Tildi damytýǵa sony serpin qajet

– Til saıasatynyń basym baǵyty ózge tildilerge, ásirese orystildi qazaq ulty ókilderine baǵyttalýy kerek degen pikirdi jıi aıtyp júrsiz. Al olardy memlekettik tilde sóıletý úshin biz naqty qandaı is-sharalardy qolǵa alýymyz kerek?

 

Anar FAZYLJANOVA,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty:

– Qazirgi jahandaný zamanynda tiltanýshylardyń «memlekettik til» týraly irgeli uǵymdy quraıtyn túsinikteri keńeıdi, transformasııa­landy, buǵan deıingi sosıo­lıng­vıstıkalyq zertteýlerde «mem­le­ket­tik til» keńestik ǵylymı tanym turǵysynan qaraldy. Búgingi kúni memlekettik til uǵymy áldeqaıda ózgeshe, jańa konseptilermen, bilimder júıesimen tolyqty. Sondyqtan osy bilimderdi júıelep, qoǵamǵa tanytý asa mańyzdy.

Memlekettik til – memlekettik jáne qoǵamdyq ómirde asa mańyzdy qyz­metterdi atqaratyn til: ol mem­lekettik basqarýdy, zań shyǵarý men sot isi jáne dıplomatııalyq ókildikti (memleket ishinde jáne odan tys jerlerde) júrgizý tili; memleket sheginde ákimshilik-saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózara is-qımyl tili; memlekettiń etnostyq qu­ramyna qaramastan, oqytýdyń barlyq satysyndaǵy bilim berý tili; buqaralyq aqparat quraldary men jańa aqparattyq tehnologııalardyń tili.

Keńestik kezeńde memlekettik til bolǵan orys tili túrli ulttyq bire­geıliktiń ornyn basyp, olardy «bir qazanda qaınatyp», bárinen orys tili men mádenıeti ústemdigi negizinde bir ǵana keńestik biregeılik jasaýǵa qyzmet etti, al qazaq tiliniń memlekettik til róliniń saıası ǵana emes, tarıhı-áleýmettik, mádenı negizderi de múldem basqa ári qazaq tiliniń bul bıik fýnksııasy júzege asyp otyrǵan jahan jaǵdaıy da ózgeshe. Qazaq tili eldegi dıasporalardy assımılıasııalaýdy, «jutyp qoıýdy», ústemdik ornatýdy emes, bir el aýmaǵyndaǵy barlyq azamatty ózara qur­malastyrýdy, bir jalpyulttyq-mem­lekettik biregeılik qurýdy ǵana kózdeıdi. Onyń ústine tildik-má­denı qaýymdastyqtyń óz bire­geı­li­gin saqtaý talpynysy kúsheı­gen ja­han­daný zamanynda mádenıetterdiń bir-birin assımılıasııalaýy da múmkin emes, sebebi metafızıkalyq teńgerim zańdylyǵyna sáıkes jahandanýǵa tán ekonomıkalyq, mádenı, kerek deseńiz tildik jaǵynan (aǵylshyn tiliniń ekspansııasy) barlyq ult pen ulysty biregeılendirýge baǵyttalǵan ortaǵa tartylys kúshke qarama-qarsy, ıaǵnı ulttar men ulystardyń óz biregeıligin (tilin, dinin, dilin, mádenıetin, salt-dástúrin, t.b.) saqtaýǵa baǵyttalǵan ortadan tep­kish kúsh arta túsedi. Sonymen birge jahandanýdyń tehnıkalyq, teh­nologııalyq jetistikteri tipti dú­­nıeniń ár tarapyna shashyraǵan má­denıet ókilderiniń de ózara qarym-qatynasyn úzbeýge septigin tıgizip, ult­tyq biregeıligin joǵaltpaýǵa kó­mek­tesip otyr.

