Aımaqtardy arshyndatqan astananyń adymy

Baǵy men baılyǵy jarasqan elorda

Aqsha bulttar aspanynda, shetel memleketterimiz qyzyǵatyndaı, aq botadaı oınaqtaǵan, jas qalamyzdyń júz túrlenip qas-qaǵymda mereıtoıy da jaqyndap qaldy. Kósheleri kúnge ǵashyq, aspanǵa jetetindeı záýlim ǵımarattar salynýda. Tipti, árbir tasy án salatyndaı. Aq samaly ańqyldaǵan Astana ataýy búgingi kúnge deıin jetken jazba derekterinen alyp jatqan málimet barshylyq. Oǵan turǵylyqty halyq úshin aýa raıynyń jaılylyǵy men tazalyǵy, bıik ǵımarattardyń erekshe ásemdigi dálel. Qazirgi tańda elordamyzda 808 429 adam turady. Qalamyz óte serpindi damýda. Elorda kóshirilgen kezden bastap qala ekonomıkasyna salynǵan ınvestısııa kólemi 3,5 mıllıard dollardan asty. Qalamyzda nazar aýdararlyq oryndarymyz bar. Astana kúnine oraı jurtshylyqtyń merekelik lebizderin bilýdi jón kórdik. Túrik mádenı Iýnýs Emre ortalyǵynyń dırektory Ibrahım Iyldyrym: – Men Astanaǵa 2011 jyly qazan aıynda keldim. Kelgenime úsh jyldaı bolyp qaldy. Eki ret Astana qala kúnin kórdim. Alla qalasa bıyl úshinshi jyly kóreıin dep otyrmyn. О́tken jyly Astana kúnine oraı bizdiń syılyǵymyz Túrkııadan áskerı orkestr kelip óz ónerlerin kórsetken. Negizinde Astanany alǵash kórgende tań qalasyz, óıtkeni, bul keń jazyq dalada ornalasqan. Az ýaqyttyń ishinde zamanǵa saı keremetteı bir kent bolyp shyǵa keldi. Elbasynyń Almatydan astanany Aqmolaǵa kóshirgeni boıyndaǵy kóregendik qasıeti dep esepteımin. Biz elshiliktiń qoldaýymen jumys isteımiz. Basty maqsatymyz – eki eldiń halqyn burynǵydan da jaqyndastyra túsý. Bul ortalyq memleketter arasyndaǵy mádenı kópir bolyp tabylady. Kórmelerdi, kongres­ter men konferensııalardy, konsertterdi, túrli mádenı jáne ǵylymı sharalardy uıymdastyra otyryp, túrkııalyq mádenıetti tanytamyz. Sonymen qatar, túrli sımpozıýmdardy ótkizý arqyly Túrkııada qazaq mádenıetin nasıhattaımyz. Allaǵa shúkir, osynda qazaq halqynyń arasynda, mynadaı ásem Astanada ómir súrip jatqanyma qýanamyn. Qazaq halqy tereń tarıhy men keń baıtaq jeri bar, mádenıeti, ádet-ǵurpy, tili baı qonaqjaıly halyq. Qazaqstandaǵy kóptegen ult ókilderi judyryqtaı jumylyp birge jumys istep elordanyń gúldenýine óz úlesterin qosyp jatyr. Biz árqashanda qazaq halqymen birgemiz, – dedi. – Astana juldyzdarynyń biri, Fabrıka juldyzdarynyń fınalısi bas ordamyz týraly oıymen bólisken Marına Beısehanova: – Búgingi tańda kúnnen-kúnge kórkeıip, sán men saltanaty jarasqan Astana barsha qazaqstandyqtardyń júrek lúpilin eselep, sáýlet óneriniń qaıtalanbas úlgisin pash etýde. Jastar tarapynan sóz qozǵap aıtsam, múmkindikter kóp. Til úırenem deseń jol ashyq, talant óner arqyly shyńǵa kóteriletindeı men úshin kóp múmkindikter ashyldy. Tek arman ǵana emes, bul jerde eńbektenip, maqsatyńa jete alatyndaı jol bar. Búginde Astana – táýelsiz ári