Astananyń azyq-túlik beldeýin damytý, óńirdiń óz turǵyndaryn tolaıym qamtamasyz etý aıryqsha mańyzǵa ıe. Bul tarapta áli de órisin tappaı jatqan múmkindik az emes.
О́ńirdiń aýmaqtyq ákimshilik ereksheligi eskerile otyryp, Astananyń tutynýshylaryn sapaly ári qoljetimdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý beldeýiniń bes batpan salmaǵy júktelip otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Shyntýaıtynda bul aýyl sharýashylyǵy qurylymdary úshin qolaıly. Ásirese mal ónimderin óńdeý salasynda ónimdi eńbek etkender jiligi tatymdy taýaryn ótkizer jer izdemeıdi. Osy joba qolǵa alynǵaly qashyqtyǵy 300 shaqyrymdyq aýmaqty quraıtyn 17 aýdan tegis azyq-túlik beldeýin qamtamasyz etip, óz ónimderin ótkizýge umtylýda. Búgingi tańda 130-ǵa jýyq kásiporyn ózderi óńdegen, suranysqa ıe ári birshama sapaly azyq-túlik ónimderin astananyń 44 saýda núktesinde tutynýshylaryna usynýda. Olardyń qatarynda «Magným», «Astyqjan», «Smol» dúkenderi men «Eýrazııa», «Álem», «Shapaǵat» tárizdi bazarlar bar. Astanalyq tutynýshylarǵa et jáne et ónimderiniń, sút jáne sút ónimderiniń 68 túri jetkiziledi. Jergilikti ónim túrleri ýaqyt ótken saıyn túrlenip, múmkindiginshe molaıyp kele jatyr. Degenmen, ónim kólemin áli de kóbeıtýge bolar edi. Ol úshin eki jaqqa da tıimdi múmkindikti paıdalaný kerek. Aldymen, et jáne et ónimderi týraly aıta ketelik. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardy bylaı qoıǵanda, Astananyń irgesindegi malsaq qaýym beınetin belden keship júrip áýpirimdep ósirgen tórt túlik malynyń ıgiligin kórip otyrǵan joq. Sol sebepti azyq-túlik kóbeımeı tur. Suranysty tolyq qanaǵattandyrmaǵan soń baǵa da basyna beredi.
– Júz bas asyl tuqymdy aqbas sıyr baǵyp otyrmyz, deıdi Raqymjan Qoshqarbaev atyndaǵy aýylda ornalasqan «Sátjan-bı» seriktestiginiń basshysy Búrkitbaı Shaqarbaev, – óz tóli esebinen kóbeıtip, 500 basqa jetkizýge bolar edi. Átteń jaıylym men shabyndyqtyń joqtyǵy alǵa umtylǵan qadamymyzdy keri ketirip tur. Máselen, bizdiń seriktestikke 550 gektar jaıylym jer bólingen. Mamandardyń esepteýinshe, bir bas qara malǵa 9-10 gektar jer qajet. Onda da shóbi shyǵymdy bolsa. Tabyn-tabyn mal toqymdaı jerge jaıylǵan soń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta tamyryna deıin julynyp, qý taqyrǵa aınalyp ketedi. Al maldyń qysqy azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq jer múldem joq. Bizdiń seriktestik mal azyǵyn amalsyzdan Pavlodar oblysynda daıyndaıdy. Daıyndaýy qanshama beınet. Tasymaldaýy qosymsha artyq shyǵyn.
Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, salmaǵy 15 kelilik shóp býmasy 1 500 teńge turady eken. Eger sıyr kúnine bir býmadan jese, qysy uzaq óńirde qara maldyń bar shyǵyny qordalana jınalyp, ettiń ózindik quny qymbattap ketedi. Osy arada bordaqylanǵan maldy etke tapsyrýdyń qıyndyǵy týraly da aıta ketýimiz kerek. Máselen, bul óńirde et ónimderin óńdeıtin iri kásiporyn joq. Malsaq qaýym mal ósirip bir beınettense, etke tapsyrýda taǵy da qyrýar qıyndyqqa tap bolady. Tapsyrǵan kúnde de ettiń ǵana baǵasyn alady. Al ishek-qaryn, ókpe-baýyry, terisi esepke enbeıdi. Mine, qanshama qarajattyń sýǵa aǵyp, jelge ushyp jatqan jeri osy. Sharýasyna myǵym ózbek aǵaıyn soıylǵan maldyń ishek-qarnynyń ózinen 40-50 myń teńge tabys tabady eken, terisi de kádege asady. Eger et ónimderin óńdeıtin kásiporyn dál osy astananyń irgesinen salynsa, tutynýshylarǵa usynylatyn mal ónimderiniń túri molaıa túser edi. Ári qanshama jumys orny. О́tken jyly astanadaǵy saýda sórelerine 29,5 myń tonna et jáne et ónimderi jetkizildi. Bul jalpy qajettiliktiń 31 paıyzy. Malsaq qaýymnyń qolyndaǵy maldy laıyqty baǵamen satyp alyp, iske jaratsa, Astananyń tutynýshylarynyń aýzynan aq maı aǵyzyp qoıýǵa ábden bolar edi.