Taǵy bir mańyzdy erekshelik qazaq tiliniń eshqandaı kúshteý sharalarynsyz óz pozısııasyn tipti sonaý keńestik kezde-aq etnosaralyq qatynas tili retinde qalyptastyra alǵanyna baılanysty, oǵan qazaq ultynyń toleranttylyǵy jáne ózge etnostardyń buǵan rızashylyq ja­ýaby sebep boldy. Qazirgi kezde bul jaǵdaı memleketimizdiń otyz jyl júrgizgen tilge qatysty lıberaldy saıasatymen nyǵaıa tústi, búgingi kúni jalpy qoǵamda qazaq tilin úırenýge degen azamattardyń ishki yntasy joǵary, bul erikti túrde týǵan ynta: qazaq tilinde ústem til, ústemdiktiń quraly degen keńestik kezeńdegi memlekettik til týrasynda qalyptasqan qasań stereotıp múlde joq. Endigi kezekte biz memlekettik tildi bilý Qazaqstan azamatynyń osy elde bolashaǵyn qurý, saıyp kelgende tipti eldiń de jat mádenıet áserimen jutylyp ketpeýiniń, eldegi saıası turaqtylyqtyń kepili, barlyq qoǵamdyq kommýnıkasııanyń sátti ótýiniń, azamattardyń rýhanı ǵana emes, materıaldyq kapıtalyn eseleýdiń quraly, árbir sala mamanynyń kásibı quzyrettiliginiń mańyzdy komponenti ekenin, sonymen birge til saıasatynyń basym baǵyty qazaqtildilerge emes, ózge tildilerge, ásirese orystildi qazaq ulty ókilderin ana tiliniń aıasyna qaıtarýǵa arnalǵan is-sharalar bolýyn túsiný ári qoǵamǵa túsindirý kerek.

– Tildi meńgerýde, til baılyǵyn qalyptastyrýda kitaptyń róli zor. Alaıda qazir kitap oqymaıtyn urpaq ósip kele jatqany ashy da bolsa aqıqat. Jastardyń qolyndaǵy smartfondy kitapqa qalaı aýys­tyramyz?

 

Mádı AIYMBETOV,

jazýshy:

– Qazir adamdy rýhanı tárbıeleýdiń quraly ádebı kitaptardy kóp taralymmen shyǵarý, júıeli túrde kóptep taratý máselesi, ókinishke qaraı, áli kúnge deıin elimizde ońtaıly sheshim tappaı keledi. Tender arqyly áleýmettik suranysqa ıe bıýdjet baǵdarlamasymen shyǵaratyn kitaptardyń sany ári ketkende bes-aq myńnan aspaıdy. Ulttyń eń kóp shoǵyrlanǵan mekeni aýyldyq jerlerde kitap dúkenderi joq, kitaphanalarynyń qory da burynǵydaı emes. Al jahandanýdyń aýylǵa jetken elektrondy wi-fi baılanysy arqyly aýyl balasy kitaptyń ornyna planshet pen smartfonyna úńiledi.

О́tken ǵasyrdyń qazaq aýylyna tıgizgen áseri – balalar kitap oqyp ósti. Tili qazaqsha shyqqan bala qazaq folklorynyń jyl saıyn kóptep shyǵarylatyn nebir úlgilerin: ertegi, epostyq jyrlar, sheshendik sózderin, maqal-mátelderin, ult ádebıeti klas­sıkteriniń shyǵarmalaryn oqyp, ana tiliniń nárin oı-sanasyna armansyz daryta bildi. Shetel klas­sıkasynyń da altyn qory Jıýl Vern, Danıel Defo, Sharl Perro, Mark Tven sekildi jazýshylardyń búkil dúnıejúzi halqyna keńinen tanymal shyǵarmalary qazaqshalanyp, ár balanyń júregine jol tapty.

