Álem tanyǵan tulǵa

Tańdaý tórinde

Seksen toǵyzynshy jyl Keńes Odaǵy tarı­hyn­a eń kúrdeli kezeńniń biri retinde endi. Qaıta qurý arqyly eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetýdi maqsat etken Gorbachev saıasaty keńes qoǵamynda qordalanǵan qaıshylyqtardy odan ári ýshyqtyryp jiberdi. Saıasat ekonomıkalyq damýdyń aldyna tústi. Senzýra shektele bastady. Sol sebepti buryn totalıtarlyq júıege qarsy baǵyttalyp jazylǵan, tyıym salynǵan shyǵarmalar júzdegen myń tırajben basyldy. Sheteldik aqparat quraldary Keńes Odaǵyna aǵylyp kele bastady jáne olar ózimen birge sóz bostandyǵynyń batystyq úlgisin ala keldi. Buryn jer aýdarýda, myrzaqamaqta, endi biri túrmede otyrǵan akademık A.Saharov bastaǵan demokrat-dıssıdentter bostandyqqa shyqty. Olar onsyz da qyzýy kóterilip turǵan qoǵamnyń saıası kórigin odan ári qyzdyryp jiberdi. Saıasatqa belsene aralasyp, aldy balamaly negizde ótken saılaýlarda KSRO Halyq depýtaty bolyp saılandy. Jańa aqparat quraldary, «Vzglıad» sııaqty mıllıondaǵan aýdıtorııany ózine baýraǵan erkin oıly telebaǵdarlamalar ashyldy. Ekonomıkadaǵy jaǵdaı barǵan saıyn shıelenise tústi. Munaı men gaz baǵasynyń tómendeýi keńestik qarjy júıesin múldem shatqaıaqtatyp jiberdi. Maskúnemdik pen alkogolızmge qarsy kúres naýqany kezinde buryn memleketke edáýir mólsherde paıda túsirip otyrǵan araq-sharap óndirý salasy turalap, mıllıondaǵan gektar júzimdikter shabyldy. Bul ishimdikke ábden boıy úırengen turǵyndardyń sansyz kóp tobynyń ashý-yzasyn týǵyzyp, úlken áleýmettik problemaǵa aınaldy. Ekonomıkany daǵdarystan shyǵaryp, naryqtyq qatynastar elementterin engizýge baǵyttalǵan «Kooperasııa týraly», «Jekeshe eńbek qyzmeti týraly» zańdar qoldanystaǵy zańnamamen qaıshylyqqa túsip, salyqtan jaltarýdyń nebir qıturqy túrleri paıda boldy. Chernobyldaǵy apat, Aýǵanstandaǵy soǵys keńes ekonomıkasyna jyǵylǵan ústine judyryq bolyp tıip, ishki saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıdy tipti nasharlatyp jiberdi. Odaqtyq deńgeıde osynshama qıyn túıindi problemalar oryn alyp otyrǵan jaǵdaıda respýblıkalardyń hali tipti múshkil edi. Borıs Elsın bastaǵan top barǵan saıyn bedel alyp, onyń tóńireginde Gorbachevtan kóńili qalǵan qaıratkerler birtindep toptasa bastady. Osy kezde qaıtkende Odaqty, sol arqyly óz qyzmetin saqtap qalýǵa tyrysqan Gorbachev odaqtyq respýblıkalardan qoldaý kútti. Sol sebepti ol endi juldyzy janyp kele jatqan jas qaıratker N.Nazarbaevqa KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy qyzmetin usyndy. Ol onsyz da qyryq pyshaq bolyp bólinip, bereke-birligi múlde kete bastaǵan dármensiz odaqtyń Úkimet basshysy qyzmetinen sypaıy túrde bas tartady. Sol kezde oǵan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshylyǵy usynylady. Tarıhı pleným 1989 jylǵy 22 maý­sym kúni ótti. Pleným jumysyna kánigi chekıst, Brejnevten Gorbachevke deıin Keńes Odaǵynyń eń qaharly, eń úreıli qurylymy – KGB-ny basqaryp, endigi kezde KOKP hatshysy qyzmetin atqaryp otyrǵan Saıası Bıýro múshesi V.M.Chebrıkov qatysty. Kún tártibi bekitilgen soń, sóıleýshilerdiń sanyn da, ýaqytyn da shektemeý jóninde reglament qabyldandy. Áýeli «basqa jumysqa aýysýyna baılanysty» Kolbın biraýyzdan qyzmetinen bosatyldy. Ekinshi máselege kóshkende alǵashqy sózdi V.M.Chebrıkov aldy. Sózin óte qysqa qaıyrǵan ol: «Maǵan onyń ómirbaıanyn aıtýdyń qajeti joq, onyń qalaı jumys