Aýyldaǵy aǵaıynnyń nesibesi molaımaýyna tórt túlik malyn baǵatyn toqymdaı jerdiń ábden tozǵany sebep bolyp tur. On san shóp ósetin shúıgin, shalqar shabyndyǵy, qara oty mol kıizdeı týyrylǵan jaıylymy bolmaǵan soń mal súmesimen áýpirimdep kún kórýdiń ózi qıyn sharýaǵa aınalyp barady.
О́tpeli kezeńniń ókpek jeli tabıǵaty tamyljyǵan Zerendi aýdanynyń ondaǵan aýylynyń shańyraǵyn shaıqaltyp ketti. Áli de birer aýyl sońǵy qazyǵyn sýyryp, údere kóshýdiń qamynda. Máseleniń mánisine úńilip kórseńiz, qarasha aýyldyń túndigin jelpildetip turǵan ekpini qatty adýyn jeldiń ańysy belgili. Aýyl turǵyndarynyń negizgi kúnkórisi – tórt túlik mal. Qazir egin sharýashylyǵymen aınalysatyn iri seriktestikter qarasha aýyldardyń tabaldyryǵyna deıin taqap jyrtyp tastaǵandyqtan, birer qarasyn qaıtyp baǵaryn bilmeı, seń soqqan balyqtaı eseńgirep otyr.
– 1999 jyly «Bógenbaı» sharýa qojalyǵyn qurdyq. Jylqy, qara mal, qoı ósirýdemiz. Mal basyn óz tóli esebinen kóbeıteıik dep qansha tyrysqanymyzben, adymymyzdy ashtyrmaı turǵan kúrmeýi qıyn másele shash-etekten, deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaıratbek Hamzın. – Bizdiń sharýashylyqtyń enshisine tıgen jer – nebári 32 gektar. Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi, jaıylym da, shabyndyq ta osy. Ǵalymdardyń esepteýine qaraǵanda, bir bas malǵa 9 gektar jer qajet eken. Osy qısynǵa salsańyz, bizdegi jaǵdaı tipti ýshyǵyp tur deýge bolady. Krasılovka aýyly Aıdabol eldi mekenimen jalǵasyp jatyr. Araqashyqtyǵy eki shaqyrym ǵana jer. Jer bóle kelgende álgi 32 gektar jer Aıdabol aýylynyń janynan berildi. Ol aýyldyń maly bizdiń jerimizdi jaz boıy taqyrlap jep qoıady. Maly ǵana emes, qusy da sol jerdiń ústinde. Qashanǵy kúzetip turasyń. Mal ıelerimen jaǵa jyrtysýǵa deıin jettik. Qorymasań ózge shóp shaýyp alatyn jer joq.
Shyn máninde jer jetkilikti. Biraq ony áne bir jyldary iri seriktestik ıelenip alǵan. Alqap kólemin qýalaǵan olar etek-jeńi keń pishilgen egistik alqaptarǵa qosa orman-toǵaıdyń etegine deıin, aǵash-aǵashtyń arasyn da tý-talaqaı etip jyrtyp tastaǵan. Jospar qýalaǵan keshegi keńes zamanynda da soqanyń tisi tımegen, týsyrap jatqan, aýyl turǵyndary jekemenshik maldaryna qysqy mal azyǵyn daıyndap alatyn alańqaılar edi. Qazir túk joq.
– Keshegi keńes zamanynda osy aýylda 1200 bas qara mal, 400 bastan artyq jylqy, otar-otar qoı boldy. Sonyń bári syıyp turdy ǵoı. Al qazir Krasılovkadaǵy júz otbasynyń qorasynan júz qara mal shyǵa ma, joq pa bilmeımin. Aýylda óndiris oshaǵy joq, halyq tek osy malynyń arqasynda ǵana kún kórip otyr. Áıtpese, eshkim de kir jýyp, kindik kesken ata qonysyn tastap ketpeıdi ǵoı, – deıdi sharýashylyq basshysy.
