Shalkódeniń alǵashqy mektebi

Matematıka, fızıka, ınformatıka salasy­nyń 100-ge jýyq mamany túlep ushqan altyn uıanyń aıtýly datasy ilkimdi jobalarmen bas­taldy. Arnaıy qor qurylyp, mektep túlekteri aýyl mektebin jańǵyrtýǵa baılanys­ty qolǵabys is-sharalaryn bastap ketken bolatyn. Almatyda Ulttyq kitaphanada «Shalkóde mektebi – 100 jyl: tarıhy, búgini men damý bolashaǵy» taqyrybymen ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııada ǵalymdar aýyl mektebiniń jaǵdaıy, bilim sapasyn arttyrý máselelerin talqylady. Narynqol óńirindegi alǵashqy mektepter tarıhyn zerdeleýmen bastalǵan alqaly jıyndy «Qazaq radıolary» Almaty stýdııasynyń basshysy Baqyt Jaǵyparuly bastap, jıyn qatysýshylaryna «Osy ıgi bastamaǵa altyn uıa mektebimizden túlep ushqan árbir azamattyń úles qosýy qajet» dep jigerli oı tastady. «Aıtýly shara bilim oshaǵynyń 100 jyldyǵyn atap ótý ǵana emes, keshegisi Alash qaıratkerleriniń izgi isterimen tyǵyz baılanysta órbıtin mektep tarıhynyń ǵylymı-zertteý jumystarymen jalǵasyn tabýǵa tıis. Bul ıgi is-shara ustazdar eńbegin baǵalaýmen qatar Shalkóde mektebi túlekteriniń elimizdiń bilim keńistigindegi bedelin arttyra túsetini sózsiz», dedi B.Jaǵyparuly.

Bala oqytý isinde qajymaı-talmaı eńbek etken ustazdarǵa, shákirtter isine rızashylyǵyn bildirip, aldaǵy josparlaryna sáttilik tilegen kitaphana dırektory Baqytjamal Qaıyrbekova bilim uıasynyń tarıhyna qatysty qor derekteri týraly aıtyp ótti. Arnaıy uıymdastyrylǵan kórme mańyzdy derekterdi aıǵaqtap qana qoımaı, mektep murajaıyndaǵy jádigerler, aýdandyq «Hantáńiri» gazetinde jaryq kórgen maqalalar alǵashqy bilim oshaǵynyń ótkeni men búginin sabaqtastyryp turǵandaı edi.

Búginde elimizdiń bilim salasynyń aldynda aýyl mektepterin damytý máselesi turǵany belgili. Osy oraıda respýblıka mektepteri jáne aýyldaǵy bilim oshaqtary jaıyn­da baıandama jasaǵan Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy «Aýyl mektebi» zerthanasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Almagúl Naýryzbaıqyzy shalǵaı aýdandardaǵy mektep­terdi qoldaý, balalardyń qosymsha bilim alýyna múmkindik jasaý máselesin qozǵady. Osy oraıda respýblıka mektepterinde bilim sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi jobalarǵa nazar salatyn bolsaq, ǵalym Jazıra Ákimbaeva «Sapaly bilim kepili – muǵalim» baıandamasyna Raıymbek aýdandyq bilim bólimi derekteri negizinde ǵylymı jumystar nátıjesi, olımpıa­da kórsetkishterine toqtalyp ótti.

Jıyn barysynda ǵylymda qol jetkizgen jetistikterin ózin oqytqan ustazdardyń bilik­tiligimen baılanystyra sóz sóılegen Shalkóde óńirindegi alǵashqy mekteptiń túlegi, Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti Joǵary matematıka kafedrasynyń professory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Áýjan Saqabekov tehnologııalar qaryshtap damyp bara jatqan kezeńde aýyl balasynyń bilim deńgeıin kóterýdiń, olardy tehnıkalyq mamandyqtarǵa kóptep baýlýdyń mańyzyna toqtaldy. «Alǵash Ásem Toqanbaeva, aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqtaev, Málikajdar Qulmuhanbetovten dáris aldym. Ol kezeńde muǵalimniń bilim berýge qulshynysy, balanyń oqýǵa degen yntasy da joǵary bolatyn. Biz úshin Jumabek Jantybaev, Yntaly Qusaıynov, Sá­ken Kendirbaev, Nyǵmet Qojabergenov syndy ustazdarymyzdyń eńbegi zor» dep atap ótken pro­fessor aýyl balalary bilimin respýblıkada ǵana emes, shetelderde de pash etýge qolaıly jaǵ­daı týǵyzý úshin ustazdar kúsh salýy kerek eke­nin ári osy iske belsene atsalysatynyn jetkizdi.

