoǵamdy qa­shanda eleń etkizetin málimettiń biri qazyna qarajatyna qatysty. Má­selen, 1994 jyldyń ózinde memleket bıýdjetinen 1,5 mıllıard dollar qar­jy qaıda ketkeni belgisiz bolǵan eken. Ol týraly sol jylǵy 8 shildede depýtattyń kúndeliginde bylaı jazylypty: «Ple­narnoe zasedanıe. Strastı po bıýdjetý. Dohodnaıa chast neopredelıonna. Marodıorstvo vysokıh chınovnıkov prıvelo k tomý, chto 1,5 mlrd amerıkanskıh dollarov gýlıaet po svetý. I voob­she Kazahstan razvorovan na 200 let vperıod». Qaıtalap qaraýǵa kózińdi, qaıtalap aıtýǵa ózińdi qımaısyń. Net­ken toǵysharlyq? Zamanynda Muh­tar Áýezov keıin keń tanylǵan áńgi­mesin «Qorǵansyzdyń kúni» dep ataǵan edi. Bizdikilerdiń jańaǵy tirligin «Kór­gensizdiń kúni» demeske lajyń qane?

Muhtar Omarhanuly jaıdan-jaı eske túspese kerek. Klassık jazýshynyń mereıtoıy atalǵan kúndelikten syrt qalmapty. Ásirese onda memlekettiń zııa­ly qaýymǵa kózqarasy túzý bolýynyń qanshalyqty mańyzdy ekeni etene ańǵartylady. Jalpy, ǵasyr sońyndaǵy memleket saıasatynda jazýshylarǵa, ǵalymdarǵa, mádenıet qaıratkerlerine shetin qaraý anyq sezilgen sııaqtanady. Kúndelik betteri kóbine solaı deıdi. Sondaı-aq 1997 jylǵy 27 qyrkúıektegi sol jazbada el birligine degen alańdaýshylyq aıqyn: «Iá, qoǵamda ózara alshaqtyq tereńdeı tústi. Halyq pen bılik barrıkadanyń eki betinde tur. Bul jaǵynan qaraǵanda, birlik degenimiz kún sanap álsirep barady».

Sol kúzde «Liberation» úshin suhbat jazyp alǵysy keletinin aıtyp, Tanıa esimdi áldekim habarlasypty. Gerold aǵaıdyń múldem qulqy bolmaıdy. Alaıda taqyryptyń ne týraly ekenin uqqandaǵy sózi qalamgerge degen súıkimińdi shaqyrady: «Álde de bolsa áńgime qazaq tiliniń jaıyna qatysty sekildi, al ol týraly únsiz qalmaý – meniń boryshym ǵoı».

Kúndelik jarty ǵasyrǵa jýyq ja­zyl­­ǵan. Iаǵnı qalaýyńa qaraı taqyryp aıasyn tabasyń. Avtor ózińmen syrlasyp otyrǵandaı kúıge túsiretin sátteri az emes. Biz Ádiletti Qazaqstannyń jańa qalaýlylary iske kiriser sátte izashar dáýirdegi áriptesteri jaıyndaǵy birer áńgimeni ǵana qaǵazǵa syıdyra aldyq.

 * * *

Gerold Belger 1992 jylǵy 9 tamyzda Ábdijámil Nurpeıisovke aýrýhanaǵa barǵanyn jazady. On beske tarta jazýshy emdelip jatyr eken. Arasynda Tólen Ábdikulynyń bar bolǵanyn jáne ol kisiniń qyrǵyz folklorynan ǵalamat úlgi oqyp bergenine bas ıedi:

«Qapilet basyp tús kórsem,

Aǵarǵan kól kóriner,

Aǵarǵan kóldiń ústinen

Qaraıǵan úırek bóliner.

Aǵarǵan kól – kóz jasym,

Qaraıǵan úırek – óz basym».

«Kakoe mırovıdenıe!

Kakaıa obraznost!».

Aradan otyz jyl ótse de, halqymyz úshin mánin joımaǵan tilek qalpynda qabyldadyq.

Erbolat QAMEN,

jýrnalıst