istegenin, qalaı eńbek etkenin aıtýdyń da qajeti joq, sizder ony jaqsy bilesizder. Ol respýblıkada úlken mektepten ótti, túrli laýazymdarda boldy, qazir de jaýapty qyzmette otyr. Respýblıkany biledi, onyń prob­lemalaryn da biledi jáne, sondyqtan, maǵan bul týraly egjeı-tegjeıli aıtýdyń qajeti joq qoı dep oılaımyn. Men bul jerde respýblıka boıynsha bizdiń keıbir baǵalaýlarymyzdy tujyrymdap, sizderdegi oryn alyp otyrǵan,  túzetýdi qajet etetin kemshilikterdi atap ótetin turǵyda taǵy da sóz sóıleýdi meńzep otyrmyn», – deı kelip, KOKP OK Saıası Bıýrosynyń atynan N.Á.Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn respýblıka partııa uıymynyń basshylyǵyna usyndy. Árıne, Chebrıkovtiń sózi munymen shektelmeý kerek edi. Onyń kómekshileri qalyptasqan dástúr boıynsha usynylyp otyrǵan kandıdatýranyń búkil ómir­baıany, jetistikteri, artyqshy­lyqtary jan-jaqty negizdelgen sóz jobasyn daıyndaǵany belgili, biraq ol sony paıdalanǵysy kelmegen, kerisinshe talqylaý barysynda «sizderde bar kem­shilikterdi atap ótý» sııaqty ekiush­tylaý oı aıtyp, synap-mineıtinder bolsa tyńdaýǵa beıil ekendigin ısharalaıdy. Bir nárse aıqyn edi: Chebrıkov ne dese de, zalda otyrǵandardyń qaı-qaısysy bolmasyn, Nazarbaevty odan áldeqaıda artyq biletin jáne olardyń usynylǵan kandıdat jóninde áldeqashan qalyptasqan pikiri bar edi. Áýeli Jambyl oblystyq partııa komıtetiniń 1-shi hatshysy S.M.Baıjanov, odan keıin respýblıka Aýyr ónerkásip mınıstri I.B.Edilbaev sóz sóıledi. Árıne, ekeýi de qoldap shyqty. Edilbaev: «...Eger onyń baǵdarlamasyna keler bolsaq, Nursultan Ábishulynyń endi ǵana aıaqtalǵan KSRO Halyq depýtattary sezinde sóılegen sózi – baǵdarlamalyq sóz», – dep birden kóptiń kókeıindegi sózin aıtty. Budan keıin Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń 1-shi hatshysy V.I.Lokotýnın sóz alyp, bylaı dedi: «N.Á.Nazarbaevtyń ómirbaıanyn sizder men bizder anketalyq derekter boıynsha, barlyǵymyzdyń kóz aldymyzda ótken jumysy boıynsha bilemiz. Nursultan Ábishuly óziniń eńbek jolyn Qaraǵandy metallýrgııalyq kombınatynda bastady. Qaraǵandydaǵy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetindegi jumysy kezinde, res­pýblıka Mınıstrler Keńesinde ol partııalyq jáne keńestik jumystyń úlken mektebinen ótti. Biz ony Qazaq­stan Kompartııasy OK-niń birinshi hatshysy laýazymyna laıyqty kandıdatýra dep sanaımyz». Qaraǵandylyq basshynyń sózi qasańdaý kóringenimen, argýmentteri myqty, dálelderi temirdeı bolyp shyqty. Budan keıin eńbek adamdary atynan Almaty oblysynyń saýynshysy V.A.Kýzmenko sóıledi. Ol – Nursultan Ábishulyn elge kelgende talaı kórgen, teledıdardaǵy sóılegen sózderin tyńdap, gazetten oqyp júrgen adam. Onyń sózi óte áserli ári tabıǵı boldy: «Menen OK-niń birinshi hatshysy kim bola alady dep suraǵanda men, ózderińiz biletindeı, eshqandaı bultalaqsyz Nazarbaevtyń atyn atadym. Bul Qazaqstanda turatyn barlyq ulttarǵa teńdeı qamqorlyq kórsetip kele jatqan adam, ekonomıkany, saıasatty biledi. Naqty qaı jerde, qaı óńirde ne isteý kerek ekenin biledi, barlyq adamdardy biledi. Men jumysshylarmen sóılestim, shyn máninde, olardyń barlyǵy qoldaıdy jáne bylaı deıdi: OK-niń Bıýrosy Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn durys usynǵan. Men barlyǵyńyzdy osy kandıdatýrany qoldaýǵa shaqyramyn». Sodan keıin sóılegen áıgili kolhoz basshysy N.N.Golovaskıı men Lenınogor polımetall