Batys Qazaqstan oblysynda maıly daqyl egýmen aınalysatyn dıqandar alańdap otyr. Jaqynda «Atameken» kásipkerler palatasynyń jergilikti keńsesinde jınalǵan fermerler bıyl jyl basynda Úkimet sheshimimen kúnbaǵys eksportyna salynǵan keden salyǵy otandyq kásipkerlerdi turalatyp ketetinin aıtyp, muńyn shaqty.
Máseleniń mán-jaıy mynadan shyqqan: Elimizde 2023 jylǵy 20 qańtardan bastap kúnbaǵys dánin shetelge shyǵaryp satqan kezde qosymsha keden salyǵy salynatyn ereje bekitildi. Qazaqstan Respýblıkasy Premer-mınıstriniń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarınniń buıryǵymen kúnbaǵys eksportynyń ár tonnasyna 20% nemese 100 eýro mólsherinde baj qoldanylatyn boldy. Bul, árıne, elimizde maıly daqyl tapshylyǵyn boldyrmas úshin jasalǵan áreket bolatyn. Alaıda bul shara treıder kompanııalar úshin dán baǵasyn birden qymbattatyp, jergilikti fermerler taýaryn sata almaı qaldy. Onyń ústine sońǵy kezdegi oqıǵalarǵa oraı Reseı Federasııasy tarapynan kelgen ımport ta batysqazaqstandyq dıqandardyń soryna shyǵyp tur: «Biz reseıliktermen básekege túse almaımyz. Jaǵdaı osylaı bola berse, bankrot bolatyn kúnimiz alys emes», deıdi olar.
Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy usynǵan málimetke qaraǵanda, 2022 jyly Qazaqstanda 3 mln tonna maıly daqyl óndirilgen. Bul 2021 jylǵy kórsetkishten (2,4 mln t) 25%-ǵa joǵary. Sonyń ishinde kúnbaǵys kólemi de onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa ósip, 1,3 mln tonna ónim jınalǵan eken.
Al Batys Qazaqstan oblysy boıynsha 145 myń tonna maıly daqyl tuqym jınaldy, onyń ishinde kúnbaǵystyń kólemi – 56,4 myń tonna bolypty. Bul – jalpy elimiz boıynsha jınalǵan dánniń 4,3% paıyzy ǵana. Búginde oblystaǵy astyq qabyldaý kásiporyndarynda 23,6 myń tonna kúnbaǵys dáni saqtaýly.
Salystyra qaraǵanda bul azǵantaı ǵana sııaqty bolǵanymen, maıly daqyl ósiretin sharýashylyqtar osy az dánniń ózin laıyqty sata almaı álek.
Fermerler jergilikti elevatorlar qazir 3-synypty astyqtyń ár tonnasyn – 85 myń teńgeden, 5-synypty 67 myń teńgeden qabyldap jatqanyn aıtady. Byltyr ǵana astyqtyń tonnasy 120-160 myń teńge turatyn. Baǵanyń munshalyq quldyraýy dıqan qaýymyn qaryzǵa batyryp otyr. 2022 jyly kúnbaǵys dániniń tonnasy 240-260 myń teńge bolsa, qazir baǵa 30-35 paıyzǵa quldyrap, 170 myń teńgeniń aınalasynda ǵana. Byltyr maqsary dáni 180-200 myń teńge bolsa, bıylǵy baǵa 85 myń teńgeden aspaı qoıdy. Munyń bir sebebi – irgedegi Reseıden dándi daqyl aǵylyp jatyr. Geosaıası jaǵdaılarǵa baılanysty Reseıge salynǵan ekonomıkalyq sanksııalar ejelden qalyptasqan arasalmaqty buzyp ketken. Reseı astyǵy burynǵydaı Eýropa elderine satylmaı qaldy. Qıyn jaǵdaıdan shyǵý úshin soltústik kórshimiz Qazaqstanǵa jappaı bet burdy. О́ńirlik kásipkerler palatasynyń ókilderi dándi daqyl baǵasy aldaǵy ýaqytta áli de túsýi múmkin ekenin aıtady.
