Ramazan aıy esikten kirgeli el-jurt eleń-alańnan turyp, aýyzdaryn bekitip, musylmanǵa paryz etilgen oraza amalyn oryndap jatyr. Arasynda eldiń erteńgi tutqasy bolar jastardyń qarasy qalyń. Bul – jaqsylyqtyń nyshany. Sebebi olardyń materıaldyq dúnıeniń ǵana sońynan qýmaı, rýhanı jetilýge de den qoıýy sanaly da salamatty qoǵam qurýǵa bet alǵan eldiń belgisi bolsa kerek.
Biz bul maqalamyzda rýhanı taqyrypty qaýzap kóremiz. Atap aıtqanda, taıaqtyń eki ushy bolatynyndaı, dúnıe tirshiligi de tek baılyqqa talpyný emes, onyń ekinshi jaǵy – rýhanı kemeldikke jetýge baǵyttalǵany jaıynda syr shertpekpiz.
Esepshot
Búginde kópshiligimizdiń bankte esepshotymyz bar. Bul sózdi estigende kóz aldymyzǵa aqsha, tıyn-teben keletini ras. Alaıda dúnıelik esepshottan mańyzy kem emes taǵy bir úlken esepshottyń barynan biz kóbine beıhabarmyz. Ol – aqyrettik esep-qısabymyz. Shyn máninde, árbir adam balıǵat jasyna tolǵan shaǵynan bastap onyń «aqyrettik esepshoty» ashylady. Muny dinı termınge salsaq, «amal dápteri» dep aıtamyz.
Bankterde bireýdiń esepshoty bolýy múmkin, bireýlerde múldem bolmaǵan da shyǵar. Al aqyrettik esepshot jer basyp júrgen árbir pende balasynda bar.
Bul esepshotqa jınaıtyn bizdiń jıǵan-tergenimiz saýap dep atalady. О́mirde nápaqa tabatyn jumystardyń uzyn-sany kóp bolsa, saýap teretin amaldardyń qatary tipten sheksiz. Eń qarapaıymy – joldaǵy ózgelerdiń júrýine kedergi bolatyn kesekti alyp tastaýdan bastap, muqtajdarǵa qaıyrymdylyq kómek berý sekildi izgi isterdiń bári – mundaı túrdegi nápaqany dorbalap ta, dollarlap ta jınaıtyn amaldar.
Al eger siz jaman isterdi jasasańyz, onda «aqyrettik esepshotyńyz» ortaıyp, arty shyǵynǵa batýǵa ákep soqtyrady. Sonymen, shyǵyn degenimiz ne?
Shyǵyn
О́kinishke qaraı, sizdiń esepshotyńyzdaǵy tirnektep jıǵan tıyn-tebenińizdi shetinen jymqyryp, azaıtyp tastap otyratyn bir páleket bar. Ol – ózińizdiń jasaǵan kúnálaryńyz. Dúnıelik tilmen aıtsaq, ol – shyǵyn.
Siz neǵurlym kóp shyǵyn jasasańyz, esepshotyńyzdyń da jyldamyraq jutalýyna sebepshi bolasyz. Tipti ondaǵy kóp jyl boıy mańdaı termen tapqan azǵantaı qoryńyz túgeldeı taýsylyp, qaryzǵa belsheńizden batýyńyz da ǵajap emes.
Al bul ómirde dáýleti asyp-tasyp jatqanymen, aqyrettik qaryzǵa belshesinen batyp júrgen beıbaq jandar qanshama?! Ázirge olardy dúnıelik baılyǵy qoldap-demep, kótermelep, ataq-dańqyn aspandatyp júr. Al erteń teńgeń men tıynyń júrmeıtin kez kelgende olar ne isteıtinin oılandy ma eken? Bankrottyń kókesi sol kezde bolar...
Bankrot
Biz kóbine bankrot degen sózdi – aqshanyń taýsylýy, taqyrǵa otyrý, bıznestiń tyǵyryqqa tirelýi degen uǵymdarda qabyldap jatamyz. Al shyn bankrot degeniń basqa eken.
