Sońǵy jyldary Kerekýdiń ákim qaralary qansorǵysh jándikterge qarsy kúreske aıryqsha kóńil aýdaryp, oǵan óńirlik deńgeıde mańyz beriletin bolǵan. Mamyrdyń ortasyn ala qanattanyp ala qoıatyn shirkeıdiń jolyna eshteńe de bóget bola almaıdy. Qybyrlaǵan jan-janýarǵa jaýdaı tıetin bul jándikten Ertistiń boıyn en jaılaǵan eldi mekender qatty zardap shegedi.
Shirkeıdiń adamdardy talaýy bylaı tursyn, qara bulttaı tónip keletin onyń shabýylynan úı qustary, jas tólder tyrapaı asyp ólip qalady. О́riste mal jaıylýdan qalyp, kóktemnen kóterem shyqqan iri qaralar shirkeıdiń zobalańynan aram qatqanyn da kórgenbiz. Qysqasy, mamyr-maýsym aılarynda elimizdegi eń uzyn ózen boıyn qonys etken aýyldar men shaharlar úshin bul qansorǵyshtar kádimgideı úlken problema. Odan soń shildeniń ortasyna deıin yzyńdap esti shyǵaratyn sary masanyń álegi taǵy bar.
Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanat Ahmetov óńirdegi shybyn-shirkeıge qarsy kúrestiń jaıyn jaqsy biletin mamannyń biri. Ǵalymnyń aqyl-keńes berýimen jyl saıyn arnaıy mamandar toby áýeli zertteý jumystaryn júrgizip, odan soń óńdeý sharalaryna kirisedi. Qanat Qambarulynyń aıtýynsha, shybyn-shirkeıdiń sońǵy 50 jylda adamdar men jan-janýarǵa jaýdaı tıip, agressııalyq turǵyda minez-qulyq tanytýynyń ózindik sebepteri bar kórinedi. Sebebi bul jándikter dernásilge aınalǵan ýaqytynan-aq kúızelis kúı keshedi. Ǵalym bul ózgeristi bylaı túsindirdi:
– Ertis – kóbine jazyq dalada aǵatyn úlken ózen. Ádette mundaı ózenderdiń boıynda shirkeı popýlıasııasy kóp bolmaıdy ári agressorlyq minez-qulqy onsha ozbyr bolmaýǵa tıis. Eger sý aıdynyndaǵy tabıǵı úderister buzyla bastasa, ondaǵy jándikterdiń kúndelikti ómirlik salty da ózgeriske ushyraıdy. Muny aıtyp otyrǵanym, 1970 jyldarǵa deıin, ıaǵnı Shyǵys Qazaqstandaǵy kaskadty sý bógetteri salynbaı turyp, Ertis tabıǵı jolmen jylyna eki márte tasıtyn. Áýeli qar erip, muz júrgendegi ýaqyt. Odan soń maýsym aıynyń ortasynda, Altaı taýlarynda jatqan muzdaqtar erigen kezde. Biraq ǵalymdardyń aıtýynsha, bul eki tasý úderisi tabıǵı bolǵandyqtan baıaý júrgen. Bul yrǵaqqa ózendi tirshilik etken balyqtar men túrli jándikter, sonyń ishinde qansorǵyshtar da ǵasyrlar boıy beıimdelip ketken ǵoı. Kaskadty sý qoımalary turǵyzylǵan soń, Ertis jylyna bir ǵana márte, kóktemgi mezgilde jasandy túrde tasıtyn boldy. Ol degenimiz mıllıondaǵan tekshe metr sý bir mezette bógetten jiberile salady. Tasqyn sý jolyndaǵy barlyq shógindilerdi aýdaryp, qum-qoqysty jol boıy shashyp ákeledi. Sýdyń bir mezette kúrt kóbeıip, ózenniń óz kemerinen asýy ondaǵy jándikterdi kúızeliske dýshar etetinin baıqaımyz. Olardyń keıbiri durys damymaı qalady. Sonyń ishinde sý jylyp, dernásilderi óse bastaǵan bolashaq shirkeı túrleri óte ashýlanshaq bolyp, ıaǵnı agressııamen jetiledi. Sóıtip, óz damýynda qanshama qıyndyqty ótkerip, qorektený tapshylyǵyna urynady. Ásirese, analyqtary jumyrtqalap, qanattanǵan shaqta ashtyq sezimin basý úshin birden aqýyz izdeı bastaıdy. Al aqýyzdy alýdyń eń ońaı joly – jyly qandylarǵa jarmasyp, qanyn sorý. Jyly qandylar degenimiz bular – tirshilik ıeleri, adamdar men janýarlar, ań-qustar, dala tyshqandary, t.b. Sóıtip, shirkeılerdiń úıiri jolynda kezdesken jyly qandylardy tarpa bas salyp, talaıdy. Bul jándikter tipti jetilý kezeńinde ózenniń kóleńkeli jerlerine úımelep, bir-birine kedergi keltiretini de málim. Ár tirshilik ıesi ómirge kelgende sońyna urpaq qaldyrý mıssııasyn oryndaıtyny belgili ǵoı. Bulardyń da qysqa tirshilik máni jumyrtqasyn molynan salyp ketýden turady, – deıdi ol.