– Qazir qazaqstandyq kúnbaǵysty shetelge satý úshin ár tonnasyna 100 eýro kóleminde eksport salyǵyn memleketke tóleýimiz kerek. Qazirgi qysyltaıań kezde biz qıynnan jol taýyp, naryq alańyn keńeıte túsýimiz kerek edi. Kerisinshe jasap, óz qolymyzdy ózimiz baılap tastadyq. Memleket elimizde ósimdik maıy, un, t.b. kúndelikti qajet azyq-túlik baǵasyn ósirmeý úshin osyndaı áreketke barǵanyn túsinemiz. Biraq osyǵan sáıkes fermerlerge de qoldaý kerek qoı. Mysaly, biz túrli tyńaıtqysh, gerbısıdter baǵasy men tóleıtin lızıng qarjysyn qosqanda, bir tonna ónimniń ózindik quny 140 myń teńgege jetip qalatynyn eseptep otyrmyz. Endi sol shyǵynnyń ornyn jaýyp, ústinen paıda tabý úshin ónimdi qymbatqa satýymyz qajet. Byltyr maıly daqyldyń shyǵymy gektaryna – 8 sentnerden, dándi daqyl 10 sentnerden keldi. Bıyl sınoptıkter Batys Qazaqstanda qýańshylyq bolady dep boljap otyr. Solaı bolyp egin shyqpaı qalsa, ár tonna dánniń ózindik quny eki ese artyp, 280 myń teńgege de jetýi múmkin. Sheteldik tuqymǵa, gerbısıdke beriletin sýbsıdııa mardymsyz. 10-15% shyǵyndy ǵana jaba alady. Osydan 6-7 jyl buryn oraldyq dıqandar tuqymdy Shyǵys Qazaqstannan alatyn. Qoldanyp júrgen tehnıkasy da eski edi. Ol kezde 1 gektar alqapty óńdeý quny 18-20 myń teńge aınalasynda boldy. Al qazir bul baǵa 7 ese ósti. О́ıtkeni biz sheteldik tehnıkalardy, zamanaýı tehnologııany nesıege ala bastadyq. Dál qazir bizdiń moınymyzda 400 mln teńgeniń nesıesi bar. Buǵan paıyzdyq ústemesin qosyńyz, – deıdi Terekti aýdanyndaǵy «Sholan» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Ulyqpan Muhamedııarov.
Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Denıs Omashevtiń aıtýynsha, eksport salyǵyn engizer aldynda Úkimette vedomstvoaralyq komıssııa qurylyp, másele jan-jaqty talqylanǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Atameken» UK palatasymen birge ár óńirde qalǵan kúnbaǵys dániniń kólemin eseptegen. Osy derekke qaraǵanda Batys Qazaqstan oblysynda qazir satýǵa daıyn 15,5 myń tonna kúnbaǵys dáni bar.
«Dál qazirgi jaǵdaıda jergilikti fermerler memlekettik qoldaýǵa zárý» deıdi kásipkerler. О́ıtkeni batysqazaqstandyq qambalar Reseıden kelgen arzan dánge tolyp qalǵan.
– Bizdiń elevatorlar jergilikti fermerler úshin kóterińki baǵa qoıyp, óz kásipkerlerimizdi nege qoldamasqa? Qazir olar astyqtyń kebegin 70 myń teńgege satady, al taza dándi 85 myń teńgeden qabyldaıdy. Osy máseleni memleket retteýi kerek qoı, – deıdi syrymdyq fermer Keıpin Tólegenov.
«Oral» nesıe seriktestiginiń jetekshisi Aıbek Qajmuhambetov óńirde maıly daqyl ósiretin 47 sharýashylyqtyń basshysy osy jyldyń basynda el Prezıdentine ujymdyq hat jazyp, kúnbaǵys dánin ótkizý máselesi qıyndaǵanyn málimdegen eken. Ol hat tıisti mınıstrlikke joldanǵan. Biraq tushymdy jaýap bolmaǵan.
– Memleket basshysy paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn fermerlerge berý kerek dep jıi aıtady. Biraq dál qazirgi jaǵdaıda bizdiń ol jerdi ıgerip ketetin halimiz joq. О́ıtkeni ónimdi satýǵa shekteý qoıyldy. Qazir 15,5 myń tonna kúnbaǵys dáni qoımada jatyr. Treıderler qymbatsynyp almaıdy. Al Azııa elderi men Qytaıdyń naryǵyn qazir reseılik fermerler jaýlap barady. Kúnbaǵystyń qazaqstandyq eksporty azaıyp ketti, – deıdi Aıbek Qajmuhambetov.
Mine, kóktemgi egis naýqany da kelip qaldy. Al qazaqstandyq dıqandar ótken jyldyń ónimin ótkize almaı pushaıman bolyp tur. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy jergilikti maı zaýyty jańa oraqqa deıin ózine qajet bolatyn shıkizat qoryn áldeqashan jınap alǵan. Zaýyt jylyna 51 myń tonna maı shyǵarady. Bul oblys tutynýshylaryna tolyq jetedi. Sondyqtan qalǵan dánniń barar jeri – eksport qana. Alaıda keden salyǵynyń kesirinen dán baǵasy qymbattap, alýshyǵa qajet bolmaı tur.