kombınatynyń dırektory I.I.Dýmanov, Pavlodar oblystyq partııa uıymynyń jetekshisi Iý.A.Mesherıakovtar da usynylǵan kandıdatty jaqtap shyqty. Eńbek adamdary, ásirese, metallýrgter Elbasyna ejelden jaqyn. Osy top ishinde sóılegender arasynan Dýmanov sony dáleldep shyqty. Ol eshbir artyq-kemi joq: «Men ol Qazaqstan korablin onyń baılyǵymen, eńbeksúıgish halqymen birge Otanymyzdyń ıgiligi men ósip-órkendeýi mindetterin sheshýde durys jolmen júrgizetin lıder dep oılaımyn», – dep Nazarbaevtyń bolashaǵyna, tipti, Qazaqstannyń keleshegine dál bir aınadan qarap turǵandaı sóıledi. Jańa ǵana saılanǵaly turǵan basshynyń atyna qarata aıtylǵan metallýrgtiń «lıder» sózi araǵa jyldar salyp «Lıder nasıı» – «Elbasy» konstıtýsııalyq uǵymyna ulasty. Minberge shyqqan Qarmetkom­bınat­tyń jumysshysy S.V.Drojjın jattandy emes, júrektegi sózin aıtty: «Men ony 18 jyldan beri bilemin. Sol bir Qaraǵandy metallýrgııa kombınatyndaǵy qıyn jyldarda ol partııa komıtetiniń hatshysy boldy. Zaýyt basqarmasynyń dálizimen kezdeısoq bir júrip qalǵan kezde partkom hatshysynyń esigi ashyq turady. «Ne, Sergeı, kirmeısiń be, álde janymnan óte shyqpaqsyń ba?» – dep suraıdy ol. «Iá, qaıteıin endi, Nursultan Ábishuly, – deımin men, – siz jumys istep otyrsyz, al maǵan anda barý kerek». «Eshteńe etpeıdi, kir. Otbasyńnyń jaǵdaıy qalaı, brıgadada ne hal, densaýlyǵyń qalaı?» deıdi ol. Túsinseńizder, 5-aq mınýt sóılesemiz, al kabınetten kóńil kúıiń kóterilip shyǵady. Kele jatyp jurtqa osyndaı adamnyń janynda jumys isteıtinińdi aıtqyń keledi». Plenýmda eń uzaq sóılegen Qyzylorda oblystyq partııa uıymynyń basshysy E.N.Áýelbekov boldy. Ol óziniń «baıyrǵy partııa qyzmetkeri» ekendigin aıtýdan bastap, respýblıkanyń ketip bara jatqan basshysy Kolbındi uzaǵyraq maqtady. Onyń «bir kún de dem almaı» (dál osylaı: «nı odnogo dnıa ne otdyhal»), bar kúsh-jigerin respýblıkanyń ekonomıkasy men mádenıetin órkendetýge jumsaǵanyn, qyrýar jumys atqarǵanyn jelpinte maqtap, aldaǵy qyzmetine jemis tiledi. Bir qaraǵanda, munda turǵan eshteńe joq. Onsyz da qyzmetinen ketken adamdy maqtaý aıtyp, shyǵaryp salý – burynnan bar dástúr. Basqasha jaǵynan alsaq, Áýelbekov sııaqty tájirıbeli partııa qyzmetkerine Kolbınniń deńgeıi ortadan da tómen, bastaǵan isiniń birde-birin aıaǵyna jetkize almaǵan shalaǵaı fýnksıoner ekeni ábden málim bolatyn. Sony bile tura, Kolbındi asyra kótermeleı tym uzaq maqtady. Ol ári qaraı Nursultan Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn qoldaıtynyn jetkizdi. Budan keıin Erkin Nurjanuly jalpy jaıttarǵa: kadr jaıy, partııalyq tártip, toqyraý kezindegi qatelikterdi túzeý sııaqty máselelerge aýysty. О́nerkásip pen aýyl sharýashylyǵynyń damýyna da toqtalyp ótti. Halyqtar dostyǵy, ınternasıonaldyq tárbıe máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Uzaqtaý sóılegen sóziniń aıaǵynda: «Eger esterińizde bolsa, men jasy úlken adam retinde ony talaı ret synadym, biraq Nursultan Ábishuly sol synnan durys qorytyndy jasaı bildi», – dep ózin de kótermeleı sóıleýdi umytpady. Eger Áýelbekovtiń sózine jan-jaqty taldaý jasar bolsaq, onyń baǵdarlamalyq sıpatta jazylǵanyn ańǵarý qıyn emes. Soǵan qaraǵanda, qashanda «bólip al da, bıleı ber» qaǵıdatyn ustanatyn máskeýlik basshylardyń ony da sońǵy kúnderge deıin emeksitip, balamaly kandıdat retinde usyný jospary bolǵanǵa uqsaıdy. Keıin qoǵamdyq pikirdi eskere