Bir hadıste paıǵambar sahabalardan: «Bankrotqa ushyraýshy kim ekenin bilesizder me?», dep suraıdy. «Bankrotqa ushyraýshy – aqshasy da, múlki de joq adamdar», dep jaýap beredi serikteri. Sonda paıǵambar: «Shyn máninde, meniń úmbetimnen keıbir adamdar (ıaǵnı musylmandar) erteń Allanyń aldyna namazymen, orazasymen, zeketimen keledi. Biraq olar soǵan qaramastan, bireýdi jamandaǵan, bireýler týraly ǵaıbat sóılegen, basqanyń múlkin tartyp alǵan, adamnyń qanyn tókken, bireýdi uryp-soqqan, sol sebepti aqyrette jıǵan saýaptaryn ózinen jábir kórgen adamdarǵa beredi, eger saýaptary jetpeı qalsa, sol adamdardyń kúnálaryn moıyndaryna artyp alady da, tozaqqa tastalady. Mine, shyn bankrotqa ushyraýshylar osylar», dedi.
Biz bul mysaldan izgi qoǵam qurý úshin tek qulshylyq etý jetkiliksiz ekenin kóremiz. Aınalańa zııanyńdy tıgizbeý, elge, jurtqa paıdaly adam bolý – eń basty mindetimiz.
Depozıt
Búgingi bankter óz klıentterin depozıtterimen qyzyqtyrady. Shotyńa aqsha salyp, keıin ony artyǵymen qaıtaryp alý kimge unamaıdy deısiz? Osy jerde biz úshin «aqyrettik depozıttiń» de bar ekenin aıtpaı ketýge bolmas.
Bizdiń rýhanı esepshotymyzǵa jınaıtyn saýaptarymyzdy birneshe esege arttyryp otyratyn bir mezgil bar: ol – qasıetti Ramazan aıy. Bul aıda jasaǵan árbir ıgi amalǵa basqa ýaqyttarǵa qaraǵanda eselenip saýap jazylady. Hadıske qulaq túrelik. Paıǵambar: «Ulylyǵy sheksiz Alla taǵala: «Qulym as-aýqattan, sýsynnan jáne nápsiniń qalaýlarynan tek Men úshin bas tartady, sondyqtan onyń saýabyn О́zim beremin. Árbir jaqsylyqqa on ese saýap jazamyn», – dep aıtty», dese, Imam Múslimniń xabarynda: «Alla elshisi: «Adam balasynyń barlyq amaldarynyń saýaby eselenedi. Árbir jaqsylyqqa on eseden jeti júz esege deıin saýap jazylady», degen.
Endeshe bul depozıttiń de ıgiligin nege kórmeske?
Nesıe
Búginde qarajattan tarlyq kórgen adamnyń bári bankke júgiretin boldy. Bir qaraǵanda kerek kezinde qajetińe jaraıtyn keremet múmkindik. Biraq sol qarajat keıin qaltamyzdan paıyzymen qosa shyǵatyny týraly kóbimiz oılana bermeımiz.
Al siz nesıeni alýshy emes, berýshi bola alatynyńyzdy oıladyńyz ba? Naqtyraq aıtqanda, «Allaǵa beriletin nesıe» jaıynda estigensiz be?
Quranda: «Kim Allaǵa kórkem qaryz berse, sonda Alla ol úshin kóp ese arttyryp beredi», delingen («Baqara» súresi, 245-aıat). Iаǵnı bul jerde nesıe berýshi – sizsiz. Alla – ony ústemelep qaıtarýshy. Munda qaryz dep ómirdegi izgi amaldar aıtylyp otyr. Aıattyń máni – kez kelgen izgi amal qaıtarymsyz qalmaıdy jáne ol kóp ese arttyrylyp beriledi. Endeshe, biz eń áýeli Allaǵa beriletin «nesıe» jaıynda kóbirek oılanýymyz kerek eken.
Máshhúr ǵalym Hıbatýlla Tarazı dúnıe men aqyret – adamnyń eki kózi ispetti ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, ómirge tek aqyret kózimen qarap, Alla taǵalanyń dúnıelik paryz qyp bergen isterin (jumys isteý, úılený, bala tárbıeleý, qoǵamǵa paıda keltirý, t.b.) aıaq asty etkender men aınalasyna tek dúnıe kózimen qarap, baılyqqa ǵana qumartyp, aqyretin, ekinshi dúnıeni umytqandar bir kózi joq jandar sekildi. Bul erteńgi kúni árbir pendeni qıyndyqqa uryndyrary haq.
Iá, eki dúnıeni teń ustaǵanǵa ne jetsin!
Eskendir ZULQARNAI,
jýrnalıst