Ana tilindegi ádebı kórkem shy­ǵarmalar sol kezderi ár úıdiń kitap sóresinen tabylatyn. Al qazirgi kúni, ókinishke qaraı, aýylda da, qalada da kitap oqymaıtyn urpaq qaýlap ósip keledi. Buǵan kináli kitap shyǵarý isiniń naryq jaǵdaıyna baǵynyp, bızneske aınalǵany da der edik. Kitaptyń eń basty naryǵy – adamnyń rýhanı álemine beretin ólsheýsiz kórkem qundylyǵynda. Tildiń qazynaly dúnıesi arqyly ulttyq sanany qa­lyp­tastyra bilýinde. Búgingi tańda osy qundy tetikten aıyrylyp bara jatqandaımyz, osynyń saldarynan óz tilin bilmeıtin nemese shala biletin býynnyń qatary kóbeıip keledi. Elektrondyq aqparat quraldarynyń da shubarlanǵan sózderi de jastardyń tildi ıgerýine, ulttyq oı-sananyń ósýine keri áserin tıgizip jatyr. Al balalarǵa arnalǵan qazaqsha tanymdyq ári tartymdy anımasııalyq dúnıeler saýsaqpen sanarlyq, sheteldik mýlt­fılmderdiń kedir-budyr aýdarma nusqalary tildi kúıretpese, balaǵa durys sóıleýdi úıretpeıdi.

Tilimizdiń tuǵyrly, ulttyq beıne­siniń kirshiksiz bolýyna basqa emes, ar aldynda, bolashaq urpaq aldynda ózimiz ǵana jaýaptymyz.

– Ana tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtýde medısına qyzmetkerleri aıtarlyqtaı úles qosyp otyr dep aıta alamyz ba? О́ıtkeni qazaq tilinde sóıleıtin dárigerdiń tapshy ekeni belgili. Olar bolsa, ylǵı da medısına oqýlyqtary, odan qaldy termınderiniń resmı tilde ekenin alǵa tartady.

 

Muhambedııa AHMETOV,

medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, professor:

– Qazaq dárigerleri bir-birimen qazaqsha tildesýi úshin qazaqı-kásibı leksıka ornyǵýy qajet. Ǵalymdar men mamandardyń túsinisý quraly – termınder. Al akademık Á.Qaıdarı aıtqandaı, «Termınniń bári – sóz, al sózdiń bári termın emes». Osy qaǵıdatty eskermeý saldarynan ke­ıingi jyldary medısına salasynda jaryq kórgen, ekiniń biri tis batyra almaıtyn qazaqsha dıssertasııalardy bylaı qoıǵanda, qarapaıym oqýlyqtar men pán quraldarynyń ózin paraqtap shyqqanda tildik selkeýlik pen uǵym­dyq qatelikterden kóz súrinedi.

Grek pen latyn tilinen engen keıbir medısınalyq termınderge óte sátti qazaqsha balama tabý ońaı emes. Grek, latyn tili bylaı tursyn, tipti oryssha termınniń semantıkasynan alshaq ketetin, keıde túpki termınniń defınısııasyna qaıshy keletin shala týǵan balamalardy usynǵan sózdikterdiń ilimı-tanymdyq paıdasynan góri keltiretin zııany basym. Máselen, 80-jyldary shyqqan bir sózdikte jáne odan keıinirek túzilgen (túzilgen emes-aý termelep kóshirilgen) taǵy bir sózdikte «kardıospazm» «júrek qyspasy» dep aýdarylǵan. Al osy «kardıospazm» sóziniń sınonımi «ahalazııa kardıı», ıaǵnı óńeshtiń qysyńqylyǵy.

Medısınamyzdaǵy kópten beri baǵy ashylmaı júrgen termın – «medısınskaıa sestra». Sol «sestramyzdy» qazaqshalaýǵa tyrysyp «aıajan» dedik, «medısına bıkeshi» dedik, keıin qysqartyńqyrap «medbıkesh», «medbıbi» dedik. «Medısınskaıa sestra» – orys tiline keıinirek kelgen sóz. Erterekte ol «sestra mıloserdııa» bolǵan. Osyǵan oraı meıirimdiliktiń ıesi degen uǵymnan shyǵatyn «me­ıir­ıe» degen sózdi usynǵan edik. Osydan keıin birer jyldyń ishinde «meıirbıkesh», «meıirbıke», «meıir­kesh» sózderi aınalymǵa ene bastady. Meıirimdiliktiń ıesin nege meıirıe demeımiz?