Sharýa qojalyǵynyń enshisinde 493 gektar egistik jer bar. Osy alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińirip, qareket etýde. Qaıratbek Sabyruly qara basynyń qamyn ǵana emes, jalpaq jurttyń muńyn aıtýda. Jaıylymy tar, shabyndyǵy bolmaǵandyqtan, tórt túliktiń basyn kóbeıtý qıyn dedik qoı. Oǵan qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta mal sýarýdyń mashaqatyn qosyńyz. Endigi bir másele – osy eldiń jerine egin egip, sharýasyn dóńgeletip otyrǵan iri seriktestiktiń qol ushyn berýge yntaly emestigi. Qalaı deısiz be, aıta ketelik. Seriktestik kúzde eginin shaýyp alǵannan keıin alam degen kisilerge ıen tegin jatqan sabandy satyp beredi, qalǵan ótpegenin órttep jiberedi. Malsaq qaýym seriktestik basshylaryna talaı ret ótinish aıtypty. Máselen, ásirese jylqy maly qysty kúni talǵajaý etetin arpanyń sabanyn egistik alqaptyń shetine jınap qoısa. Jylqy maly osy sabanmen-aq qyraýly qystan jaly jyǵylmaı shyǵar edi. Bıyl qys malsaq qaýym úshin jaısyz boldy. Aqpan aýa jańbyr jaýyp, kún kúrt jylynyp, dalanyń dıdary qaraýyta qabaryp, kók muz bolyp tur. Tuıaǵy berik iri mal bolmasa, taı-jabaǵy tegis qolǵa qaraǵan. Jylqy malyn qystatyp shyǵarý úshin jem-shóp kóp kerek.
– Meniń bilýimshe, búkil Zerendi aımaǵynyń jylqysy tegis qolǵa qaraǵan, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy. – Mal ishinde shyǵyn da kóp. Biz qazir jylqymyzdy kúndiz aǵash baýyryna jaıyp, keshkisin qamap alamyz. Mashaqaty kóp, biraq qıyndyqtan shyǵar jol qaısy?
Osyndaı beınetti belden keship júrip baqqan maldyń ónimin ótkizý de ońaı emes eken. Sharýa qojalyǵy birneshe márte etti tender arqyly saýdalap kórgen, biraq baǵanyń turaqsyz bolýy sebepti ońbaı opyq jegennen keıin mundaı talpynysty birjola doǵarǵan. Endigisi alypsatarlardyń aýylǵa keler sátin ańdý.
Bul másele jalǵyz «Bógenbaı» sharýa qojalyǵyna ǵana qatysty emes, jalpaq jurttyń kórgeni osy. Mal sharýashylyǵynyń mandymaı turǵany da osy bir soıyldaı máselege baılanysty. Aýyldaǵy aǵaıyn mal ónimderin sata almaı otyr. Aıtalyq, olar alypsatarlarǵa kelisin 1500 teńgeden beredi. Eger joldaǵy qoldan jasalyp turǵan bógesindi alyp tastap, dál osy baǵamen tutynýshyǵa usynsa, búgingi boı bermeı jatqan baǵa sál de bolsa túser edi. О́tkir másele myń márte aıtylǵanymen, jergilikti bılik selt eter emes.
– Bizdiń Vıktorovka aýyldyq okrýgine qarasty paı ıeleriniń jeti jarym myń gektar egistik alqaby bar, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy. – Onyń 5,3 myń gektar jeri – egistik alqaby, paı ıeleriniń menshiginde 2,2 myń gektar jeri shabyndyq pen jaıylym jer bolýy kerek edi. Al seriktestik egin ekken alqaptarynyń paı úlesin ǵana beredi. Jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerdi túgel jyrtyp tastady. Sol sebepti halyq mal baǵýdan paıda tabatyn emes. Men osy bólimshede zootehnık bolyp qyzmet atqarǵan kezimde 464 bas saýyn sıyr bolatyn. Kúnine 7,5 myń tonna sút saýatynbyz. Vıktorovkanyń sút zaýytyna ótkizetin edik. Qazir de halyq osylaı eńbek etip, mal súmesimen kún kórýine ábden bolady ǵoı. Tek jaǵdaı bolmaı, jandary júdep júr. Men bul máseleni talaı ret kóterdim. Esh nátıje shyǵatyn emes.
Aýyl halqy mal sútin de baǵalap ótkize almaı otyr. Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, mańaıdaǵy sút zaýyttarynyń biri sútterińe sý qosylǵan dep kólemin kemitýge tyrysady eken. Máselen, bir tonna sútten 100 kelini shyǵaryp tastaıdy, al endigi bir sút zaýyty maılylyǵyn kemitedi. Eki ortada aýyl halqynyń eńbegi esh, tuzy sor.
Túndigi zamananyń jelimen jalp-julp etken qarasha aýyl kúnderdiń bir kúninde jaǵdaıdyń túzeletininen dámeli. Kádege aspaı jatqan jer halyqqa qaıtarylyp jatyr dep qulaqtanǵannan keıin bizdiń de kósegemiz kógeretin shyǵar dep kútip otyr.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany