Búgingi qoǵamdy alańdatyp otyrǵan qylmystyń biri – alaıaqtyq. «Ańqaý elge – aramza molda» keıpine engen alaıaqtardyń arany ashylyp-aq barady. Jeńil jolmen tabys tabýdy kózdegenderdiń qatary azaıar emes.
Atyraý oblystyq polısııa departamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń aǵa jedel ýákili, polısııa maıory Zakarıan Razǵalıevtiń aıtýynsha, sońǵy jyldary alaıaqtyq qylmysty jasaıtyndar, onyń ishinde ınternettegi alaıaqtyq kúrt kóbeıgen. Máselen, ótken jyly Atyraý oblysynda ınternettegi alaıaqtyqtyń 720-dan asa deregi tirkelgen.
– Byltyr tirkelgen qylmystyq derektiń basym kópshiligi taýardy onlaın satyp alý men onlaın nesıe resimdeýge qatysty bolyp otyr. О́tken jyly dál osyndaı qylmystyń sany 9,7 paıyzǵa óskeni baıqaldy. Qazir 130 qylmys ashylyp, tergeý júrip jatyr. Al jyl bastalǵaly beri ınternettegi alaıaqtyq 10 paıyzǵa artyp otyr. Osyndaı qylmysqa baratyndar bank nemese quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń atynan qońyraý shalady. Ásirese nesıe resimdeý jónindegi alaıaqtyq erekshe beleń alyp tur. Bul derek boıynsha byltyr tirkelgen qylmystyń sany 70-ten asty, – deıdi Zakarıan Razǵalıev.
Oblystyq polısııa departamenti baspasóz qyzmetiniń aqparatyna súıensek, alaıaqtardyń qylmystyq «kásibi» alýan túrge bólinedi. Jeńil jolmen tabys taýyp, baıýdy kózdegenderdiń deni – áıelder. Alaıaqtardyń arbaýyna túsirgen qurbandarynyń aqshasyn qaıtarmaı, tipti iz-túzsiz «joǵalyp» ketedi. Máselen, atyraýlyq 24 jastaǵy turǵyn eki jyl boıy alaıaqtyq jasaǵan áıelden 1 mln 350 teńgesin qaıtara almaǵany anyqtalǵan. Alaıaqqa bergen aqshasyn zaryǵa kútip, amaly taýsylǵan jábirlenýshi polısııaǵa shaǵymdanýǵa májbúr bolǵan. Jábirlenýshi 2019 jylǵy 4 tamyzda 32 jastaǵy áıeldiń Atyraý qalasynda jańadan boı kótergen «Bereke» shaǵyn aýdanynan eki bólmeli páter alyp beremin degen ýádesine sengen. Sóıtip, onyń qolyna 1 mln 350 myń teńgesin ustata qoıǵan. Sodan beri páterdi de almaǵan, alaıaqqa bergen aqshasyn da keri qaıtara almaǵan. Polısııa qyzmetkerleri jedel izdestirý júrgizý kezinde 1989 jylǵy áıeldi ustady. Tekserý kezinde 32 jastaǵy áıeldiń ústinen osyndaı alaıaqtyǵy úshin 11 adamnyń aryzdanǵany belgili boldy.
Taǵy bir derekke toqtalar bolsaq, Atyraý qalalyq polısııa basqarmasyna 22, 27 jáne 35 jastaǵy jergilikti úsh turǵynnan aryz túsken. Olar 37 jastaǵy azamattyń joǵary oqý ornyna aqysyz túsirýge ýáde bergenin aıtqan. Kúdikti alaıaqtyq jolmen jábirlenýshilerdiń birinen 600 myń, ekinshisinen 292 myń, al úshinshisinen 350 myń teńge alǵan. Alaıda osy kezge deıin ýáde etilgen oqýǵa túsirmegen, ne alǵan aqshany keri qaıtarýdy oıyna almaǵan. Tórt adamnyń senimine kirip, páter alyp berý úshin 98 mln teńgesin jymqyrǵan áıel 6 jyl 8 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Temir torǵa qamalǵan alaıaqtyń taǵy da 6 adamdy álgindeı ádispen aldap, 25 mln 700 myń teńgesin qaltasyna basqany anyqtaldy. Polısııa qyzmetkerleri birneshe adamdy arbaýyna túsirgen alaıaqtyń zańsyz áreketine baılanysty taǵy da tergeý júrgizýge májbúr boldy.
Tolǵaýy toqsan tirshiliktiń qıyndyǵymen páter jaldaıtyndar da alaıaqtardyń «qarmaǵyna» ilinip jatyr. Máselen, 1980 jylǵy áıel 20 adamǵa elıtalyq páterdi kóńilge qonymdy baǵamen jalǵa berýge ýáde etken. Kóptiń kóńiline kúdik uıalatpaǵan alaıaq kelisilgen somanyń jartysyn aldyn ala tóleýdi usynyp, ulynyń jeke esepshotyna aýdartyp otyrǵan. Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń qyzmetkerleri kúdikke ilingen áıelge qatysty 20 derekti dáleldedi. Alaıaqqa aldanǵandardyń arasynda 9 atyraýlyq bar. Budan bólek, Astana, Taraz, Almaty, Qaraǵandy, Qostanaı qalasy men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń turǵyndary da san soǵyp qalǵan. О́zge qalalardaǵy jábirlenýshilerdiń aldanǵanyna baılanysty 11 derek anyqtalyp otyr.
Munaıly Atyraýǵa ózge óńirden kelip, alaıaqtyqpen aınalysatyndar da bar. Máselen, Qaraǵandy oblysynyń turǵyny jergilikti turǵyndarǵa ekinshi deńgeıli bankter arqyly taýarlyq nesıeler alyp berýge ýáde etip, qarajatty qaltasyna basqan. Kúdikti Atyraý oblysynyń 40 turǵynyn aldap, 40 mln teńgege jýyq zalal keltirgen.
«Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» degendeı, alaıaqtyq áreketke baratyndar tanymaıtyn adamdardy ǵana emes, ózderiniń týystaryn da aldaýǵa beıim ekenin ańǵartyp otyr. Sondaı alaıaqtyń biri – qaıyn atasyn aldaǵan kúıeý bala. Atyraý qalasynyń 1956 jylǵy turǵyny bankterden «nesıe qaryzyn tóleý boıynsha kelisimshart talabyn oryndamadyńyz» degen qońyraýlar jıilegenine kúmán keltirip, máseleniń mán-jaıyn anyqtaýǵa kirisken. Sol kezde 4 mln teńgeden asa nesıesi bar ekenin bilgen. Alaıda bul nesıeni ózi almaǵan. Sol sebepten, polısııaǵa júginýge sheshim qabyldaǵan. Al polısııa qyzmetkerleri shaǵymdanýshynyń 34 jastaǵy kúıeý balasyn ustady. Tergeý kezinde kúdiktiniń qaıyn atasynyń atyna 2020 jyldyń qarashasynan 2021 jylǵy qazan aıy aralyǵynda bankter men qarjy uıymdarynan 55 myń teńgeden 2 mln teńge kóleminde nesıe alyp kelgeni anyqtaldy. Kúdiktiniń alǵan nesıesiniń jalpy somasy 4 mln 499 myń 542 teńgeni quraǵan. Taǵy bir Atyraý qalasynyń turǵyny alaıaqtyq jolmen 35 adamnyń aqshasyn alyp, qaltasyna basqan. Alaıaq aldymen óziniń týystaryn qaladaǵy «Nursaıa» shaǵyn aýdanynan arzan baǵamen páter alyp beremin dep arbaýyna túsirgen. Jábirlenýshilerden Kaspi.kz qosymshasy arqyly bank kartochkasyna, tipti keıbireýlerinen qolma-qol aqsha alǵan. О́ziniń qyzmet qunyn 300 myń teńgeden 5 mıllıon teńgege deıin baǵalaǵan. Sóıtip, azamattardyń 29 mln 300 myń teńgesin jymqyrǵan. Al aldyn ala tólem jasap, páter kútken qala turǵyndary ózderiniń aldanǵanyn alaıaq áıel telefonyn óshirgende bir-aq bilgen. Al 1983 jylǵy áıel óziniń tanystaryna kúıeýiniń kompanııasyna úlesker bolý úshin qarajat quıyp, keıin túsken tabystan paıda tabatynyna sendirgen. Alaıda jıǵan-tergen qarjysyn úleskerlikke salǵan 18 turǵyn eshqandaı paıda kórmegen. Tipti aqshasyn qaıtara almaı, tyǵyryqqa tirelgen. Polısııa túsken shaǵymǵa baılanysty tergeý kezinde asa iri kólemdegi alaıaqtyq kúdigine ilingen erli-zaıyptylardyń 18 jábirlenýshige 150 mln teńge zalal keltirgeni anyqtalǵan. Sot úkimimen erli-zaıypty alaıaqtar 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
Árıne, polısııa qyzmetkerleri turǵyndardy aldap-arbaý amaldaryn qoldanyp, senimine kirý arqyly bótenniń múlkin jymqyrýdyń jolyn kesýge baılanysty is-sharalardy jalǵastyryp keledi. Alaıda júrgizilgen túsindirý jumystary men eskertýlerge qaramastan, turǵyndardyń alaıaqtarǵa aldanyp qalý deregi azaıar emes. Máselen, byltyrǵy 23 qarasha men 3 jeltoqsan aralyǵynda 45 jastaǵy áıel Atyraý qalasynyń 1988 jylǵy turǵynynan 6 «Iphone 13 Pro» uıaly telefonyn arzan baǵaǵa alyp berý úshin 2 mln 196 myń teńge, 31 jastaǵy turǵynnan turmystyq tehnıka úshin 1 598 500 teńge, 1995 jylǵy turǵynnan «Iphone 13 Pro» telefony úshin 498 000 teńge, 2004 jylǵy turǵynnan 3 «Iphone 13 Pro» telefony úshin 1 mln 174 myń teńgeni alaıaqtyq jolmen ıemdenip alǵan.
