Ǵylymǵa kózqaras – memleket órkendeýine kózqaras

Ádil qoǵamǵa jeteıik

Árıne, el múddesi bárinen bıik. Ony qasterleý – paryz. Sondyqtan el damýy úshin óndiris oryndaryn, ǵylymdy órkendetý, ulttyq qundylyqtardy halyq ıgiligine aınaldyrý mańyzdy. Babalardan jetken ataly sóz bar – «Ǵalymnyń haty ólmeıdi». Munyń barshasy Ádiletti Qazaqstan uǵymyna saı keledi. Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­tamasymen jáne dáıektiligimen qaıta memlekettik mártebe alǵan Ulttyq ǵylym akademııasy atalǵan salada el­­dik isterdiń uıytqysy bolady dep senim­­men aıta alamyn.

Ádiletti Qazaqstan tekke aıtyla salǵan sóz emes. Tarıhı salmaǵy bar uǵym. Muny da tarqatyp aıtatyn shaq keldi. Búgin qylǵan is – erteńniń irge­ta­sy, tálimi men tájirbıesi. Eń bas­tysy, zań bárinen bıik turýy kerek. Aza­mat­tarymyz eńbekqor, jastarymyz alǵyr, halqymyz rýhty bolsyn. Sonda mamyrajaı, beıbit, eshkimge jaltaqtamaıtyn qoǵamǵa aınalamyz.

Ádilet degen oıdyń astarynda te­reń maǵyna jatyr. Ár adam týǵan elin damytýǵa úles qosýy shart. Mu­ny jıi aıtyp kelsek te, is júzinde kórin­bedi. Qazir árkim ózin asyraıtyn naryqtyq zamanda turmyz. Otandy súıý men eńbek qatar júrýi kerek. Týǵan elge qaltqysyz qyzmet etsek, bul uǵymnyń aıasy keńeıe túsedi. Ǵylym qashanda ádildik jaǵynda.

El ıgilikti kórgisi keledi

Ata-babamyzdan qalǵan jerústi, jerasty baılyǵy bar. Mendeleevtiń hımııalyq kestesindegi elementterdiń 99 %-y elimizde kezdesedi. Barlyq me­taldyń túri ushyrasady. Jylyna 100 mıllıon tonnaǵa deıin munaı shyǵaramyz. Sony tıimdi ıgeretin kez keldi. Áńgimeni tereńnen qaýzaıyn. Bir kezderi Ulttyq ǵylym akademııasynyń ekonomısterin jınadyq. Akademık Kenjeǵalı Saǵadıevtiń toby sanap shyqty. Bir qorytyndyǵa keldik: Qazaq elindegi metall shyǵaratyn 5 zaýyt, munaı óńdeıtin 3 zaýyt turaqty jumys istep tursa, ekonomıka qýaty artady.

О́zim hımııa salasynyń mamanymyn. Sondyqtan el ıgiligin arttyrýdyń tıimdi joldaryn aıtýdy jón kóremin. Qazaqstanǵa kem degende taǵy 2 munaı óńdeıtin zaýyt salý qajet. Kem degende 1 zaýyt munaı qaldyqtaryn óń­de­se deımiz. Munaıdan túrli buıym shyǵarýǵa bolady. Bir Germanııada 21 munaı óńdeıtin zaýyt jumys isteıdi. Biraq ol eldiń jeriniń astynda munaı bar degendi estimedik. Ozyq elderdiń qaryshtap damýynyń qupııasy – olardyń óńdeýshi ónerkásipke áldeqashan kóship ketkendiginde. Munaı men gazǵa senip otyratyn zaman artta qaldy. О́zi túk óndirmeıtin eldiń bolashaǵy bulyńǵyr.