Ǵylymı uǵymdy túsindire alatyn, qysqa ári naqty qazaqsha balama tabylǵannyń ózinde, ol termındik ataý ma, álde beıneli ataý ma – sóz tórkinine úńilý qajet. Mysaly, orys tilindegi sanatorıı – termındik ataý, al zdravnısa – onyń beıneli ataýy.

Latyn, grek termınderine orys jalǵaý-jurnaqtary qosylyp paıda bolǵan sózderdi qazaqshaǵa beıim­degende olardyń etımologııalyq túbirine úńilý qajet. Mysaly, revmatıcheskıı degendi revmatıkalyq dep jazý qate, sebebi túbiri «revmatızm», demek revmatızmdik bolý kerek, mysaly teoretıcheskıı degen­di teoretıkalyq demeımiz ǵoı. О́kinish­ke qaraı, antırevmatıkalyq, fýnk­sıonaldyq, ındýstrıaldyq, fol­lıkýlıarlyq, alveolıarlyq, leı­ko­sıtarlyq, bakterıaldyq, bron­hoek­tatıkalyq, lıpolıtıkalyq degen sııaqty termınderdiń tórkinine úńil­meı, qatelerdi oqı-oqı kórmeıtin, estı-estı sańqulaq bolyp aldyq.

Orys tilindegi medısınalyq ter­mın­derdiń qazaqsha balamasyn tabý kerek, eger ondaı uǵym qazaq tilinde joq bolsa, onda latyn nemese grek tilinen engen atalymdar qalý kerek.

Termınderdi tárjimelegende min­detti túrde sol ǵylym salasynyń ǵalym mamany jáne til ǵylymy salasynyń mamany birlesip jumys istese durys bolar edi. О́ıtkeni bul ekeýiniń odaqtasýy arqyly ǵylymı termınniń tereńindegi ıirimder ıgerilip, qazaq tilindegi umyt bolǵan arhaızmder ornyn tabar edi.

– Jergilikti ákimdikter til saıa­satyn júrgizýdiń bir is-sharasy retinde oqytý ortalyqtaryn ashty. Onyń nátıjesi qandaı? Memlekettik tilde sóıleıtinderdiń sany artty ma?

 

Gúlhan ÁLIMBEKOVA,

Jambyl oblystyq tilderdi damytý basqarmasy Tilderdi oqytý ortalyǵynyń dırektory:

– Memlekettik tilimiz – qazaq tili elimizde barsha azamattar úshin ulty men násiline qaramastan temirqazyq tilge aınalýy kerek. Basqasha bolýy múmkin emes. Olaı deıtin sebebimiz, máselen, órkenıetti elderdiń qaı-qaısysyna barsańyz da, memlekettik tilderiniń ústem ekenin baıqaısyz. Sol eldiń barlyq azamaty bir tilde sóılep, bir tilde tirshilik jasaıdy. Al biraq ulttary ártúrli bolýy múmkin. Demek memlekettik tildiń ózi qoǵamdy toptastyryp, eldi biriktirýdegi tıgizer úles-salmaǵy az emes. Osy turǵydan kelgende memlekettik tildi ardaqtap, qurmetteýdi árbir qoǵam múshesi sanaly túrde úırense deısiń.

Elimizdiń ultaralyq saıasaty – dostyqqa, birlik pen yntymaqqa negizdelip keledi. Al endi osy qun­dylyqtar arqyly qoǵam músheleri qazaq tiliniń dárejesin arttyrýǵa kúsh salyp, belsendilik tanytýlary kerek-aq. Árbir azamat memlekettik tildi meńgerip alýdy ózi úshin paryz dep bilse, soǵan maqsatty túrde áreket jasasa, nátıje de oıdaǵydaı bolar edi.