egemen memlekettiń búgingi jáne bolashaqtaǵy saıa­sı, ekonomıkalyq hám mádenı ortalyǵy retinde qanat jaıyp barady. О́ner adamy bolǵan soń, shyǵarmashylyq jaǵynan aıtatyn bolsam, sahna kórermenderi jyldan-jylǵa kóbeıip jatyr. Astana – úlken armandar jetegine erip, jańa qala, úlken shahar, álemdik ortalyq jasalady degen bıik maqsattarmen salynǵan qala. Bizde tek, Astana – bar qazaqtyń altyn besigi, álemniń qyzyǵa kóz tikken bekzat qalasy bolsa degen arman bar, – dedi. Jazyp alǵan Janerke TО́LEN, EUÝ-diń stýdenti. ASTANA. El maqtanyshyna aınalǵan qala El astanasyn basqa qalaǵa aýystyrý tájirıbesi memleketter tarıhynda bar úrdis. Úndistan, Pákistan, Japonııa, Kanada, Túrkııa, Reseı sekildi birqatar elder ózderiniń ishki, syrtqy saıası, ekonomıkalyq ahýal-jaǵdaılaryn saraptaı kele, HIH, HH ǵasyrlarda astanalaryn basqa qalalarǵa kóshirgeni málim. Búgingi tańda da Argentına, Ońtústik Koreıa sekildi taǵy biraz elder atalmysh másele boıynsha zertteý-zerdeleý, talqylaý jumystaryn júrgizip jatyr. Memleket astanasyn basqa qalaǵa aýystyrý úderisi álem tarıhynda bolashaqta da júre beretini sózsiz, bul sol belgili bir eldiń damý qajettiliginen týyndaıtyn qalypty jaıt bolyp tabylady. Bizdiń Qazaqstan – mańdaıyna HH ǵasyrda astanasyn birneshe ret aýys­tyrý taǵdyry jazylǵan el. Orynbor, Qyzylorda, Almaty qalalary kezinde elordalyq qyzmetterin adal atqardy, alaıda, el tizgini bóten qolda bolǵan kezde qabyldanǵan bul sheshimder respýblıka halqynyń, bıliginiń qalaýy emes edi. Búgingi tańda, táýelsizdik kezinde tıisti mamandar bul sheshimderdiń respýblıka múddesi turǵysynan tereń strategııalyq saraptaýsyz qabyldanǵanyn naqty dáleldep, ashyq aıtady. Mysaly, Almatynyń el terrıtorııasynyń bir shetine ornalasýy, taý qorshaýynda keń qulash jazyp damı almaýy, joǵary seısmoqaýiptiligi aıdan anyq edi. Degenmen, syrttan tanylǵan sheshim­derge moıynsuný sol kezeń shyn­dyǵy bolatyn. Al, táýelsizdikke qol jetkizip, el óz taǵdyryn ózi sheshe­tin tusta aıaǵynan táı-táı turǵan jas memlekettiń astanasyn aýystyrý má­se­lesiniń qolǵa alynýynyń jóni bólek-tuǵyn. El bolashaǵyn shynaıy janashyrlyq pen ulttyq múdde turǵy­synan oılap-josparlaý jańa kezeńniń, egemen eldiń jańa sıpaty boldy. KSRO-daı alyp ımperııany quraǵan ulttyq res­pýblıkalar derbes memleketterge aınalǵan shaqtaǵy kóp qıyndyqtar bizdiń de aldymyzdan shyqty, alaıda qıyn kezeńde halqy biraýyzdan el taǵdyryn senip  tapsyrǵan Nur­sul­tan Nazarbaevtaı basshynyń sol tyǵyryqtardan shyǵýdyń dál jolyn tapqanyna búgingi damýymyzdyń deńgeıi naqty kórsetkish bola alady. Al dál sondaı aýyr kezeńde el astanasyn kóshirý týraly sheshim qabyldaý Elbasynyń kóregendigimen qatar, asa batyldyǵyn da kórsetti. Burynǵy barlyq ekonomıkalyq baılanystar úzilip, bárin basynan bastaý qajettiligi týǵan qıyn kezeńde el bolashaǵy úshin