Shybyn-shirkeıdiń damý, qanattaný úderisi syrtqy ortanyń áserine tikeleı baılanysty eken. Iаǵnı kún kúrt ysysa, ózen-kóldegi, shalshyqtaǵy sýdyń temperatýrasy da joǵarylap, dernásilder tezirek damyp shyǵa keledi. Byltyr mamyr aıynyń salqyn bolýynan shybyn-shirkeıdiń qanattaný úderisi kidirip, nátıjesinde Pavlodar qalasynyń turǵyndary shirkeıdiń shabýylyna asa ushyraı qoıǵan joq. Jyl saıyn kóktemde qansorǵysh jándikterge qarsy bıologııalyq jáne hımııalyq óńdeý sharalary bastalyp, ol jaz boıy jalǵasatyny belgili. Olardyń qaı ýaqytta iske kirisip, qaı kezeńde kidirýi tıistigin dernásilderdiń damýyn zertteýmen aınalysatyn ǵylymı top músheleri belgilep otyrady. Ǵylymı zertteý jumystarynyń arqasynda sońǵy ýaqytta Ertis – Baıan óńirinde óńdeý jumystary júıege túse bastaǵan. Alaıda keıbir ýaqytta, máselen 2017 jáne 2021 jyldary merdigerler jumysqa kesh kirisip, shirkeıler erte ushyp, jurtshylyqtyń mazasyn aldy. Arnaıy top músheleri men endigi merdigerler sondaı kemshilikterden sabaq alsa ıgi.
Ǵalym Q.Ahmetov sońǵy 20 jylda ózi baqylap júrgendeı, shirkeıdiń dúrk etip kóterilýi kóktem-jaz aılarynda ár 7-8 kún saıyn qaıtalanyp turady eken. Jándikterdiń jumyrtqasy sýda alǵash paıda bolǵan kezde olarmen kúresýdiń esh nátıjesi joq. Pavlodar oblysynda jyl saıyn shirkeıge qarsy «Baktısıd» dep atalatyn mıkrobıologııalyq preparat qoldanylatynyn aıtyp óteıik. Preparat dernásilder toptasqan sý aıdyndaryna áýeden, kememen jáne jaıaý júrip shashylyp, onymen qorektengen qansorǵyshtar ishegi buzylyp, qyrylady. Iаǵnı bıologııalyq dári dernásilder óz betimen qorektene alatyn damý deńgeıinde ǵana nátıjeli. Mamandar baqylap otyrady da, ýaqyty jetkende «Baktısıdti» shashyp, olardy joıady. Deı turǵanmen, shirkeıdiń popýlıasııasyn birjola qurtyp jiberý degen oıǵa syımaıtyn dúnıe. Bekitilgen standartqa súıensek, eger álgi bıologııalyq preparat shashylǵan jerlerdegi qansorǵyshtardyń kemi 80 paıyzy qyrylsa, óńdeýdiń nátıjeli júrgizilgenin bildiredi. Al qanattanyp shyqqan shirkeılerdi joıý úshin kezekte hımııalyq, barerlik óńdeý kútip turady. Ol eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy shóptesin jerlerde, aǵash toǵaılarynda júrgiziledi.