Osy oraıda, oblys ákimdiginiń tilderdi damytý basqarmasynyń «Tilderdi oqytý ortalyǵy» óz qyzmeti aıasynda ulttyq standartqa sáıkes qazaq tilin shetel tili retinde oqytý ádistemesi negizinde tegin oqý kýrstaryn júrgizip keledi. Qazaq tilin ekinshi til jáne shetel tili retinde meńgertý barysynda álemdik tájirıbege negizdelgen ár túrli onlaın «Socrative», «Quizizz», «Quizlet», «Kahoot», «Padlet», «Playposit», «Thinglink» baǵdarlamalary qoldanylady. Tilderdi oqytý ortalyǵy ashylǵaly beri qazaq, orys, aǵylshyn tilderi boıynsha 40 myńnan asa adam oqyp shyqty. Onyń ishinde qazaq tili kýrsynan 30 myńǵa jýyq adam ótse, onyń 85 paıyzyn ózge ult ókilderi qurap otyr.

Qazirgi tańda memlekettik tildiń etnosaralyq qatynas tili retindegi rólin kúsheıtý kún tártibindegi má­se­lelerdiń birine aınaldy. Mem­le­­kettik tildi úıretý úderisine  jańa aqparattyq tehnologııalardy engi­zý maqsatynda tildi qashyqtan oqytý kýrstarynyń sany ulǵaıdy. Qazaq­stan­da turatyn etnostardyń tilderin memlekettik qoldaýdyń tıimdi júıesi quryldy. Jyldan-jylǵa qazaq tilinde sóıleıtin halyqtyń sany 30 paıyzǵa artyp keledi. Memlekettik tildiń tolyqqandy qyz­metin qamtamasyz etip, ózge etnos ókilderine memlekettik tildi óz betinshe meńgerýge jaǵdaı jasaý maqsatynda 16 sabaqtan turatyn «QazOnline» mobıldi qosymshasy ázirlenip, aýdandarda 350 adamǵa tanystyryldy. Qazirgi tańda mobıldi qosymshany 5 myńnan astam ózge ult ókili júktep, qazaq tilin úırenip jatyr. Ýaqytty tıimdi paıdalaný úshin «QazOnline» aıdarymen qazaq tilin tez úırenýge baǵyttalǵan 70 sabaq ázirlenip, áleýmettik jelilerde kún saıyn jarııalanyp otyr.

Tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý baǵytynda júrgizilip jatqan ártúrli deńgeıdegi is-sharalar sóz joq, kóp uzamaı óz nátıjesin bereri daýsyz. Bul – bárimiz úshin syn. Oǵan barshamyz atsalysýymyz kerek-aq. Bir shańyraq astynda jarasymdy tirshilik keship jatqan túrli etnos ókilderi qazaq tilin jappaı meńgerýge kúsh salsa, «Bir ult – bir el» ustanymy júzege asqan bolar edi.

– Siz til tazalyǵyn saqtaýda BAQ-tyń úlesi zor ekenin únemi aıtyp kelesiz. Al qazirgi BAQ-tyń tili qandaı?

 

Orynaı JUBAI,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professor mindetin atqarýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory:

– Ana tilimizdiń damýyna BAQ eleýli úles qosady. Máselen, teledıdar saýatty sóıleý ádebin tanytatyn, durys sóıleý normalaryn qalyptastyratyn birden-bir qural bolýǵa tıis. Sol sebepti tele-radıo júrgizýshilerine, ánshi, ártisterge qazaq sózderin durys aıtý, sóıleý ádebi, tildik norma boıynsha arnaıy dárister uıymdastyrý qajet dep esepteımiz. Keńes zamanynda mundaı sabaqtar ótkizilip turǵan, sol úrdisti qaıta jalǵastyrý qajet.

Qatelikterdi boldyrmaý maq­sa­tynda «Sóztúzer. Qate qolda­nystar sózdigi» atty jınaq jaryq kórdi. Kitapta elimizdegi 55 buqaralyq aqparat quralynyń materıaly boıynsha jıi kezdesetin qateler iriktelip, 2182 sózdik maqala daıyndaldy. Bul baǵyttaǵy jumystardy aldaǵy ýaqytta jalǵastyrý qajet ekeni daý týdyrmaıdy. Osyndaı eńbekterdiń nátıjesinde ǵana tili­mizge jat qoldanystardy kórsetip, BAQ tilin túzetýge bolady.