Eshkimniń ala jibin attamaıtyn adal jandardy aldaıtyndar tek úlken shaharda ǵana emes, aýdandardan da shyǵyp jatyr. Oblystyq polısııa departamentiniń baspasóz qyzmetinen málim etkendeı, 24 jastaǵy alaıaqtyń Mahambet aýdanynda turatyny anyqtalyp otyr. «Alaıaqtyq ispen aınalysqan kúdikti 2022 jylǵy jeltoqsannan beri «Kaspi» jáne «Freedom Finance» bankterinen taýarlyq nesıeni aqshalaı alyp, ústine bonýs qosyp beremin dep 30 adamdy aldaǵan. Sóıtip, 40 mln teńgeni ıemdenip alǵany anyqtaldy. Qazir alaıaq ustaldy. Qazir kúdikti ýaqytsha ustaý ızolıatoryna qamaýǵa alyndy», dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.
Oblystyq prokýratýranyń aqparatyna qaraǵanda, onlaın-nesıe berýmen aınalysatyn mıkroqarjylyq uıymdar sany kóbeıgen. Buǵan osyndaı uıymdardan nesıe alýdyń tez ári ońaı bolatyny áser etip otyr. Muny alaıaqtar óz maqsatyna paıdalanyp, eshteńeden kúdiktenbeıtin adamdarǵa mıkroqarjylyq uıymdardan onlaınnesıelerdi resimdeýde. Bul týraly jábirlenýshiler ózderiniń banktik shottary buǵattalǵan kezde nemese sot oryndaýshylarynan qońyraýlar túsken kezde ǵana biledi. Máselen, Ch. degen er adam ózgelerdiń jeke málimetterin paıdalanyp, mıkroqarjylyq uıymdardan onlaınnesıelerdi zańsyz resimdegen. Onyń osyndaı zańsyz áreketinen 97 atyraýlyq zardap shekken.
Arany ábden ashylǵan alaıaqtardyń arbaýyna túspeýdiń amaly bar ma? Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Atyraý óńirlik departamentiniń basqarma basshysy Aslanbek Qabesovtiń aıtýynsha, alaıaqtardyń quryǵyna túspeý úshin saqtyq sharalaryn esten shyǵarmaý qajet.
– Belgisiz nómirden qońyraý shalyp, birden aqsha jaıynda áńgime qozǵaǵan adamǵa, tipti óziniń kim ekeni týraly aıtsa da senbegen jón. Beıtanys adamnyń aıtqan nusqaýlaryn oryndamaý, ásirese oǵan ózińiz týraly aqparat bermeý kerek. Mobıldi telefonǵa kúmán týǵyzatyn qosymshalardy júktemeý qajet. О́ziniń aqshasynan aıyrylyp qalmaýyn, bótenniń kredıti resimdelmegenin qalaǵan adam óziniń derbes jáne tólem derekterin eshkimge bermeýge tıis, – deıdi Aslanbek Qabesov.
Al jaqynda Atyraý oblystyq polısııa departamentiniń tergeý basqarmasy «Atameken turǵyn úı», «Baisanat Residence» jáne «Saraishyq Invest Group» turǵyn úı-qurylys kooperatıvine qatysty alaıaqtyq deregimen qylmystyq is tergelip jatqanyn habarlady. Demek, alaıaqtyq qylmysqa baratyndarǵa áli toqtam bolmaı tur.
Atyraý oblysy