Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev VIII saılanǵan Parlament Májilisiniń birinshi sessııasynda sóılegen sózinde adam quqyǵyn qorǵaý júıesin nyǵaıtýdy jalǵastyrý kerektigin basa aıtty.
Adam quqyǵyn qorǵaý máselesi elimiz el bolǵaly, táýelsizdik alǵaly aıtylyp kele jatyr. Biraq burynǵy júıede, eski Qazaqstanda kóp ózgeris bolmady. Qazirgi jaǵdaıda elimizde zańnyń daǵdarysy sharyqtaý sheginde tur. Sondyqtan dál qazir bizge naqty qadam, túbegeıli ózgeris kerek.
Biz qoldanyp júrgen kez kelgen zań – jer qatynastaryn, qurylys salasyn retteıtin, salyqty retteıtin, qylmystyq, azamattyq zańdar – bulardyń qaı-qaısysyn alyp qarasaq ta kemshilikter bar. Zańnyń bir baby ekinshi babyna qarsy kelip jatady nemese bir zańnyń bir normasy ekinshi normaǵa qaıshy. Ony keshegi sózinde Prezıdent te aıtty. «Zańnamanyń jekelegen normalary Ata zańǵa qaıshy. Konstıtýsııalyq sottyń sheshimderi keıbir shaǵymdardyń oryndy ekenin kórsetip otyr», dedi. Shyn máninde solaı.
Zań salasynda júrgenime 30 jylǵa taıady. Sol ýaqyt ishinde baıqaǵanym, bizdiń zańdardyń kóbi damyǵan batys elderi – Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa sııaqty memleketterden kóshirilip alynǵan. Árıne, ol zań jaqsy shyǵar, oǵan daýym joq. Biraq ol zań bizdiń dástúrimizge, salt-sanamyzǵa, oı-órisimizge, mentalıtetimizge, eń aıaǵy bizdiń áleýmettik jaǵdaıymyz ben turmys-tirshiligimizge sáıkes kelmeı jatady. Shynyn aıtqanda, biz ol zańmen júretindeı deńgeıge jete qoıǵan joqpyz. Batys úshin jaqsy zań bizge oǵash, orasholaq zańǵa aınalyp, ómirimizdi jaqsartýdyń ornyna, qıyndatatyn quralǵa aınalǵan.
Taǵy bir másele bar. Ádette zańnyń oryndalýyn oǵan sáıkes erejeler, nusqaýlyqtar, Úkimet qaýlylary, sanıtarlyq, qurylys sekildi tolyp jatqan normalar, quqyqtyq aktiler rettep otyrady. Biraq bizdiń qurylys, sanıtarlyq-epıdemııalyq salalardaǵy normanyń barlyǵy derlik keńestik eski júıeden kele jatqan normalar. Meniń paıymdaýymsha, 90 paıyzdaıy solaı. Tek taqyryby ózgergen.
Alaıda ýaqyt bir orynda turmaıdy. Biz qazir múldem jańa zamanda, tehnologııa kezeńinde ómir súrip jatyrmyz. Zańdarymyz ózimizden ozyp ketken, al bul zańdardy júzege asyratyn quqyqtyq aktilerimiz kóne zamanda qalyp qoıǵan. Sol sebepti qoǵamda, zań salasynda qaıshylyq, túsinbestik jıi týyndaıdy. Aınalyp kelgende zańdarymyz ben quqyqtyq aktilerimiz halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, ekonomıkany túzep, jaǵdaıymyzdy jeńildetýdiń ornyna odan saıyn qıyndatyp jibergen.
Elimizdegi zań shyǵarý oryndarynyń, Úkimettiń, bılik oryndarynyń eń aldymen aınalysatyn máselesi – osy olqylyqty joıý.
Prezıdentimizdiń Parlament depýtattary aldynda osy máseleni kóterip, erekshe nazar aýdarýy kóńilge úlken úmit uıalatady. Memleket basshysy Konstıtýsııaǵa qaıshy normalardy jaramsyz dep tanyp, osyndaı erejelerge súıenip qabyldanǵan sottyń jáne basqa memlekettik organdardyń sheshimderin qaıta qaraýdy tapsyrdy. Halyqtyń kútip otyrǵany da osy.
Mádı MYRZAǴARAEV,
Batys Qazaqstan oblystyq advokattar alqasynyń múshesi