Elimizdiń barlyq óńirinde hımııa óndiristeri bar. Shymkent, О́skemen, Qaraǵandy, Aqtóbe syndy aımaqtardy tizip aıtýǵa bolady. Munda boı kóter­gen zaýyttar keńes dáýirinde ónim berdi. Shıkizat alatyn oryn ǵana boldy. Qalǵany elden syrtqa shyǵa­ryl­dy. Búginde álgi zaýyttardyń bira­zy jumys istep tur. Keıbiri isten shyq­qan bolýy da múmkin. Jaqynda Qy­taıǵa bardyq. Biz ózimiz ashqan jańa­lyqty olarǵa tanystyrdyq. Dál sony О́s­ke­mendegi belgili bir zaýyttyń bas­shy­lyǵyna kórsettik. Biraq bizdiki qu­lyqsyz. Birneshe zat óndirip basyn aýyrtqysy kelmeıdi. Oǵan vagon-vagonymen satyp, tynysh otyrǵany tıimdi. Osydan keıin qalaı damımyz? Sondyqtan iri ken oryndary, zaýyttar men fabrıkalar memleket menshigine ótýge tıis. Memleket kúsh salǵan jerde ónim men paıda qatar júredi. Sonda el ál-aýqaty artyp, senim kúsheıedi.

Ǵylymǵa reforma kerek

Memleket basshysy ǵylymǵa erekshe kóńil bólip otyr. О́zim qabyldaýynda bolǵanymda qordalanǵan máselelerdi sheshýdiń jónin keńestik. Sóıtip, Ult­tyq ǵylym akademııasynyń boıyna qan júgirtýdiń tetikterin qarastyrdyq. Oıymdy áriden bastaıyn.

Búginde «Ǵylym ordasy» aksıoner­lik qoǵamy bar. Bul – burynǵy Ǵylym akademııasy degen sóz. 1991 jyldary jaǵdaı qıyn boldy. Eldiń bári jan-jaqqa tarady. Ǵalym­dar kún kóristi oılady. Syrt elge qonys aýdarǵandary da boldy. Eleń-alań shaqta Akademııany taratyp tyndyq. Basty kiltıpan – qarjy tapshylyǵy. 2010 jyly dástúrli formadaǵy kandıdattyq, doktorlyq ǵylymı dárejeni alyp tastadyq. Bolon júıesine dereý kóship aldyq. Sodan beri 13 jyl ótti. Bizdiń kandıdat kúıinde qalǵan adamdarymyz sabylyp júr. Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan elderin saǵalap júr. Doktor bolǵysy keledi. Ǵylymǵa úles qosýdy oılaıdy. Doktorlyq dárejesi bolmasa, jarytyp tamaq iship, kún kórip ketý bir muń. Olardyń ekinshi joly bar: bolmaı bara jatsa, shetelge taıyp turý. Bul – búginginiń shyndyǵy. Qa­zir korrespondent-múshesi, akademık bolatyndaı doktorlar azaıyp barady. Dástúrli jolmen doktorlyq qorǵa­ǵan­dardyń sońy 60 jasta, aldy 90-nyń ústinde. Laıym uzaq jasasyn! Bi­raq osylaısha óz qolymyzben qazaq ǵylymyn qylqyndyryp otyrmyz.

Granttyq jobaǵa 5 jyl

Ǵalym ǵylymı jobamen aınalysady. Kánigi maman zertteý ústinde júr­mese, aýyryp qalady. О́z isine berilgen jandar jeterlik. Jalaqysy mardymsyz bolsa da, ǵylymnan ketpeı júrgen adamdar bar. Olarǵa eskertkish qoıýymyz kerek.

Granttyq jobany utyp alý – fýtboldan álem chempıonatyn utqanmen teń. Ashqan jańalyqqa qyzyqqan, ıek artyp jatqan pendeni kórmedik. Qazir ǵylymı jobany 27 nemese 30 aıǵa beredi. Ári ketse 36 aıǵa uzartady. Bylaısha aıtqanda, 2,5-3 jyl. Jobany ótkizemin dep júrgende jarty jyl ketedi. Usynǵanyńyz Ulttyq ǵylymı keńesten ótip, mınıstrlikten bekitilip, suraǵan qarajatyńyz berilse ıgi. Alaıda keıbir ǵylymı ınstıtýttar bar bolǵany 3-4 granttyq jobamen otyr. Sonymen jan baǵady. Taralymy sanaý­ly ujymdyq monografııa shyǵarady. Oǵan jalaqyny qosyńyz. Az ǵana qarajatty ári de, beri de tartyp, jetki­ze almaı dal bolasyz. Sodan keıin synaýshylar «jasaǵan ǵylymdaryń káni?» dep óre túregeledi.