Seriktestik basshysy Búrkitbaı Atamuratuly asyl tuqymdy aqbas sıyrdyń 56 buzaýyn 2017 jyly Oraldan jetkizipti. 2018 jyly taǵy da ákelgen. Osylaısha, mal basy quralǵanymen, shabyndyq jerdiń tapshylyǵynan kóbeıte almaı, unjyrǵasy túsip júr. О́z aıtýyna qaraǵanda, seriktestiktiń muqtajyn aıtyp qulaqqaǵys etpegen jeri joq. Biraq nátıje shyǵar emes.
– Alǵashqy bette jeti-segiz sıyr baqtym, deıdi Búrkitbaı Atamuratuly, – ol kezde sútti jınaý durys uıymdastyrylýshy edi. Qabyldap alǵan sútiniń tólemaqysyn kelesi kúni ákelip tapsyratyn. Bul – eki jaqqa da tıimdi. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan qaýym adal eńbeginiń arqasynda táp-táýir tabys tapsa, tutynýshylar da sút ónimderinen taryqpaıtyn bolady. Keıin ne sebepti ekeni belgisiz, osy sharýa sap tyıyldy. Qazir aýyl turǵyndary sútti qaıda tapsyraryn bilmeı dal. Jalǵyz bizdiń aýyl ǵana emes, myńǵa jýyq otbasy turatyn Qabanbaı, Qajymuqan, Talapker aýyldarynyń malsaq qaýymy da osyndaı kúı keshýde.
Aıtsa aıtqandaı, kádege aspaı jatqan ishki rezervti tıimdi paıdalansa, ónim kólemi molaıa túser edi. 2022 jyly astanalyq tutynýshylarǵa 115,2 myń tonna sút jáne sút ónimderi jetkizilgen. Bul jalpy qajettiliktiń 31 paıyzy ǵana. Aldaǵy ýaqytta malsaq qaýymnyń óndirgen ónimin uqsata alsaq, bul kórsetkish áldeqaıda kóbeıer edi.
– Súttiń ózindik quny arzan bolýy úshin osy tóńirektegi bes-alty aýyldyń sútin jınaıtyn ortalyqtandyrylǵan tońazytqysh ornalastyrylsa oń bolar edi, deıdi Qabanbaı aýylynyń turǵyny Qonysbaı Esenbaev, – keshki saýynǵa tańǵy saýyndy qosyp jınasa, janar-jaǵarmaı az ketedi. Sonda ózindik qunyn ósirmeýge bolady.
Bir esepten, bul usynys ta utymdy dep esepteýge bolar. Dál qazir óńirdegi jaǵdaıdy túgel derlik joqqa shyǵarýǵa bolmas. Umtylys bar. О́tken jyly da óńirde birneshe taýarly sút fermalary uıymdastyryldy. Biraq ondaǵy saýyn sıyrdyń sany óte az. Jaıylym men shabyndyqtyń tapshylyǵynan aýyldaǵy aǵaıyn mal ustaýǵa yntaly emes. Sol sebepti sút-qaımaǵyn, sary maıyn qaladan tasymaldaıtyndardyń qatary kóbeıip keledi. Bálkim, jergilikti azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýyna ol da áser etip jatqan shyǵar. Sebebi tutynýshylar sany óse túsedi emes pe?