kelip, bul maqsattarynan bas tartqan sııaqty, al Erkin Nurjanuly aldyn ala daıyndaǵan mátindi barynsha qysqartyp, tezıs kúıinde oqyp shyqqan. Máskeý árqashan bir barmaǵyn búgip qalatyn. Kolbınniń ketetini belgili bolǵannan keıin Kreml basshylyqtan úmitkerlermen kózge kórinbeıtin «oıyndy» bastap ketti. Sol tusta bir kezderi respýblıkanyń Memlekettik qaýipsizdik komıtetin basqarǵan Z.Kamalıdenovtiń de esimi jıi atala bastaldy. Plenýmǵa onyń tikeleı bastyǵy bolǵan Chebrıkovtiń kelýi onsyz da laýlap turǵan otqa maı quıa tústi. Biraq N.Nazarbaev sııaqty óziniń «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júregimen» búkil qazaqstandyqtardyń yqylasyna bólenip úlgergen qoǵamdyq pikirdiń talassyz topjarǵany turǵanda ekinshi jeltoqsan oqıǵasyna alyp kelýi ábden múmkin mundaı áreketke barýǵa Máskeýdiń batyly jetpedi. Áýelbekovten keıin bir-aq adam sóıledi. Ol da jumysshy eken. Kóptiń kókeıindegi sózdiń birin N.E.Rýsnak esimdi osy azamat aıtty. Ol: «Nazarbaev joldastyń kandıdatýrasyna qatysty aıtatyn bolsam, meni kópshilik qoldaıdy ǵoı dep oılaımyn, jáne bul týraly menen temirjolshylar ótindi: eger, tipti, Nazarbaev usynylmasa da, sen deıdi, óz pikirińdi aıt. Qalaı degenmen de, osyndaı sáıkestilik boldy. Demek, men Nazarbaev joldasqa jaqsy jumys, bizdiń uly Otanymyz ben Qazaqstannyń ıgiligi jolynda tabystar tileımin». Budan keıin jaryssóz toqtalyp, jasyryn daýys berý bastaldy. Plenýmǵa qatysqan 158 adamnyń 154-i jaqtap (4 adam qarsy), Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń 1-shi hatshylyǵyna saılandy. Jańa basshynyń qalyptasqan dástúr boıynsha biraýyzdan emes, basym kópshilik daýyspen saılanýy, tipti 4 adamnyń qarsy daýys berýi talqylaýdyń da, saılaýdyń da meılinshe ashyq demokratııalyq jaǵdaıda ótkenin kórsetip beredi. Daýys berý hattamasy bekitilip, birinshi hatshy qyzmetine resmı túrde saılanǵannan keıin sóz alǵan N.Á.Nazar­baev senim bildirgen áriptester atyna aıtylatyn dástúrli lebizden soń respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq salalarynda jáne ultaralyq qatynastarda áli sheshimin tappaǵan problemalar óte kóp ekendigin alǵa tarta kelip: «Meniń osy máselelerdegi ustanymym, joldas­tar, sizderge belgili. Ol KSRO Halyq depýtattarynyń birinshi sezinde sóılegen sózimde anyq tujyrymdalǵan bolatyn. Osy baǵdarlamalardy júzege asyratyn jumystardy berik júrgi­zemin dep sizderdi sendirgim keledi», dep barsha áriptesterin aıanbaı eńbek etýge shaqyrdy. Oqyrmandar nege meniń N.Á.Nazarbaevtyń KSRO Halyq depýtattarynyń sezinde sóılegen sózine munyń aldyndaǵy taraýda egjeı-tegjeıli toqtalǵanymdy endi jaqsy túsinetin bolar deımin. Pleným sońynda máskeýlik meıman da sóz sóıledi. Onyń ashy ishekteı sozylǵan ish pystyrar sózi qaıta qurýdyń mán-maǵynasy jónindegi jurtty ábden yǵyr etken jattandy tezısterden turdy. Degenmen, Chebrıkov sózindegi keıbir detaldar nazar aýdarýǵa turarlyq: «О́tken besjyldyq barysynda basqa respýblıkalardaǵy tutynýshylar Qazaqstannan shamamen 3 mıllıard rýbl somasyndaǵy ónimdi alǵan joq. Respýblıka osy jyldary jalpyodaqtyq qorǵa shamamen 20 mıllıon tonna astyq, 260 myń tonnadan astam et jáne shamamen 60 mıllıon tonna sút ónimderin  kem berdi». Baıqaısyz ba, Chebrıkovtiń pikiri boıynsha qazaqtar ózge jurttyń bárine qaryzdar. «О́zge respýblıkalarda tutynýshylar Qazaqstannan 3 mıllıard somnyń ónimin kem alǵan». Nege olar