tıimdiligine ózi ábden sengen jobasyn júzege asyrýda Azamatqa bul batyldyq qanshalyqty qajet bolǵandyǵyn búgingi kúni kórip-bilip otyrmyz. Sol  alǵashqy sheshim qabyldanǵan 1994  jylǵy, odan keıingi jyldardaǵy elordany Almatydan Aqmola qalasyna aýystyrý týraly sheshimge qarsylyqtyń,  senbeýshiliktiń kóp bolǵany málim. Sol tusta bar jaýapkershilikti moı­nyna alyp, táýekelge bel bý­ǵan  Elbasynyń esebiniń durys bolyp shyqqanyna qazir barsha qazaq­stan­dyqtar den qoıady. Al sol kezdegi qoǵam­dyq psıhologııalyq ahýaldy ózgertip, óz ıdeıasyna eldi sendirý, sońyna erte bilý úshin  Prezıdenttiń qanshalyqty qajyr-qaırat jumsaǵany kóz aldymyzda. Bul jaǵdaıda Nursultan Nazarbaevtyń jeke basynyń ózin moıyndatqan asa bıik bedeliniń mańyzy óte zor boldy. Elbasynyń el astanasyn Aqmolaǵa kóshirý týraly tujyrymy sonaý 1990- jyldardyń basynda-aq aıtqan Eýrazııa ıdeıasymen de qabysqan negizgi maqsat-múdde jolyndaǵy qadam edi. Sóıtip, 1994 jyly 6 shildede Joǵarǵy Keńeste el astanasyn Almatydan Aqmola qalasyna kóshirý týraly tarıhı sheshim qabyldandy da, 1995 jyly qyrkúıekte Elbasy atalmysh másele boıynsha Jarlyqqa qol qoıdy. Saryarqa tósine oryn tepken elordany Nursultan Nazarbaevtyń tól týyndysy, elimizdiń kemel keleshegi  dep biledi búgingi jurt. 1998 jyly 6 mamyrda Elbasynyń «Aqmola qalasyn Astana dep ataý týraly» Jarlyǵy shyqty. Bul ataý jóninde de kezinde túrli pikir bolǵany belgili. Atalmysh Jarlyqqa deıin astana sózi memlekettiń ákimshilik, saıası ortalyǵy maǵynasyndaǵy  memlekettik qurylys termıni bolatyn. Al endi qala ataýyna aınalýyna baılanysty burynǵy maǵynasynan ajyraı bas­tady da búgingi tańda ornyn, ıaǵnı bu­ryn­ǵy termındik maǵynasyn elorda sózi sátti aýystyrdy. Astana sózi­niń onomastıkalyq (qala ataýy) ja­ńa maǵynasyn jurtshylyq sanasy du­rys qabyldady, qazir bul ataýdyń du­rys­tyǵyna eshkim shek keltirmeı qol­danatyn boldy. Táýelsizdik jyldarynda  tez eńse túzegen elimizben birge álemge tanylyp úlgergen Astana qazir zamanaýı qalaǵa aınaldy, kisi qyzyǵatyn kórki bar, barsha memleketter moıyndaǵan bedeli bar saıası ortalyq retinde mereıimizdi ósirdi. Aqorda, Báıterek, Qazaq eli monýmenti, Táýelsizdik saraıy, Han shatyr, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, Áziret sultan meshiti, qaısybirin aıtarsyz,birinen biri ótken eń zamanaýı úlgidegi arhıtektýralyq ǵajaıyptar Astana kórkine kórik qosýymen qatar, elimizdiń beıbitshil saıasatyn álemge tanytýda da minsiz qyzmet etip keledi. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsiz­d­ik jáne yntymaqtastyq uıy­my­nyń tóraǵasy kezinde joǵa­ry deń­geıdegi ótkizilgen sammıt, Álem­dik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi, Astana ekonomıkalyq forýmy, t.b. kóptegen halyqaralyq basqosýlar Astana aıbynyn asqaq­tat­qany sózsiz. EKSPO-2017  halyqara­lyq kórmesiniń de oıdaǵydaı ótip, elimizdiń, elordamyzdyń bedeline bedel qosatynyna kámil senemiz. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń el astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshiminiń bir kúnde paıda bolmaǵany sózsiz. Kóp oı men tereń tolǵanystyń, kóptegen saıası, eko­nomıkalyq esepteýlerdiń  nátı­je­si ekendigi aıan. Osy tusta jelmaıa­sy­na minip, eline jeruıyq izdegen Asan­­qaıǵynyń tynymsyz tirligi túse­d­i eske. Asanqaıǵy babamyz arman et­ken jeruıyǵy, jurty mamyrajaı beı­bit ómir súretin memleketi búgin­gi táýel­siz Qazaqstan kezinde ómir shyn­dy­ǵyna aınalyp otyr. Búgingi tańda El­basy men elorda egiz uǵymǵa aınal­dy. «Árbir qalanyń óz taǵdyry bar. Ol turǵyndarynyń, týǵan eliniń taǵdyrymen  tyǵyz baılanysty. Bizdiń bas qalamyz  Astana – Táýelsizdigimizdiń tól perzenti. Astananyń bolashaǵy – táýelsiz elimizdiń bolashaǵy»,  – deıdi Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev. El Táýel­sizdiginiń sımvolyna aınalyp otyr­ǵan Astanaǵa halyq yqylasy da erekshe. Búgingi tańda elordaǵa arnal­ǵan óner týyndylary jeterlik. Kási­bı óner ıelerimen qatar qarapaıym adam­dardyń da Astanaǵa arnap óleń-jyr jazǵandarynyń kýási bolyp júrmiz. Bul – shynaıy yqylas-nıettiń kórinisi bolsa kerek. Qazaqstandyqtardy súısin­di­rip, biriktirýshi faktor retinde qyzmet etip otyrǵan bas qalamyz bıyl óziniń 16 jyldyǵyn atap ótkeli otyr. Osy az ýaqyt ishinde sáýlet óneriniń sulý týyndysyna,  respýblıka jurtshylyǵynyń súıinishine,  barsha álemniń nazaryna ilinip úlgergen Astananyń aıbyny asqaqtaı bersin dep tileımiz. Sabyrjan MUHTAROV, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń dekany. AQTО́BE.

Kemeldikke umtylǵan 16 jyl

Qaı eldi almasaq ta, aldymen, onyń táýelsizdiginiń kepili – elordasy bolyp tabylady. Al bizdiń beıbitshiligimizdiń, dostyǵymyzdyń, erkindigimizdiń belgisi osy elordamyzdyń kúnnen-kúnge qaryshtap ósýinen kórineri sózsiz. Sonymen birge, ár eldiń astanasy sol eldiń ótkeni men búgingi kúngi tarıhyn baǵdarlaıtyny anyq. Astananyń Saryarqanyń tósine qonys tebýiniń ózi qazaq eliniń tarıhynda eleýli oqıǵa boldy. Ár eldiń, ár memlekettiń tarıhynda astanasyn aýystyrý – tarıhı mańyzdy qadam. Buǵan dálel – AQSh prezıdenti Djordj Vashıngtonnyń jarlyǵymen jańa astanasyn Vashıngtonǵa aýys­tyrýy. AQSh úshin astananyń saıa­sı mánge ıe bolýy brıtandyq bılikten bosatylýdyń sımvolyndaı boldy. Fınlıandııa HIH ǵasyrdyń basynda astanasyn Týrkýden Helsınkıge, Norvegııa  Tronheımnen Osloǵa, Úndistan Kalkýttadan Delıge aýystyrǵan bolatyn. Reseıdiń astanasyn eki ret aýystyrýy úlken tarıhı mánge ıe. Al Qytaı óz asta­na­syn alty ret aýystyrsa, Túrkııa astanasyn 1923 jyly Ystambuldan Ankaraǵa oıystyrdy. Germanııanyń qosylǵannan keıingi eń alǵash qadamy astanasyn Berlınge kóshirýi German memleketi jalǵastyǵynyń sımvolyn­daı