Ulan-baıtaq jerimizdiń qaı túkpirine qatynasaq ta avtomobıl joldarynyń sapasyna qatysty syn kóp aıtylady. Oǵan jolǵa shyqqan kezde kózimiz anyq jetip júr. Búgingi qozǵap otyrǵan máselemiz de jol qurylysyna qatysty bolǵanymen, onyń baǵytyna halyqtyń qarsylyǵyn bildirýi eriksiz oılantady.
Anyǵyn aıtqanda, respýblıkalyq mańyzy bar Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen baǵytyndaǵy joldyń Aıagóz – Taskesken bóligi óte kúrdeli sıpat alyp, daýly jaǵdaıǵa tirelip tur. Jol qurylysyn júrgizip jatqan «QazAvtoJol» kompanııasy tarıhta aty belgili Qazybek batyr Qondyǵululy beıitiniń irgesimen jáne sol dáýirdegi babalar qorymynyń ústimen qaıyra tóseýge kirisýi tarıhqa jasalǵan qııanatpen teń bolyp otyr. Osy oraıda, Úrjar aýdanyna qarasty Taskesken aýylynyń turǵyny Jumataı Turarovtyń «QazAvtoJol» kompanııasynyń ústinen shaǵymdanýyn oryndy deýge bolady. О́ıtkeni Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen baǵytyndaǵy tasjoldyń Taskesken aýylynan soltústik-batysqa qaraı 10 shaqyrym jerde ornalasqan Qazybek batyr kesenesiniń irgesimen salynýy, joldyń astynda ata-baba qorymynyń sol qalpy qala bergeni esh aqylǵa syımaıtyn jaıt.
«Men Qazybek batyrdyń urpaǵy bolǵandyqtan ǵana emes, jalpy, tarıhta aty qalǵan babalar qorymynyń ústimen jol salynýyn esh keshirilmeıtin jaıt dep tanımyn. Bul jaǵdaı janyma jaı tapqyzbaı alańdatyp júrgeli tórt-bes jyldyń júzi boldy. Alǵash ret 2018 jyldyń mamyr aıynda «Dortrans» jol-kólik máseleleri boıynsha Qazaq ǵylymı zertteýler jáne jobalaý ınstıtýty» mekemesiniń tapsyrysy negizinde «Arheologııalyq ekspertıza» JShS osy tóńirekti zerttep, tıisti qorytyndysyn shyǵarǵan edi. «Tarıhı-mádenı mura nysandaryn qorǵaý týraly» zańǵa sáıkes júrgizilgen zertteý qorytyndysynda atalǵan tasjoldyń osy bóligindegi qorymdarǵa tıisýge, jol qurylysyn júrgizýge tyıym salynatyndyǵy atap kórsetilgen. Biraq ta sodan beri bes jyl ótse de jol salatyn kompanııa tarapynan eshqandaı jumysyn toqtatý áreketi baıqalmady. Tipti zertteý qorytyndysyn alsa da jaýap berýdi qajet dep sanaǵan joq. Budan bólek, 2022 jyldyń 6-12 qyrkúıegi aralyǵynda О́skemendegi S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan jáne Astanadaǵy L.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtetteri tarıh fakýltetteriniń arheolog-ǵalymdarynyń birlese júrgizgen arnaıy zertteý nátıjesinde shyǵarǵan qorytyndysy da bar. Onda Qazybek batyrdyń jerlengen jerdiń aınalasy, joldyń kelesi jaǵy da úlken qorym ekendigi, tarıhı-mádenı mańyzy bar eken, ol jermen jol salýǵa bolmaıtyndyǵy tolyqtaı baıandalǵan. Iаǵnı mundaı etnografııalyq qorǵalýǵa tıis aımaqqa jol qurylysyn júrgizý Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 145-babynda kórsetilgen 10-nan 200 AEK kóleminde aıyppul salýǵa ákeletindigi anyq kórsetilgen. Odan qalsa, Qylmystyq kodekstiń 203-baby, 1-tarmaǵynda kórsetilgenindeı, memleket qorǵaýyna alynǵan tarıhı-mádenı eskertkishterdiń búlinýine, joıylýyna aparatyn áreketter jasalsa, qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, tıisti adamdar 3 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyndyǵy da qatań eskertilgen. Alaıda arnaıy júrgizilgen zertteýdiń qorytyndy qujattarymen tanys bola tura, «QazAvtoJol-dyń» josparlanǵan baǵytymen jol salýǵa bet burǵan raıynan qaıtar túri joq. Biraq men de beıjaı qarap, babalar qorymyn qorǵaýsyz qaldyryp otyra almaımyn», deıdi J.Turarov.
Tıisti zań talaptaryna saı qaraıtyn bolsaq, jol qurylysy, qorym-beıitter tusynan 50 metrge deıin qashyqtyqta júrgizilýge tıis. Alaıda bul talapty eskermesten, keńestik dáýirde salynǵan joldyń baǵytymen jumysyn jalǵastyrǵan «QazAvtoJol» kompanııasynyń jumysy rasynda da qaıta tekserýdi qatań túrde qajet etedi. Osy turǵyda J.Turarov atalǵan kompanııa basshylyǵynan naqty jaýap kútip júr.
Al joǵaryda atalǵan Qazybek batyr Qondyǵululynyń kim bolǵandyǵyna kelsek, ol týraly tarıhı derekter birqatar eńbekte baıandalady. Bir anyǵy – onyń qolbasshysylyǵyn Kenesary Qasymuly joǵary baǵalap, «Noqta batyr» ataǵyn bergen eken. О́mir súrgen kezeńinde Aıagóz óńiriniń dýanbasy bolyp, tóbe bıi atanǵandyǵy týraly el ishinde bertinge deıin aıtylyp keledi. Onyń Kenesary Qasymulymen úzeńgiles bolǵanynan shyǵar, batyrdyń erlikterin, eldiń jaıyn oılaǵan tulǵalyq beınesin zertteýge keńestik kezeńde kedergi az bolmaǵan. Biraq batyrdyń tarıhı tulǵasyn ulyqtaý keleshekte keńinen nasıhattalary sózsiz.
Babalar qorymynyń ústimen búgin jol qurylysyn júrgizýdi quzyrly organdardyń nazaryna usyný arqyly oǵan toqtaý salý qajet ekeni kórinip tur. Qazaqta beıit ústinen qurylys júrgizip, jol salǵannyń jaı-kúıi qandaı bolǵanyn baıandaıtyn keleńsiz oqıǵalar az emes. Túptep kelgende, mundaı qııanatqa aparatyn jol baǵytyn beıit-qorymdy aınalyp ótetin qadamǵa burmasaq, sońy jaqsylyqqa aparmasy anyq.
Sátjan QASYMJANULY,
jýrnalıst
Abaı oblysy