emes, biz qaryz bolýǵa tıispiz? Bul jaǵy múlde aıtylmaıdy. Chebrıkovtiń sóziniń syqpytyna qarasaq, Qazaqstan ózge respýblıkalardan, odaqtyq qordan mıllıardaǵan som qarajat, 20 mıllıon tonna astyq, 60 mıllıon sút ónimin, 260 myń tonna et qaryzǵa alyp, qaıtarmaı otyrǵan sııaqty. Saıası Bıýro múshesi trıbýnada osy sózderdi aıtyp turǵanda Qazaqstan dúkenderinde et ónimderi múlde satylmaıtyn, tipti el astanasy – Almatynyń dúkenderinde et ornyna súıek satylatyn «dástúr» shyqqan. Al shaıǵa qatar sút satyp alý úshin almatylyqtar tún qarańǵysynan kezekke turatyn. Chebrıkovtiń sózinen aıqyn ań­ǵarylyp turǵandaı, Qazaqstan sol kezde mıllıondaǵan tonna et-sút ónimin óndirgen, al sonyń basym kópshiligi odaqtyq qor men Reseıdiń Qazaqstanmen shektes asa iri ındýstrııalyq ortalyq­taryna jiberiletin. Respýblıkadaǵy et-sút tapshylyǵyna qaramastan odaq basshylary Qazaqstanǵa «azyq-túlik salyǵyn» barǵan saıyn arttyryp, óz nesibesi ózine erkin jetetin halyqty shalaqursaq jaǵdaıǵa jetkizgen. Mine, máskeýlikterdiń respýblıka jónindegi tıptik túsinigi eshbir artyq-kemi joq týra osyndaı edi. Chebrıkovtiń pikiri dál bir qaryzyn daýlaı kelgen adamnyń sózi sııaqty shyqqan. Ol ári qaraı: «Respýblıkanyń agroónerkásip kesheninde ósim qarqyny tómen. Tek 1988 jyly ol 380 mıllıon rýbldiń ónimderin kem berdi. Astyq, qant qyzylshasy, kókónis, kartop, jemis pen jıdek satyp alý boıynsha tapsyrma oryndalǵan joq. Tutastaı alǵanda, Qazaqstan úsh jylda memleketke 8 mıllıon tonna astyq qaryz boldy», – deıdi. Osyndaıda «Eger Qazaqstan Odaqqa tek berý úshin jaralǵan respýblıka bolsa, ondaı Odaqtyń qazaqtarǵa ne keregi bar?» degen zańdy suraq týady. Biraq egemendiktiń az-aq aldynda turǵan res­pýblıka saıası elıtasynyń aldynda sóz sóılep turǵan máskeýlik partııa fýnksıonerin mundaı suraq ta, onyń sebebi de, tipti, bolashaqta oryn alýy múmkin saldary da mazalaǵan joq. Pleným aıaqtaldy. Joǵary laýazymdy qonaq ketti. Jańa saılanǵan basshyǵa Qazaqstan sııaqty alyp respýblıkamen birge tolyp jatqan problemalar qaldy. Asa shıelenisken saıası jaǵdaı, ekonomıkalyq qurylymdar arasyn­daǵy dısproporsııa, iri óner­kásip oryndar­daǵy ereýildik ahýal, jalaqy men zeınetaqynyń ýaqytynda tólen­beýi, azyq-túlik ónimderiniń tap­shylyǵy, halyqtyń áleýmettik tur­my­synyń kúrt nasharlaýy, Semeı polı­gony men el aýmaǵyndaǵy áskerı polı­gondardyń jaı-kúıi, Aral apaty, ultara­lyq qatynastyń shıelenisýi – munyń bári keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn asa kúrdeli máseleler edi. Qazaqta «bolat qaınaýda, batyr maıdanda shynyǵady» degen qanatty sóz bar. Jasóspirim jigit kezinen bolat qorytyp, shoıyn quıǵan ortada qalyptasyp, saıasat maıdanynda sharbolattaı shyńdalǵan Qazaqstannyń sabyrly da salmaqty basshysy ózine mura bolyp qalǵan osy máselelerdi birtindep sheshýge kiristi. Dáýirleý kezeńinde Qazaqta «О́tken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» degen qanatty sóz bar. Biz joǵaryda toqtalyp ótken oqıǵalar áldeqashan ótken tarıhtyń enshisinde qaldy. Tipti ol soǵan tikeleı qatysqan, kýáger bolǵan adamdardyń da jadynan óshe bastady. Sol kezde mektepte joǵary synypta oqyǵandardyń aldy búgin el basqarý isine aralasyp, úkimet múshesi qyzmetine deıin kóterildi. Táýelsizdik alǵannan keıin dúnıege kelgen erkin býyn ýnıversıtet támamdap, el bolashaǵyna qyzmet isteýde. Búgingi azat urpaqqa Qazaqstan árdaıym dál