«Biz Úkimetten kúnbaǵys eksportyna salynǵan keden salyǵyn alyp tastaýdy suraımyz. Bul tek Batys Qazaqstan oblysyndaǵy ahýal emes. Elimizdiń 8 oblysynda osyndaı qıyn jaǵdaı bolyp tur. Jaqynda kóktemgi egiske kirisýimiz kerek. Al qarjyny qaıdan alamyz? Kópjyldyq tájirıbesi bar sharýashylyqtar birdeńe eter-aý. Osy salaǵa jańadan kirisken kásipkerlerdiń jaǵdaıy óte qıyn. Eger paıda bolmasa, jańa aýylsharýashylyq tehnıkasyn qalaı satyp alamyz? «Djon Dır 430» kombaıny 115 mln teńge turady. Ony lızıngke alý úshin aldyn ala 26 mln teńge jarna tóleý kerek», deıdi A.Qajmuhambetov.
«Poıma maı kombınaty» JShS dırektory Aqylbek Sarmalaevtyń aıtýynsha, kásiporyn 10 myń tonna shıkizat satyp alyp qoıǵan. Ol tamyz aıyna deıin jetedi. Úkimet qaýlysymen ósimdik maıyn bólshek saýdada satý úshin de kedendik salyq engizilgen eken. Byltyrǵy qyrkúıek aıynan beri jergilikti maı baǵasy 100 teńgege arzandaǵan. «Daıyn ónimniń baǵasyn arzandatýdyń mehanızmderi kóp qoı. Úkimetimiz sol múmkindikterdi eskerse deımiz. Elimizdegi ár adamnyń tutynýshylyq mólsheri, ónimdi ótkizý kólemi, bári eseptelýge tıis. Qazir Reseıden kelip jatqan ósimdik maıy óte kóp. Orystar Qytaı naryǵyn, Ortalyq Azııany jaýlaı bastady. Biz olarmen básekeles bola almaı otyrmyz. Sondyqtan otandyq kásiporyndar memleketten qoldaý kútedi», deıdi Aqylbek Sarmalaev.
Oraldyq fermerlerdiń janaıqaıy aıtylǵan osy jıynnan keıin Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshylary Astanaǵa baryp, profıldi mınıstrlik basshylarymen júzdesip qaıtqan. Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Denıs Omashevtiń aıtýynsha, osy máselege oraı vedomstvoaralyq komıssııa otyrysy aldaǵy birer apta ishinde qaıtadan ótýi kerek.
2023 jyly Batys Qazaqstan oblysynda 446,0 myń ga alqapqa tuqym sebilmek. Onyń ishinde dándi daqyldar – 238,4 myń ga, maıly daqyldar – 163,5 myń ga, mal azyǵy – 34,5 myń ga, kartop – 4,2 myń ga, baqsha daqyldary 5,4 myń ga bolady dep josparlanǵan.
– Jyl saıyn kóktemgi egis naýqanyna 11-11,5 myń tonna dızel otyny bólinetin. Bıyl egistik alqap kólemi artqan soń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine 13,5 myń tonna dızeldik janarmaıǵa tapsyrys berip qoıdyq. Munyń 6,5 myń tonnasy kóktemgi egis naýqanyna, 7,0 myń tonnasy mal azyǵyn daıyndaýǵa jumsalady. Qazir Atyraý munaı óńdeý zaýytynan 6,5 myń tonna solıar maıyn naýryz-maýsym aılaryna bólip-bólip alýǵa kelisim jasaldy. Al mal azyǵyn daıyndaýǵa qajetti 7 myń tonna dızel otynyn bólý máselesi aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde qaralyp jatyr, – deıdi Denıs Moldaǵalıuly.
Aıta keteıik, Atyraý munaı óńdeý zaýytynan arzan janarmaıdy Oralǵa jetkizý «NEFTEK Operating» JShS-na júktelgen. Qazir Oral qalasyndaǵy munaı bazasynda dızel otynynyń 1 lıtri – 211 teńgeden, al janarmaı quıý stansalarynda 215 teńgeden satylýda.
Bıyl Batys Qazaqstan oblysynda qar az, kóktem erte shyqty. Bul dıqandar úshin qosymsha jumys bolǵaly tur: topyraq erte qurǵap ketse, qosalqy agrotehnıkalyq is-sharalardy atqarýǵa týra keledi. Ol taǵy da qarjyǵa tireledi. Sondyqtan batysqazaqstandyq fermerler Astana jaqtan oń habar kútip, eleńdep otyr.
Batys Qazaqstan oblysy