Búginde 60-tan asa ǵylymı eńbegi shet til­derine aýdarylǵan fızıka-matematıka ǵyly­m­­darynyń doktory, professor Qaden Bopaevtyń esimi Shalkóde óńirimen tyǵyz baılanysty. Otandyq ǵylym-bilimniń damýyna ólsheýsiz úles qosa júrip, aýyl balasynyń bilim shyńyna jetýine aıryqsha eńbek sińirgenine ǵalymnyń artyna qaldyrǵan mol murasy dálel. Osy oraıda 10-nan asa ǵylym doktory, 20-ǵa jýyq ǵylym kandıdaty shyqqan mektep tarıhyn Esik qalasyndaǵy jekemenshik medısına kolledjiniń oqytýshysy Nurlan Qulmuhanbetov «Shalkóde-100: izdenister men irkilister» baıandamasyna arqaý etti. Mekteptiń qurylý kezeńi men dáýirleý jyldary jaıyndaǵy derekterdi ortaǵa sala otyryp, aýyl mektepterin damytýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan N.Qulmuhanbetov: «Shalkóde óńirinde alǵashqy mektep 1923 jyly Almaty oblysy Raıymbek aýdany Birketpen bolysyndaǵy Qoltyq saıda ashylǵan. Mekteptiń damýyna Málikajdar Qulmuhanbetov pen Aıdarhan Qaldybaevtaı ustazdarymyzdyń qosqan úlesi ushan-teńiz. Biri basshy, biri bilikti muǵalim bola júrip, balalardyń sapaly bilim alýyna yqpal etti. Alaıda Málikajdar Qulmuhanbetov jazyqsyz tutqyndalyp ketti. Ol 14 jyl aıdaýdan keıin elge oralyp, bala oqytý isine qaıta aralasqan. Osy jyldarda Alash zııalylarynyń bastamasymen aýyldarda qysqa merzimdi muǵalimdik kýrstar ashyldy. Munda Eltaı bastaýysh mektebinen bitirip shyqqan oqýshylar bilimin jalǵastyryp, keıinnen Narynqol ólkesiniń ár aımaǵynda jemisti eńbek ete bastaǵan», dep atap ótti.

Sol kezeńde ustazdar aldynda sapaly bilim, taǵylymdy tárbıe berý isi turdy. Sydyq Baıbulynov, Omarqoja Artyqov, Ábdıýsúp Ákimjanov, Baıtuma Turarovtyń bala oqytýymen mekteptiń jańa dáýiri bastalsa, Ǵanı Bostanov, Jaılaýbek Ákimbaev, Nurjamal Álıasqarova, Márııa Dobalova, Marýsıa Saqabekova, Jaqan Muqaev, Jeńis Aqylbekov, Ákparjan Aqylbaev taǵy da basqa ustazdar mektepti bıik beleske kóterdi. Al 1970-1985 jyldar mekteptiń altyn kezeńine aınaldy. Tileýhan Alǵazıev, Ultýǵan Aıdarovanyń basshylyǵymen aýyl jaǵdaıynda alǵashqy ret fızıka, matematıkany tereńdetip oqytý synyby ashylsa, 1989 jyly Kúláıhan Taıbaǵarova, Záýresh Janbotaevanyń hımııa pánin tereńdetip oqytý isin qolǵa alýymen bul salada da bilikti mamandar daıarlanyp, nátıjesinde mektep túlekteriniń 95 paıyzǵa jýyǵy joǵary oqý oryndaryna tústi.

Tereńdetip oqytý synyptarynyń ashylýymen aýdan, oblys, respýblıka deńgeıinde mektep joǵary kórsetkishterge qol jetkizdi. 1932 jyly solaqaı saıasattyń saldarynan Qytaıǵa aýyp, aǵartýshylyqpen aınalysqan Sharǵyn aqynnyń urpaǵy, qurmetti ustaz Tileýhan Alǵazıev matematıka jáne hımııa pánderin tereńdetip oqytý isin jolǵa qoıýdyń alǵashqy kezeńderi týraly áńgimelep, bul synyptardy ashý ońaıǵa soqpaǵanmen, búgingi nátıjesin respýblıkanyń túkpir-túkpirinde eńbek etip júrgen sala mamandarynyń jetistiginen kórinis beredi, dep atap ótti. T.Alǵazıev sonymen birge búgingi bilim berý júıesindegi birqatar kemshilikti, oqýlyq jazýdaǵy olqylyqtardy da qaperge alyp, «bilim – álemdik, tárbıe – ulttyq bolýy kerek» dedi óz sózinde.

Shalkóde mektebiniń matematıka, fızıka, hımııa salasy ǵana emes, shet tilderin úıretý­degi tájirıbesi aýdandaǵy ózge mektepterge úlgi boldy. «Fransýz-qazaq» sózdiginiń avtory, ǵalym Kúlán Ermekova ustazy Júnishan Málikajdarulynyń til oqytý ádistemesiniń arqasynda jetken jetistikteri týraly áńgimele­se, Lıma Jákeeva,Jaqan Muqaev, Ámına Álimjanova, Marat Ámirbaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly búgingi aýyl jaǵdaıy, bilikti ustaz, sapaly bilim berý máselesin qozǵady. Mekteptiń alǵashqy ustazdarynyń biri Nurtálip Bostanovtyń ómir jolyna qatysty derekterdi nemeresi, ǵylym kandıdaty Bektas Ǵanıuly usynyp, jańalyqtyń jarshysy bola bilgen ustaz týraly áńgimelep berdi. Búginde onǵa jýyq ǵalym shyqqan áýlettiń urpaqtary sapaly bilim berý jolynda eseli eńbek etip keledi.

Júzjyldyq tarıhy bar mekteptegi ıgi is-shara «Jaratylystaný-matematıka baǵytyndaǵy úzdik tájirıbeler men ınnovasııalar» taqyry­byn­da jalǵasyp, sheberlik saǵattary ótti. Al aýyl balalary bilim kóshinen qalmasa eken degen tilekti ustanǵan túlekter jeke pán synyptary úshin ınteraktıvti taqtalar, glo­býs­tar, geografııalyq karta men taǵy da basqa oqýshy kádesine jaraıtyn zamanaýı qural­dardy syıǵa tartýy mektep ujymy úshin tosynsyı boldy.

Qazirgi kezde mektep tarıhyn zerdeleý isin jalǵastyrýdy maqsat etip otyrǵan ǵalymdar men túlekter Shalkóde óńirinde alǵash ashylǵan mektep jaıynda derekti fılm túsirip, mazmun­dy kitapqa arqaý bolatyn qundy dúnıelerdi jınaqtaýda. 

ALMATY