osyndaı shalqyp-tasyp turǵan sııaqty bolyp kórinýi bek múmkin. Al shyndyǵyna kelsek, jańa zamandaǵy jańa Qazaqstan nebir «tar jol, taıǵaq keshýlerden» ótti. El taǵdyry synǵa túsken eń kúrdeli kezeńde halqynyń eki tizgin, bir shylbyryn ustaǵan Elbasy týǵan elin qanshama qıyndyqtardan aman alyp ótip, dúnıe júzi moıyndaǵan memleketterdiń qataryna qosty. Elimen birge ózi de álem tanyǵan qaıratker tulǵaǵa aınaldy. Áńgimemizdiń álqıssasyn «Meıdzı reformasynan» tegin bastaǵan joqpyz. Elbasy bılikke kelýimen qazaqtyń jańa dáýiri bastaldy. Bul – egemendik, táýelsizdik, erkindik dáýiri. Bul er qazaqtyń Elbasymen birge dáýirleý kezeńi. Elbasy osydan shırek ǵasyr buryn aldyna naqty maqsat qoıdy. Ony Amerıkanyń «memleket qalyp­taýshy ákelerindeı» ret-retimen, kezeń-kezeńimen asqan sabyr, kemel kemeńgerlikpen oryndap shyqty. «Qazaqstan Respýblıkasy» atty memleketti qalyptastyrdy jáne ony ózindik damý joly, halyqaralyq qaýymdastyqta bıik bedeli bar irgeli elge aınaldyrdy. Juban aqyn aıtsa aıtqandaı, qazaq – «myń ólip, myń tirilgen» halyq. Biraq onyń keshegi saq, ǵun, kók túrik, Altyn Orda, Qazaq handyǵy zamanynda da dál búgingideı ataǵy aspandap, abyroıy asqaqtap kórgen emes. Halqymyzǵa osy ataq pen abyroıdy ápergen – ulty úshin týǵan uly qaıratker, álem tanyǵan tulǵa Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Elbasynyń qazaq halqy aldyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ony óz ishi­miz­degi de, syrt jurttaǵy da nebir saıa­satkerler talaı márte tamsana, tańdana jazdy. Men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap, el ishindegi, shetelderdegi san alýan saparlarynda júrip, búginde áldeqashan tarıh tórinen oryn alǵan asa úlken oqıǵalardyń kýási boldym. Sondyqtan búgin ózim kórgen, bilgen, qatysqan Qazaqstannyń naqty jetistikterin oı eleginen ótkizip, taǵy da qalyń qazaqtyń esine sala ketkendi jón kórdim. Eń aldymen, Elbasymyz damýdyń ushar bıigine jetken Batys pen Shyǵys elderiniń tájirıbesin zerttep, zerdelep, jınaqtap, júıelep, ult mentalıtetiniń súzgisinen ótkizip, «Qazaqstandyq jol» atty memleket damýynyń jańa modelin jasady. Aǵa býyn «Nursultannyń nurly joly» dep baǵa bergen dál osy jol bizdi órkenıet bıigine bastap keledi. Ekinshi. Qanshama uzaq joldyń alǵashqy shaqyrymnan bastalatyny sııaqty «Qazaqstandyq jol» da eshkim baspaǵan sony soqpaqtardan bastaý aldy. Ol táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldaryndaǵy tájirıbe negizinde jasalǵan «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasynda júıelendi. Elbasymyz osy qujatta alǵa qoıǵan maqsattardy merziminen buryn oryndaǵan soń álemdik ekonomıkanyń damýy men jahandyq geosaıasat usynǵan jańa prob­lemalardy qorytyp, el damýynyń jarqyn bolashaǵyn aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» biregeı strategııasyn jasady. Dúnıe júzi saıasatkerleri aıryqsha qujat retinde moıyndaǵan dál osy strategııa Qazaq elin álemniń eń damyǵan 30 eliniń bıigine shyǵaratyn bolady. Úshinshi. Eldiń etek-jeńi jınalyp, memlekettik ınstıtýttary qalyptasqan soń Nazarbaev saıası reformany myqtap qolǵa aldy. Ol táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda qabyldanǵan el egemendigi týraly deklarasııanyń, táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zańnyń da basty avtory bolyp, AQSh-tyń «negizin qalyptaýshy ákeler» qyzmetin jalǵyz ózi atqardy. Qazaq qoǵamyna