Qus etin jáne jumyrtqa óndirýge de meılinshe mán berilip otyr. Eger azyqtyq jumyrtqany 262 mıllıon danaǵa jetkizsek, Astana turǵyndarynyń jalpy qajettiliginiń 80 paıyzyn óter edik. Bul baǵytta da burynǵy kórsetkishti jaqsartatyn, saıyp kelgende el ıgiligin molaıtatyn jobalardy júzege asyrý mejelenip otyr. Ústimizdegi jyly 4 qus fabrıkasyn salý josparlanýda. Bul ıgi iske 19,5 mlrd teńge ınvestısııalyq qarjy quıylmaq. Mine, osy kezde jalǵyz astanany ǵana emes, oblys turǵyndaryn sapaly qus etimen, jumyrtqamen qamtamasyz etýge bolady.
О́ńirdegi kartop sharýashylyǵyna da jiti nazar aýdarylýda. Oblystyń óz turǵyndaryn kartoppen tolyq qamtamasyz etýdiń mol múmkindigi bar. Al astanalyq turǵyndarǵa ótken jyl ishinde 104,8 myń tonna kartop jetkizildi. Bul elordadaǵy barlyq tutynýshynyń qajettiligin 85 paıyz qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Aldaǵy ýaqytta da bul taraptaǵy jumys shıratyla túsedi. Máselen, osy ýaqytqa deıin kartop tapshylyǵy tek kóktemde týyndaıdy. Onyń bir sebebi, kartop saqtaıtyn qoımalardyń jetimsizdigi. Áıtpese, kartoptyń egilýi, jınalýy az emes. Jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úziler kóktemniń qara ózek shaǵynda ońtústiktegi kartop áli pisip jetilmegen ýaqytta azdaǵan tapshylyqtyń boı kórsetetini bar. Aldaǵy ýaqytta mundaı olqylyqqa jol bermeý úshin óńirde 12 astyq jáne kartop saqtaıtyn qoımalar salý kózdelip otyr. Oǵan 7,5 mlrd teńge kólemindegi ınvestısııalyq qarjy quıylmaq. Mine, osy jospar júzege asqan kezde óńirdiń ári Astananyń tutynýshylary kartop tapshylyǵyn sezinbeıtin bolady. Ári bul jumys naryqtaǵy baǵaǵa áser etýi de yqtımal. Saýda sórelerinde óz ónimimiz tolyp tursa, jergilikti azyq-túliktiń baǵasy da sharyqtap ketpeıdi ǵoı.
Búgingi kúni Astanada «Aqmol» saýda jelisiniń úsh dúkeni oblys óńirindegi «Capital Projects LTD», «Ijevskıı», «Gormolzavod», «Rodına» Agrofırmasy» seriktestikterimen jáne birneshe shaǵyn fermerlik sharýashylyqtarmen tikeleı jumys istep tur. Mundaı ádistiń bir artyqshylyǵy, eki ortada baǵany jón-josyqsyz ósiretin deldaldar joq. Demek óndirilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń de baǵasy qol jetimdi bolady. Qazir eń bastysy, azyq-túlik baǵasyn qymbattatpaý. Mine, osy tarapta deldalsyz jumys isteýdiń neǵurlym tıimdi bolatyndyǵyn bir aýyz sózben aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. О́tken jyly osy dúkenderdiń jyldyq aınalymy 1,3 mlrd teńgege jetti. Osy qarjyǵa qanshama azyq-túlik jetkizilip, astanalyq tutynýshylardyń dastarqanyna bereke bitirgendigin ańǵarýǵa bolady.
Ústimizdegi jyly azyq-túlik beldeýin odan ári jetildirý úshin jalpy quny 48 mlrd teńge bolatyn 47 ınvestısııalyq joba júzege asyrylmaq. Bul jobalardyń taǵy bir tıimdiligi jańadan jumys ornynyń ashylatyndyǵynda. Jańa jumys orny degenimiz aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý bolyp tabylady. Mejelengen osy jospar júzege asa qalǵan kezde 414 jańa jumys orny ashylady. Bul jobalar týraly aıtqanda, aldymen, bordaqylaý alańdary, taýarly sút fermalary, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý, sýarmaly jerlerdiń kólemin kóbeıtý tárizdi ıgilikti ister bar ekendigin aıta ketýimiz qajet.
Eń bastysy, qarapaıym halyqtyń qamyn oılaý. Azyq-túliktiń sanyn molaıtyp, sapasyn jaqsartý arqyly baǵany tejesek, oń bolar edi.
Aqmola oblysy