Sonymen qatar qazirgi ur­paq sheteldik týyndylardy, solar­dyń negizinde túsirilgen fılm­derdi jaqsy bilgenmen, ulaǵaty mol, ulttyq bolmystan, salt-dástúrimizden kóp maǵlumat be­re­­tin tól týyndylarymyzdy bilmeıdi. Onyń ústine sol shyǵar­malar jelisiniń negizinde fılm­der túsirip, kópshilikke taratý, jastarǵa tanytýǵa qulyqsyzdyq tanytyp otyrǵan jaıymyz bar. Árıne, túptep kelgende, barlyǵy qarjyǵa tireledi. Sondyqtan ulttyq qundylyqtardy nasıhattaıtyn, tól tarıhymyzdan, mádenıetimizden mol maǵlumat bere­tin dúnıelerdi jaryqqa shy­ǵa­rýǵa kóp qarjy bólinýi, óz deńgeıinde kóńil bólinýi kerek. Bul oraıda «Abaı joly», «Ahmet. Ult ustazy», «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» sekildi fılmderdiń orny bólek. Qazaqtyń kıno ónerin ulttyq boıaý, ulttyq naqyshpen baıytqan shyǵarmashylyq toptyń týyndylaryn búkil qoǵam súısine tamashalady. Fılm mektep oqýshylaryna da, stýdentter qaýymyna da keremet áser etti, onyń kýási boldyq. Sondaı-aq A.Baıtursynulynyń 150 jyldyǵyna baılanysty mektepterde, joǵary oqý oryn­daryndaǵy kezdesýlerde, túrli mádenı is-sharalarda balalar fılmniń úzindi­lerinen kórinis qoıyp, kórermendi tánti etti. Bul baǵyttaǵy ıgi isterdi, izdenisterdi jalǵastyra berý kerek.

Til – halyqtyń rýhy, halyq rýhy til arqyly kórinedi. Tildiń taǵdyry men ulttyń taǵdyry tyǵyz baılanysty. Naqty is-shara retinde memlekettik tilge degen talapty kúsheıtý kerek, máselen, jumysqa ornalasatyndar úshin memlekettik tildi mindetteý, qoǵamda qazaq tiline degen qajettilik týdyrý, qazaq tiliniń ǵylym tili, bilim tili retindegi qyzmetin arttyra túsý, barlyq salada qazaq tiliniń qoǵamdyq qyzmetin kúsheıtý kerek. Sonymen qatar BAQ-taǵy til tazalyǵyn saqtaý, qazaqsha mátinderdiń sapasyn únemi qadaǵalap, tildik normalardyń buzylmaýyn talap etý, qazaq tildi baǵdarlamalardyń sanyn arttyrý, kórermenniń orys tildi baǵdarlamalardy kórip jú­rip, orys tilin tez meńgerip kete­tini sııaqty, qazaq tildi baǵ­dar­lamalardy, qazaq tildi arnalardy kóbeıtip, sapasyn arttyrý, qujattardyń memlekettik tilde bolýyn, resmı, iskerı qatynasta qazaq tiliniń qoldanylýyn talap etý, memlekettik organdardaǵy qyzmetkerlerdiń memlekettik tildi bilýin talap etý, qazaqtildi oqýlyqtardyń sapasyn arttyrý, jarnama mátinderinde, kóshedegi jazýlarda qazaq tiliniń normalary qatań saqtalýyn talap etý, mátinderden qazaq tiliniń kórkemdigi baıqalyp turatyndaı, sóz oralymdaryna súısinip, jattap alatyndaı deńgeıde, durys ári saýat­ty aýdarylýyna mán berý qajet. Bulardy tek sóz júzinde aıtyp qoımaı, naqty is-sharalarǵa kóshý kerek.

– Memlekettik til áli kúnge deıin tolyqqandy qarym-qaty­nas­tyń, bıznestiń, ǵylym­nyń ti­line aınala almaı keledi. Qan­daı usynysyńyz bar?