boldy. Al bizdiń jas táýelsiz mem­leketimizdiń aldynda mańyzdy qadam bolyp óz astanasyn aýystyrý turdy. Elbasynyń saıası da salıqaly sheshiminiń arqasynda Saryarqanyń tórinde sáýleti men sáni kelisken kemel shahar boı kóterdi. Jaı qala emes, Qazaq elin álemge tanytqan, memleketimizdiń táýelsizdik jyldarynan beri ár jetistigine kýá bolǵan Astana. Samǵaý bıigine kóz tikken, damýdyń dańǵyl jolyna túsken Astanaǵa qarap barlyq jas qaryshtap damýdy kózdeıdi. Ár qala da bas qalaǵa qarap boı túzeıdi. Bizdiń Oral shahary da búgingi kúni áleýmettik-ekonomıkalyq, ındýstrıaldy-ınnovasııalyq ja­ǵy­­nan qarqyndy ósýde. Qalanyń kórkine aınalar mádenı nysandar da boı kóterýde. Bul Astananyń kórkeıýge umtylǵan ózge qalalarǵa úlgi bolǵanynyń anyq kórinisi. Bıyl jas elordaǵa 16 jyl toldy. 16 jas adam ómirinde de mańyzdy sát. Kámelettik jasqa kep, ózi sheshim qabyldaıtyn kez. Tólqujatqa qarap ár azamattyń eseıgen shaǵyn bilsek, Astanaǵa qarap, negizin berik qalap, kemel bolashaqqa qadam basqan elordanyń damý belesin anyq kóremiz. Bolashaq ǵalymdar úshin de ǵylymnyń ordasy ispetti. Astana tórinde san myńdaǵan túlekti bilim alýǵa qushtar etken L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ortalyq Azııadaǵy aldyńǵy qatarly biregeı joǵary oqý orny Nazarbaev ýnıversıteti, Prezıdent ortalyǵy, Ulttyq akademııalyq kitaphana, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bilim, ǵylym qýǵan árbir jasty armanǵa jeteleıtin bilim men ǵylym ordalary boı kóterdi. «Eýrazııa júregine, qazaq jeriniń kindigine Aqordasyn tikken Astana – Qazaq eliniń óz qalaýymen jasaǵan derbes tańdaýy. Biz ony baıtaq dalanyń shyn ıesi kim ekendigin alystyń da, jaqynnyń da esine salý úshin jasadyq. Bul arqyly biz qazaqtyń osy bir quıqaly óńirindegi ulttyq dástúrdi, tildi, ónerdi, ádetti, ádepti shaıylýdan, joǵalýdan saqtap qalý úshin, erkin elimiz úshin jasadyq», – degen bolatyn Elbasy. Al osy qundylyqtardyń saqtalýy, basqa da tarıh paraqtaryn eske túsirer ǵımarattardyń salynýy bizdiń tarıhymyzdy kúlli álemge tanytatyny aıdan anyq. 16 jylda Astana tańyrqaıtyn áspetke jetti. Elordada qalanǵan ár tastyń ózindik tarıhy men qupııa syrlary bar. «Astana-Báıterek» ǵımaratynyń ózi tunyq syrǵa toly. Bul nyshan – beıbit el men dostyqtyń nyshanyndaı egiz uǵym. Búgingi Astana – táýelsiz memle­ketimizdiń nyǵaıyp, kórkeıýiniń tetigi, qujaty ispettes. Astanaǵa 16 jyl. Kóp emes. Az ýaqyttyń ishinde Astana jas ta jasampaz, aıaǵyna nyq turǵan ásem qalaǵa aınaldy, kemeldikke umtyldy. Qazaq eliniń ár perzenti Astanaǵa baq tilep, kemel keleshekke kóz tikken elordasyna qarap qanatyn qataıtyp, bolashaqqa qadam jasaýǵa asyǵady. Rıta SULTANǴALIEVA, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń qaýymdas­tyrylǵan professory. ORAL. Betti ázirlegen Jylqybaı JAǴYPARULY,  «Egemen Qazaqstan» .