Ǵalymdar usynysy: ǵylymı joba 5 jylǵa bekitilse eken. Ǵalym áleýmet­tik jaǵdaıǵa bas qatyrmasyn. Ol odan góri ǵylymyna kóńil bólsin. Shetel­ge shyǵatyn issaparlaryna arnaıy qarjy laıyqty bólinse, álemdik áriptes­termen qarym-qatynas nyǵaıa túsedi. Bazalyq jalaqy ınstıtýt qyzmet­kerleriniń bárine túgel tólense deımiz. Magıstrden bastap akademıkterge deıin qarjydan qysym kórmeýge tıis.

Joba usynǵanda, esep ótkizgende aǵylshynsha jáne oryssha nusqasyn surap mezi etedi. Memlekettik tildi bile­tin sarapshy bolǵany durys. Kóp tildi meńgersin. Oǵan qarsy emespiz. Alaı­da úsh tilde esep suraý masqara ǵoı. Qazaq elinde memlekettik til – qazaq tili. Sondyqtan qazaqsha esep ber­sek jetkilikti. Qaǵazbastylyqty joıý qajet. Bitpeıtin esep-qısappen bas qa­tyrýdyń qajeti joq. Bıýrokratııa ǵalym­nyń qolyn baılaıdy. Ǵylymdy oılantpaıdy.

Alpaýyt derjavalar ǵalymnyń ashqan ǵylymı zertteýine yntyq. Tipti ony olıgarhtar da qarjylandyryp jatady. Al bizde taý qoparsań da qaý­qar­syz sanalasyz. Ǵalymdardyń jet­ken jetistigine atqaminerler qulaq assa eken. Máselen, osy jyly ashyl­ǵan jetistikke baılanysty qaýly-qarar qa­byldansa, memlekettik baǵdarla­ma­ǵa ense degen ıgi nıetimiz bar. Al syı­ma­ǵan­dary keler jyldyń enshisine buıyr­­sa. Sonda ǵalym men bılik ara­syn­­­da ózara yqpaldastyq damı túser edi.

Jastardy ǵylymǵa tartaıyq

TMD aýmaǵynda túbegeıli úsh satyly bilim júıesine kóshken jalǵyz el  bizbiz. Dástúrli kandıdattyq, doktorlyq dárejeni joıdyq. Búginde magıstratýra men PhD doktorantýraǵa ǵana ıek artyp aldyq. Ǵylym salasyna ǵumyryn arnap kele jatqan adam retinde bir nárseni shegelep aı­taıyn. Qazaqstanda 50/50 forma­ty júrýi kerek. Iаǵnı burynǵy dástúrli qorǵaýdy qaıta engizeıik. Ekinshi taraptan magıstr, PhD qorǵap shyǵýǵa da múmkindik bereıik. Bolon júıesiniń ózinde burynǵysha qorǵaýǵa bolady degen sóz kezdesedi. Osy mátindi negizge alyp, burynǵy júıeni qaıta ornataıyq. Magıstrdi ǵylymı deńgeı dep moıyn­dap, aqsha tólep, PhD dárejesine beri­letin qarjyny kóbeıteıik. Bul – jas ǵalymdardy yntalandyratyn qadam.