 Maqsat ARZAMAN,

«QazaqGrammar», «QazaqshaJaz» jáne «JanaSozdik» jobalarynyń negizin qalaýshylardyń biri, til janashyry:

– Bızneske qatysty aıtar bolsam, oǵan aıyppul salatyn zań bolý kerek. Bızneste vızýal aqparat – mázir, preıskýrant qazaqsha bolmasa, tek oryssha jazylsa, aıyppul salynýy kerek. Ondaı zań negizi bar, biraq ol oryndalmaıdy, óıtkeni aıyppul salatyn naqty organ joq. Buryn ákimdik janyndaǵy Tilderdi damytý basqarmasy aıyp­pul salatyn. Biraq keıin ondaı quzyrynan aıyrylyp qaldy. Qazir bul mindet Tutynýshy quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń quzyretinde, biraq ol komıtettiń tilden basqa da problemasy jeterlik, mysaly, azyq-túliktiń sapasy tómen, olar sonymen de aınalysady. Sol problemalardyń qatarynda til tur, alaıda tilmen aınalysatyn bólek organ joq.

Eń aldymen, bılik aıyppul salatyn zańdy rettemeı, eshteńe ózgermeıdi. Adamdar úırenýi úshin on-jıyrma jyl boıy sondaı aıyppul salyp turý kerek. «Qazaq tili kerek eken, ol bizdi biriktiredi», «Memleket bolý úshin memlekettik til bolý kerek» degen túsinik qazaqtyń sanasyna osylaısha qarapaıym zań arqyly qalyptasady.

Byltyr qyrkúıekte Qazaqstanǵa Reseıden kóp mıgrant kóship kelgeni belgili. Sol kezde «Qazaq Grammar» paraqshasynda biz reseılikterge arnap jadynama jasadyq, sol tarap ketti. Biraz adam qosyldy, Qazaqstan ishinde de qazaq tiline qyzyǵýshylyq artty, biz spıkıń klab ashtyq, ol jaqtan da kelýshiler kóp boldy. Bizge suraǵyn qoıyp, habarlasatyn adamdar da kóbeıdi.

– Jastar arasynda mem­le­kettik tildi nasıhattaýǵa úles qo­­syp júrsiz. Qolǵa alǵan joba­la­ryńyz da aýqymdy. Solardyń birine toqtalsańyz...

 

Nurqoja ERSAIYN,

«Derekkoz» jobasynyń avtory, til janashyry:

– Biz qazaq eliniń mádenıeti, tili, tarıhy men ǵylymynyń janashyrlaryn biriktiretin «Baysa» ulttyq patrıottyq etnostyq klýbyn ashyp, túrli sala ókilderin jınadyq. Basty maqsat – qazaq tili men mádenıetin damytýda dıdjıtal-komıýnıtı qurý. El boıynsha barlyq qalalarda dıd­jıtal quryltaı forýmdaryn ótkizýdi josparlap otyrmyz. Is-sharalaramyzdyń barlyǵy tek ana tilimizde ótedi.

Klýbymyzda án, kúı, teatr, bı sekildi túrli óner keshterin uıymdastyramyz. Qazaq tilin úırený, sóıleý, meńgerý, qolóner, rýna jazýy, tarıh, mýzyka, sadaq atý, qarý-jaraq pen saýyt-saıman jasaýdan sheberlik saǵattaryn júrgizemiz.

«Baysa»-nyń alǵashqy quryl­taıy Almatyda ótti. Onyń tek memlekettik tilde ótýine biraz kúsh saldyq. Forýmda sóz sóılegen spıkerler – qarapaıym til janashyrlary. Tanymal adamdardy shaqyryp, sóıletýdi maqsat tutpaımyz. Túrli sala ókilderiniń arasynda da qazaq tilin damytyp júrgen mamandyq ıeleri óte kóp. Olardyń aıtary da kóp. Birinshi jıynymyz áserli ótti. Spıkerler túrli máselelerdi ortaǵa salyp, suraqtarǵa jaýap berdi. Qatysqan ózge ult ókilderi de qazaqsha suraq qoıdy. Ereje bo­ıynsha ózge tildi qoldanýǵa bolmaıdy. Sondyqtan memlekettik tilde sóıleýge tyrysqandar kóp boldy. Osylaı ana tilimizdi damytamyz, erkin sóıleýge den qoıamyz.

