Altyn besik Almaty

Qańtardan keıingi qarqyn

Kún sanap aýmaǵy artqan megapolıs ómirinde bul baǵyttarda oń dınamıka oryn ala bastaǵanyn aıtýymyz qajet edi. Degenmen alty qurlyqqa aýyz salǵan pandemııa, qaraly qańtar oqıǵasy qala­nyń jan-jaqty damýyna keri áser etti. Qańtardan ke­ıin jumysqa kirisken jańa ákim­ge jańa mindetter júktelip, qı­raǵan nysandardyń basym bóli­gi qaıta qalpyna keltirildi, eseń­gire­gen ekonomıka es jııa bastady. Byltyr araǵa alty aı salyp Ortalyq kommýnıka­sııalar qyzmetinde esep bergen Erbolat Dosaev qala ekonomıkasynda turaqty ósý baıqalǵanyn, 5 aı­dyń qorytyndysy boıynsha qys­q­amerzimdi ekonomıkalyq ın­dı­kator 107,6%-ǵa deıin ul­ǵaı­ǵanyn málimdedi. Aıtalyq, ótken jyldyń alǵashqy eki toqsanynda qalada 16,3 myń jumys orny qurylyp, 3,3 myń oryndyq 54 balabaqsha ashylǵan. 45 km ınjenerlik jeli jańar­ty­lypty. Ekologııa máse­lesin eńserý maqsatynda gazben jú­retin jańa 300 avtobýs satyp alynyp, 150 myńǵa jýyq aǵash otyrǵyzylǵan. Almaty aglomerasııasyn damytýdyń keshendi jospary ázirlenip, josparda megapolıs pen Almaty oblysy sınergııasynyń jobalaryn aıqyndaýǵa qatysty biraz jaılar tııanaqtaldy.

Shaǵyn jáne orta bıznes – qala ekonomıkasynyń negizgi qýaty. Onda eńbekke qabiletti halyqtyń 64%-y jumys isteıdi. Qalada óńdeý ónerkásibin órletý qajet. О́tken jyly negizgi kapı­talǵa saly­natyn ınvestısııa­lar kóle­mi edáýir artqan. Saýda men isker­lik belsendilikte de alǵa jyljý baıqalady. Bıznes­ke negiz­siz kedergi keltirý máse­lesi­men kúres kúsheıe tústi. Ká­sip­ker­lik­ke zańsyz tekseris júr­gizý isi boıynsha prokýratýra men ká­sip­kerler palatasyna bir jyl­da 462 ótinish túsken. Aryz-shaǵym­dar ekshelip, keıbir memlekettik qurylymdardyń zańsyz áreketine tosqaýyl qoıyldy.

Ekologııa – enjar qaraıtyn másele emes

Ekologııa men kólik keptelisi – megapolıs úshin bas aýyrtar basty taqyryp. Turǵyndardyń jaıly ómir súrýi úshin bul baǵyt­ta úlken jumystar qolǵa alyn­ǵanymen, nátıje kóńil kón­shitpeıdi. Aıtyla aqjem, jazyla jaýyr bolǵan qos problemanyń túıinin tarqatý úshin qaladaǵy kólik sanyn retke keltirý men jylytý qazandyǵyn gazǵa kóshirý qajettigin ekologter sońǵy bes jyl bederinde jarysa aıtyp júr. О́ndiristiń órge jyljýy men túrli turmystyq ıgilik qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizbeı turmaıdy. 550 myń kólik resmı tirkelgen shaharǵa táýligine ózge óńirlerden kelip-ketetin avto­kólikter sany 255 myńnan asyp jyǵylady. Qaladaǵy bir­qa­tar dańǵyldy uzartý ju­mys­tary tolyq aıaqtalyp, jolaıryqtardyń qurylysy qarqyn alsa, metro beketteriniń sany artsa, keptelis sál de bolsa seıiledi degen úmit basym. Al naýryz aıynyń basynda bel­sendiler taǵy da Almatynyń ekolo­gııalyq problemasyn arqaý etken forým ótkizdi.

– Qalanyń negizgi Talǵar, Qas­keleń tarapyndaǵy kire­beris qaqpalaryna úlken kólik turaqtaryn ornatyp, shahar ishinde biryńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa máseleni zań sheń­berin­de sheshýdiń tetikterin tap­qan jón. Damyǵan elder­degi­deı úlken qalalarǵa aýyr júk kó­lik­terin múldem kirgizbeý kerek. Alyp qoımalar salyp, qa­jetti zattardy shaǵyn júk kó­lik­teri arqyly ǵana qalaǵa tasy­maldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishinde kómirqyshqyl totyǵy 800 kılony, azot totyǵy 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha, kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den asa zııan­dy zat bólinedi. Jalpy, el aýmaǵynda qorshaǵan ortany las­taıtyn zattardyń 60 paıy­zy kólikterden. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qajet. Almatynyń 2,2 mıl­lıon turǵyny bar. Alaıda ekologııalyq ahýal 20 mıl­lıon halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mıllıon halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mıl­lıonnyń aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar tur. Bul – óz kezeginde kimdi bolsyn oılantatyn ótkir másele. О́ıtkeni memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq, – deıdi qoǵam belsendisi Ashat Asylbekov.

Máseleni tek kólikter men JEO-ǵa tirep qoıýǵa taǵy bolmaıdy. Birqatar ekolog maman problemanyń bir ushyn bıik ǵımarattardyń kóptep salynýynan kóredi. О́ıtkeni záýlim qurylys nysandary qalany qalqalap tur. Bul óz kezeginde aýa almasýyna kedergi keltiredi. Shahardyń qazan­dyq tárizdes aýmaqta orna­lasqanyn eskersek, shynynda bul pikirdiń negizsiz aıtyla salmaǵanyn ańǵaramyz. Saıyp kelgende, Almatynyń ekologııa­syn qalypta ustaý jan-jaqty keshendi jumystardy qolǵa alýdy qajet etedi.