tyń tynys, sony serpin bergen jańa Konstıtýsııanyń da basty avtory boldy. Dál osy Konstıtýsııa ulttyq zańnama júıesine berik irgetas bolyp qalandy. Zań shyǵarýshy, atqarýshy bılik pen táýelsiz sot júıesiniń negizin qurdy. Prezıdenttik bıliktiń irgesin bekitti. Bereke-birlik pen yntymaqtyń Konstıtýsııasyna aınaldy. Bul da Elbasy danalyǵynyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek. Tórtinshi. Elbasymyz Ata Zańǵa negizdep, el tarıhynda tuńǵysh ret qos palataly kásibı Parlament túzdi. Áýelgide jańa úrdisti jatyrqaı qabyldaǵan kórshiler búginde japatarmaǵaı óz Parlamentterin Qazaqstan úlgisimen qos palataly etip jasaqtaýǵa kiristi. Qaı saıasatta bolmasyn, tarazy basyn teń ustaýdy jón kórgen sabyrly Elbasy usynǵan qos palataly Qazaqstan Parlamenti ýaqyttyń barlyq synynan súrinbeı ótip, óz qyzmetin abyroımen atqarýda. Besinshi. Táýelsizdiktiń berik qorǵany, qalqanyna aınalǵan Qazaqstan Qarýly Kúshterin quryp, onyń Joǵarǵy Bas qolbasshysy boldy. «Saqtansań – saqtaımyn» deıdi Jaratýshym. Qorǵalǵan táýelsizdiktiń ǵana irgesi berik, tútini túzý bolady. Ilkidegi Tájikstan men Grýzııa, keıingi Armenııa men Ázerbaıjan, keshegi Qyrǵyzstan men Ýkraınadaǵy qandy oqıǵalar – osynyń aıǵaǵy. Táýelsizdik jyldary birde-bir qazaq anasy soǵysta sheıit bolǵan balasyn joqtaǵan joq. Bul – Joǵarǵy Bas qolbasshynyń naǵyz el qorǵany ekendiginiń bultartpas dáleli. Altynshy. El táýelsizdigin alǵanda «ógiz terisi – talystaı» ulan-baıtaq qazaq dalasy eshbir halyqaralyq qujatpen resimdelmeı, ashyq jatqan edi. Tipti qazaq jeriniń Balqashqa deıingi bóligi Qytaı oqýlyqtarynda óz terrıtorııasy retinde kórsetilse, Gorbachev óz bıliginiń sońǵy kezeńinde Qazaqstannyń soltústik oblystary Reseıge tıesili degendi aıtyp, otqa maı quıǵan bolatyn. Sol kezde aıyr qalpaqty, ala taqııaly, seńseń bórikti aǵaıyndar arasynda da qazaq jerine kóz alarta qaraıtyndar jetip-artylatyn. Mine, osyndaı «gordıı túıininen» de qıyn murany kemeńger Elbasy qısynmen sheship, qazaq shekarasyn halyqaralyq qujattarmen bekitip, birjolata jáne máńgilikke shegendedi. Bul – onyń búgingi hám qazaqtardyń bolashaq urpaǵy aldyndaǵy umytylmas tarıhı eńbegi. Jetinshi. Uly Abaı, kemeńger Shákárim, danyshpan Muhtar týǵan topyraqta Keńes Odaǵy kezinde árqaı­synyń qýaty Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombadan áldeneshe ret asyp túsetin 340 ıadrolyq jarylys jasalyp, ulylardyń jánnat baǵy tozaqqa aınaldy. Semeı polıgonynan qazaq kóp zardap shekti, áli de shegip keledi. Osy ajal apanyn 1991 jyldyń ózinde-aq japqan Elbasymyz ekenin kúlli qazaq jurty eshýaqytta umytpaq emes. N.Nazarbaevtyń búkilálemdik ıadrolyq qarýsyzdanýǵa, atom jarylystaryn toqtatý men beıbitshilikti saqtaýǵa qos­qan osy bir teńdesi joq úlesi ony sol jyldardyń ózinde-aq álemdegi batyl oıly memleket basshylarynyń qataryna qosyp, Qazaqstan álemdegi ıadro­lyq qarýsyzdaný qozǵalysynyń kóshbasshysyna aınaldy. Segizinshi. El táýelsizdigin alǵanda memleket qazynasynda kók tıyn qarajat bolmaǵany óz aldynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń óz valıýtasy da joq edi. Ulttyq teńgemizdiń atyn da, zatyn da oılap taýyp, ony syrtqa syr shyǵarmaı, aldyn ala shetelde bastyryp, aıaǵynan tik turǵan valıýta jasaǵan da Elbasymyz boldy. Dál qazir siz osy joldardy oqyp otyrǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń el ekonomıkalyq