Kelesi forýmdy Astanada ótki­zý­­di josparlap otyrmyz. Keıin batys, ońtústik óńirlerinde uıym­dastyrmaqpyz.

– El turǵyndarynyń, ásirese ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi meńgerýine úlesińizdi qosyp kelesiz. Olarǵa arnap qazaqsha saıt ta ashtyńyz. Eńbegińiz aqta­lyp jatyr ma?

 

Tatıana VALIаEVA,

aqyn, qazaq tili pániniń oqytýshysy, «kaz-tili.kz» saıtynyń avtory:

– Qazaq tilin úırengisi kele­tinderge ony tolyq meńgerýi úshin túrli deńgeıdegi aýdıo má­tinder men dıalogtar, qazaq sýbtıtrleri bar qazaq tilindegi telehıkaıalar men mýltfılmder qajet dep esepteımin. Qazaq elinde turyp jatqan soń, men de memlekettik tildiń damýyna úles qosýym qajet. Osy oraıda 2007 jyly qazaq tiliniń grammatıkasyna arnalǵan «kaz-tili.kz» saıtyn ashtym. Onda qazaq tiliniń grammatıkasyn qarapaıym jáne uǵynyqty túrde túsindiremin, bul árbir oqyrmanǵa jurnaqtar men jalǵaýlardy qosýdaǵy jalpy zańdylyqtardy kórip, erejelerdi tez túsinýge múmkindik beredi. Oqyr­mandarym ýaqyt óte kúrdeli grammatıkany túsindirýimdi surady. Qazirgi ýaqytta saıtty kúnine 4 myńnan astam adam qaraıdy.

Qazaq tili muǵalimderimen jáne tildi damytýǵa múddeli basqa adamdarmen birlesip, saıtta ártúr­li bólimder ashyldy, sonyń arqasynda tildi úırený úderisi qyzyqty bola tústi. Áńgimeler, anek­dottar, frazeo­lo­gııalyq bir­lik­ter, sózdikter, án mátinderin ornalastyrdyq.

Sonymen qatar «Sóıleseıik» Telegram arnasyn jáne birneshe WhatsApp topty júrgizemin, onda biz aýdıtorııalardy qazaq tilin úırenýge shaqyryp, grammatıka negizderin túsinýge kómektesemiz.

Qazaq tiliniń grammatıkasyna arnalǵan kitaptarym 2012 jyldan basylyp keledi, ár basylym sa­ıyn materıaldardy tolyqtyryp, jetildirip otyramyn. О́leńder men sýretterden quralǵan «Balalarǵa arnalǵan grammatıka» kitabym ja­ryq kórdi.

2017 jyly «kaz-tili.kz» saıty memlekettik tildi damytý qorynyń «Bilim bulaǵy» atalymy bo­ıynsha konkýrsynyń jeńimpazy jáne úzdik bilim berý saıty atandy. Osylaısha, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge barynsha úlesimdi qosyp kelemiz. Bul – azamattyq paryzym.

 

TÚIIN. Til janashyrlary men sarapshylardyń pikirin saralaı kele, olardyń memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýde zaman talabyna saı qyzmet atqaryp jatqanyn kóremiz. Al Úkimet til saıasatyn damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirlep jatyr. Jaqynda jumys tobynyń birinshi otyrysy Almatyda ótti. Qujatty ázirleýde halyqaralyq tájirıbeler zerdelenip, tildi sıfrlandyrý, tildi meńgerýdiń jańa ádisterin engizý máseleleri qarastyrylǵan.

 

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Gúlnar JOLJAN,

«Egemen Qazaqstan»