– 2000 jyldardyń basynda Ertis ózeni boıyn zerttep júrdik. Sonda bir desımetr aýmaqta shirkeıdiń 6 myń danaǵa deıin dernásili kezdesetin. О́ńdeý jumystary jyl saıyn júıeli júrgizilip kele jatqanynyń nátıjesi bolýy kerek, qazir bul norma 1 myń danaǵa deıin tómendegen. Negizi dernásil damý barysynda tórt márte túleıdi, sodan aman ótse ushyp ketedi. Taǵy bir qyzyq aıtaıyn, 2000 jyly Ertis ózeniniń Pavlodar qalasy aýmaǵynda (aǵystan joǵary – 50, aǵystan tómen 50 shaqyrymǵa deıin) osy jándiktiń 5 túri kezdesti. Al 2007-2016 jyldar aralyǵynda olardyń 2 túri múlde joǵalyp ketti. Joıylyp ketti me dep júrsek, 2018 jyldary álgi túrleri qaıtadan paıda bolypty. Sóıtsek, olardyń popýlıasııasynyń belgili bir túrleri azaıyp, ózgeriske túsip otyrady eken. Joǵaryda aıttym, Ertis – úlken ózen. Mundaı orasan sý aıdyndarynda ári ketse bul jándiktiń 10 túri bar shyǵar dep esepteımin. Buıyrtsa, bıyl ózenniń Reseı shekarasyna deıingi aýmaǵyn zerttep shyǵatyn oıymyz bar, –dep josparymen bólisti ǵalym.
Shirkeıden keıin ylań salatyn sary masanyń da sońǵy ýaqytta tym kóbeıip bara jatqany Ertis ózeniniń jaıylmalaryndaǵy tabıǵı balanstyń buzylýynan bolýy múmkin. Sebebi Ertiske sý bosatylǵanda kóp sýdyń ekpininen jaıylmalarǵa sý mol shyǵyp ketetini bar. Al sary masa jaıylmalarda, shalshyq sýda, ózenniń eski arnalarynda jyldam damıdy. Taıaz sýlar kún sáýlesinen tez jylıtyndyqtan, dernásilder úshin damýǵa taptyrmaıtyn oryn. Sary masa da – shirkeı sııaqty qorshaǵan orta jaıly bolsa qazan aıyna deıin qanattana beretin qansorǵysh.
Aıtpaqshy, Pavlodar qalasynda 2023-2025 jyldary shybyn-shirkeıge qarsy óńdeý jumystaryn atqarý quqyǵyn «Hlebstroı» JShS konkýrsta jeńip aldy. Ataýy birtúrli bolǵanymen fırma qazynadan bólinetin 450 mln teńgege úsh jyl boıy shaharǵa qarasty saıabaqtar men skverlerdi, oramishilik aýmaqtardy jáne baý-baqshalardaǵy qansorǵysh jándikterdi qurtýǵa qural-jabdyǵymyz jetkilikti dep sendirip otyr. Olar bıyldyń ózinde 8,8 myń gektar aýmaqty óńdeýi kerek. Jergilikti turǵyn úı ınspeksııasynyń mamandary kásiporyn qyzmetkerleri júrgizetin dezınfeksııalyq jumystardyń tıimdiligi 80 paıyzdan kem bolmaýǵa tıis ekenin aıtady. О́ńdeýshiler 1 naýryzdan bastap kópqabatty baspanalardyń jertólelerine suıyq preparattar shashýdy bastap ketken.
Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń basshysy Áıgerim Qabyltaeva óńir boıynsha bıyl shybyn-shirkeıge qarsy kúres sharalary 10 sáýirden bastalyp ketetinin habarlady. О́ńdeý sharalarynyń sapasyn arttyrý úshin qansorǵyshtan kóbirek zardap shegetin Aqtoǵaı men Tereńkól aýdandary jáne Aqsý qalasy bólek jol kartalaryn ázirlegen. Problemaly aımaqtar oblys ortalyǵynda sekildi ádis-tásilderdi júzege asyrady. Jalpy aýmaǵy 33,5 myń gektar jaıylma ushaqtyń kómegimen áýeden óńdeledi dep josparlanǵan. Ertis ózeni mańyndaǵy sýlarǵa hımııalyq preparat sebiledi. Áýeden jáne ózen ústindegi ýlaý jumystary aıaqtalǵan soń eldi mekender aınalasynda barerlik óńdeý sharalary bastalady.
Pavlodar oblysy