Barlyǵy jalaqyǵa kelip tire­ledi. Men Hımııa ınstıtýtynyń bas dırektorlyǵy qyzmetin qatar atqaramyn. Bizge jastar kóp keledi. Sóıtip, jumysqa qabyldanar aldynda aılyǵyn suraıdy. Bastapqyda 100-150 myń teńge bolatynyn aıtamyn. Birden eńsesi túsedi. Álgi jas maman odan góri 2 jerge kúzetshi bolyp, 200 myńnan artyq alýdy oılaıdy. Onyń bul oıy tirshilik turǵysynan durys. Tapqanynyń jartysyn páterge berse, qalǵany iship-jeýinen artylmaıdy. Al ol jas maman úılengisi keledi. Shańyraq qurǵan bolsa, tipti qıyn. Osynyń bárin kórip-bilip júrgen jas maman reti kelgen kúni AQSh, Eýropaǵa, berisi Túrkııaǵa ketedi. Damyǵan elderde 5-10 myń dollardan artyq aılyq alady. Bizdikindeı ıpotekany oılap mıyn ashytpaıdy. Úılense, bala-shaǵasyna barlyq jaǵdaı jasalady. Osydan keıin qalaısha jas mamandy qolda ustap turamyz.

О́zimiz kandıdattyqty Máskeýde qorǵa­­dyq. Araǵa 11 jyl salyp doktor­lyq dıssertasııany qorǵap, elge oral­dyq. Úılendik. Balaly boldyq. Qyrýar sharýanyń arasynda qosymsha ju­mys istedik. Keńes kezeńin synap jatamyz. Alaıda ol ýaqytta ǵy­lym­ǵa de­gen kózqaras joǵary edi. Bir nárse­ni tujyrymdap aıtaıyn: jas ǵalym­dardy dál qazir ǵylymı úderis­terge úıretken abzal. Áıtpese, jasy úlken ǵalymdar sońyna ergen jastarǵa tálim-taǵylymyn aıtyp úlgermeıdi. Jas ǵa­lym­dardyń aılyǵyn arttyryp, áleý­­mettik máselesin tezdetip sheshýdi ke­shen­di qarastyrý – memlekettik másele.

Scopus – bos shyǵyn

Qazir Scopus jáne Web of Science jýrnalyna maqalasy shyqqan adam dúnıedegi eń baqytty adam sanalady. Basynda sheteldik jýrnalǵa maqala ja­rııa­lasa jetkilikti edi. Búgingi tań­da onyń prosentıli jyl saıyn ósip barady. Qansha monografııa jaz­sańyz da, Scopus maqalańyz bolmasa, eshkim emessiz. 35 prosentılden kem emes sheteldik ǵylymı jýrnalǵa maqala jarııalaýǵa mindetteıdi. PhD qorǵaıtyn bolsa, 25 prosentıl bolatyn Scopus maqalasyn talap etedi. Web of Science  boıynsha Q1, Q2 dárejesindegi ǵylymı maqala suraıdy. Q4 bolsa, dymǵa jaramsyz. Shetelde bulaı ǵylym jasalmaıdy. Bizde paradoks!..

Akademık bolsańyz da Scopus jáne Web of Science tizimindegi jýrnaldarda ǵylymı maqalańyz shyqpasa, qunyńyz kók tıyn. Bizdiń naqty usynysymyz bar. Ǵylymdy damytyp, ony álemdik arenaǵa shyǵaramyz desek, sheteldik jýrnalǵa mindettegendi doǵaraıyq.

Túıindep aıtqanda, Ulttyq ǵylym akademııasy tikeleı Prezıdentke baǵy­na­tyn memlekettik mekeme mártebesin aldy. Endi ol jańa kezeńge kóterilýge tıis. Quramyna burynǵy ınstıtýttaryn qaıtaraıyq. Germanııa, Fransııa, Reseı sekildi elderde Ǵylym akademııa­sy jumys istep tur. Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Muhtar Áýezovter qyzmet etken, ulttyń birtýar ǵalymdary men qaıratkerleri mańdaı terin tókken qasıetti qara shańyraqqa qoıylatyn birinshi talap – qurǵaq esep emes, ǵylymdy damytý bolýy kerek.

Ádiletti Qazaqstandy ornatatyn zııaly qaýym. Ádil ári zerdeli qoǵam ornasyn desek, eń birinshi ǵalymnyń jaǵdaıyn túzeý mańyzdy.

Murat JURYNOV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń

prezıdenti, akademık