Jastardyń saıası saýaty artqan

Birer aı buryn «Máńgilik Qazaqstan» qoǵamdyq qorynyń bastamasymen «Almatylyq jastardyń saıası mádenıetiniń qalyptasýyna yqpal etetin faktorlar» atty strategııalyq sessııa ótip, turǵyndardyń saıası saýat máselesi saraptal­dy. Saıasattaný jáne din­taný ıns­tıtýtynyń ǵyly­mı qyz­met­keri Nurken Aıtymbetov­tiń aıtýyn­sha, megapolıs jastarynyń saıa­sat­taǵy róli, belsendi jastar­dyń úles salmaǵy basqa óńirlermen sa­lystyrǵanda áldeqaıda jo­ǵary. Máselen, byltyr eldegi asa mańyzdy saıası oqıǵa refe­ren­dýmǵa almatylyqtar belsendi túr­de qatysqan. Konstıtýsııaǵa ózge­rister engizýdi turǵyndardyń 65,22%-y qoldap, 32,99% daýys berý­ge kelgen. Ǵalym saıası máde­nıettiń ulttyq negizderi bar ekenin de qaperden shyǵarmaýǵa shaqyrdy.

«Saıası mádenıettiń irgeta­sy ulttyq tárbıe arqyly qa­lyp­tasady. Ony elemeı saıası mádenıetti damytamyz deý – bos áý­reshilik. Qazirgi tańda jas­tar­dyń saıası kózqarasyna áleý­mettik jeli qatty áser etip jatqan joq. Ol jaqta ártúr­li toptyń múddesi taıtalasyp jatqandyqtan, jastar olarǵa erip, qate saıası usta­nym­ǵa ury­nyp jatady. Sol sebepti jas­tar óz saıası máde­nıetin áleý­mettik jelidegi jaýap­kershi­likten bastaýy qajet», deıdi N.Aıymbetov.

«Jastardyń saıası mádenıe­tin arttyrý joldary» atty taǵy bir semınar-trenıngke ártúr­li mamandyq ıeleri qatysqan. Olar­dyń arasynda saıasattaný ma­mandyǵy boıynsha bilim ala­tyn stýdenttermen qatar, halyq­a­ralyq qatynastar, jýrnalıs­tıka, tipti ınjenerlik kýrs­ta oqıtyndar bar. Bul – saıası máde­nıetti meńgerý mamandyq túri­men shektelmeıtininiń aıǵaǵy. «Máńgilik Qazaqstan» qoǵamdyq qorynyń joba jetekshisi B.Náli­baevtyń sózinshe, elimizdegi sońǵy jyldardaǵy saıası úderister osyndaı jobalardyń paıda bolýyna túrtki bolyp otyr.

– Bul jobanyń aty «Halyq­tyń saıası mádenıetin arttyrýǵa baǵyttalǵan taqyryptyq is-sharalar ótkizý» dep atalady. Al semınar-trenıngterdiń maq­saty – bolashaǵynan zor úmit kút­tiretin saıasattanýshylardy irik­teý. Mundaǵy oqıǵalar qal­ǵan óńirlerge tikeleı yqpal etedi. Megapolıske jyl saıyn aımaqtardan ártúrli jastaǵy adamdar aǵylyp kelip jatyr. Áleýmettik jáne saıası shıe­lenister ýshyqpas úshin osyndaı is-sharalar jıi ótýi kerek dep sanaımyz, – deıdi B. Nálibaev.

Qalany qandaı ózgeris kútedi?

Sarapshylardyń boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı Almaty hal­qynyń sany 2,5 mıllıonǵa jetedi. Al 2040 jyly 3 mln, 2050 jylǵa qaraı 3,6 mıllıonǵa deıin ósýi yqtımal. Tabıǵı ósim 2021 jylǵy 47 paıyzdan 2050 jylǵa qaraı 60 paıyzǵa deıin artady. Qalanyń bas josparyn ázirleýge qatysýshylardyń biri Tamara Zalogınanyń pikirinshe, munsha halyqty baspanamen qamtý úshin 2040 jylǵa deıin 45,6 mln sharshy metr turǵyn úı bolýǵa tıis. 2030 jylǵa deıingi bas jospar boıynsha jobalyq usynystardyń birinshi kezeńin iske asyrý úshin áleýmettik ın­fraqurylymdy damytýǵa 1 trln 391 mlrd teńge ınvestısııa qajet. Investısııalardyń basym bóligi mektep pen mektepke deıingi bilim berýdi damytý, densaýlyq saqtaý mekemelerin jetildirý isine jumsalmaq. Megapolıste 2040 jylǵa deıin 188 mektep pen 300-den astam balabaqsha salynady.

Bas jospar qabyldanyp, júıeli júzege asar bolsa, 2030 jylǵa deıin qalada 180 myńǵa jýyq jumys orny qurylýǵa tıis. Onyń 30%-y polıseı, órt sóndirýshi, dáriger, muǵalim sekil­di áleýmettik sala men tirshilikti qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan sala­larǵa tıesili, al qalǵan 70 paıy­zy mamandandyrylǵan jumys oryndary. Bul – Almatydaǵy turaqty ekonomıkalyq ósim men áleýmettik máseleni retteýge yqpal etetin negizgi faktor.

ALMATY