Qazir qoǵamǵa ıntellektýal adamdar kóbirek qajet. Al shahmat - adamnyń aqyl-oıyn damytatyn birden-bir oıyn. Shahmat sózin týra aýdarǵanda «patsha óldi» degendi bildiredi. Jalpy bul oıynnyń shyǵý tarıhy tereńde jatyr, ol týraly túrli ańyzdar da bar. Ǵalymdar shahmat b.z.d. 2-3 myńjyldyqta paıda boldy degen boljam aıtady.
Shahmat jaıly Úndi ańyzdarynyń birinde Djamhýr patsha dúnıe salǵannan keıin onyń eki balasynyń arasynda taqqa otyrý jóninde úlken talas týady. Kóp keshikpeı patshanyń balalary Gav pen Talhand ásker jınap, soǵys ashady. Bul soǵysta Talhand jaǵy jeńiliske ushyraıdy. Onyń ózi pil ústinde kenetten qaıtys bolady.
Soǵys aıaqtalǵan soń anasy kishi ulynyń qaıǵyly qazasyna ashynyp, Gavqa «baýyryńdy ólimge qalaı qıdyń» dep analyq aıyp taǵady. Gav anasyn jubatý úshin jáne qııan-keski soǵysta aǵasyna eshkimniń de qarý kótermegenin, onyń jaraqatsyz ólgenin kórsetý maqsatymen el ishindegi dana-aqylgóı adamdardyń bárin patsha saraıyna jınaıdy. Solardyń ishinen bir aıbyndy da dana adam maıdan alańyn beıneleıtin taqta jasaıdy. Ony ózara teń sharshylarǵa bólip, taqtanyń eki jaq betine qarý-jaraqtary bar ár tústi áskerdi beıneleıtin fıgýralardy tigedi. Osydan keıin ol fıgýralardy kezek-kezekpen júrgizip, qııan-keski soǵystyń barysynda qolbasshylardyń ómirin saqtaı otyryp, qyrǵynǵa ushyraǵan áskerlerdi beınelep beredi. Taǵdyr jarshysy týranyń (shahmat tasy) jazýy boıynsha Talhand dúnıe salǵan, ıaǵnı shah mat bolǵan.
Shahmat oıyny týraly alǵashqy derekter parsy poemasynda da kezdesedi. 570 jylǵa deıin bul oıyn týraly ózge málimet bolmaǵandyqtan, tarıhshylardyń kóbi shahmat osy ýaqytta paıda bolǵan dep esepteıdi. Shahmattyń eń kóne nusqasy – úndilerdiń chatýranga oıyny. Onyń tastary qazirgiden qaraǵanda ózgeshe bolǵan. Al búgingi tańda qoldanylyp júrgen shahmat tastary XV ǵasyrdyń aıaǵynda paıda boldy.
Úndi halqy bul oıyndy VI ǵasyrda parsy patshasyna syıǵa tartady. Keıinirek, Arab elinde de tarala bastaıdy. Olar oıyndy shatranj dep ataǵan.
Ýaqyt óte bul oıyn damyp, qazirgi shahmat oıyny qalyptasty. HIH ǵasyrdyń ortasynda halyqaralyq jarystar júıesi paıda boldy. Aldymen túrli qalalar men elderdiń eń myqty shahmatshylary arasyndaǵy matchtar túrinde ótse, keıinnen Halyqaralyq týrnırler túrinde óte bastady. 1886 jyly Vılgelm Shtaınıs matchta Iogann Sýkertortty jeńip, shahmattan alǵashqy álem chempıony atandy.
Al 1924 jyly Parıjde Halyqaralyq shahmat federasııasy (FIDE) quryldy. Qazirgi tańda 189 ult ókilderi shahmat federasııasynyń músheliginde bar. Reıtıngtik tizimindegi shahmatshylardyń sany 300 myńnan asady. Birqatar elderde shahmat mektep baǵdarlamasyna mindetti pán retinde engizilgen.
1966 jyldan bastap IýNESKO-nyń sheshimimen 20 shilde búkil álemde Halyqaralyq shahmat kúni bolyp belgilendi. Sebebi dál osy kúni shahmat federasııasy qurylyp, jumysyn bastaǵan.