turaqtylyǵynyń kepili sanalatyn Ulttyq qory men altyn-valıýta qorynda 105 mıllıardtan astam AQSh dollaryna jýyq qarajat bar. Toǵyzynshy. Aldaǵy maqsat aıqyndalyp, mindet zoraıǵan soń Elbasy astanany Saryarqanyń tórine qondyrdy. Elbasy qazaqtyń baǵyna týǵan eldiń uly perzenti bolsa, Astana – Elbasynyń tól perzenti. Elorda qazaqtyń ataǵyn aspandatyp, mereıin tasytty. Dosty súıindirip, dushpandy kúıindiretin bolashaqtyń qalasyna aınaldy. Elordamen birge el eńsesi kóterilip, qazaqtyń dańqy artty. Onynshy. «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynda kórsetilgen ekonomıkalyq maqsattarǵa qol jetkizý úshin áýeli «30 korporatıvti kóshbasshy», keıin elimizdiń «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamasy» jasaldy. Sonyń aıasynda búkil elimiz boıynsha ondaǵan zaýyttar men júzdegen óndiristik kásiporyndar ashylyp, álemge tanymal japon, koreı avtomobılderi, amerıkalyq lokomotıvter shyǵaryla bastady. Jańa kásiporyndarmen birge Qazaqstanǵa álemdik deńgeıde básekege qabiletti ónim shyǵaratyn jańa tehnologııa keldi. On birinshi. Aýyl sharýashylyǵy salasy aıtarlyqtaı damydy. Keńes zamanynda qoldan jasap, qosyp jazyp júrip, áýpirimdep 1 mıllıard put (16 mln. tonna) astyqty áreń alatyn Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasynda júrgizilgen júıeli reformanyń nátıjesinde jyl saıyn 20-25 mln. tonna astyqty erkin jınaıtyn dárejege jetti. Qazir Qazaqstan álemdegi eń iri astyq eksporttaýshy alǵashqy alty memlekettiń qatarynan berik oryn aldy. On ekinshi. О́z degenimen emes, taǵ­dyr­dyń jazýymen kóp ultty memleket bolǵan Otanymyz bereke men birliktiń mekenine aınaldy. Qashanda rahym men rahmandy, qanaǵat pen sabyrdy serik etken Elbasy qıynnan qıys­tyryp jol taýyp, san alýan ult ókilderin altyn kúni árkimge birdeı shýaq shashqan kók týdyń astyna toǵystyrdy. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda Reseıdegi ásireqyzyl shovınısterdiń arandatýymen batysta – Vodolazov, soltústikte – Sýprýnıýk, shyǵysta Vasıleva sııaqty áperbaqandar ultaralyq jaǵdaıdy óte shıelenistirip jiberdi. Reseıde keıbireýler demin ishine tartyp, ishten ilik izdedi. Osyndaıda qazaq bıligi tarapynan ketken bir ǵana oqys qımyl búgin búlinshilikke ushy­raǵan Ýkraınadaǵydaı orny tolmas tragedııaǵa ákelýi ábden múmkin edi. Elbasy Qazaqstandy meken etken áralýan ult pen ulys ókilderiniń tizginin teń ustap, biregeı memlekettik ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıa­syn qurdy. Qoǵamdaǵy orny men quzyreti Ata Zańda bekitilgen bul uıym el birligi men halyqtar dostyǵyna berekeli qyzmet istep, Birikken Ulttar Uıymy tarapynan álem memleketterine úlgi-ónege retinde usynylýda. On úshinshi. Adamzat tarıhynda soǵys ataýlynyń basym kópshiligi din ústemdigi úshin bolǵan. Elbasy árbir qazaqstandyqqa nanym, senim bostandyǵyn berdi. Alýan túrli din ókilderiniń basyn qosyp, dúnıe tarıhynda qatarynan tórt ret Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin ótkizip, ejelgi qazaq jerin din jolyndaǵy izgi jandardyń bata-shapaǵatyna bóledi. On tórtinshi. Ata-baba dástúri men ult mádenıetiniń uly qasıetterin jas­taıynan boıyna sińirip ósken Elbasy qazaq halqynyń kóne zamannan kúni búginge deıingi baı murasyn júıeletip, «Mádenı mura» baǵdarlamasyn jasatty. Ult mádenıeti damýyna sony serpin bergen dál osy baǵdarlamanyń aıasynda 100-ge jýyq tarıhı-mádenı eskertkishter jańǵyrtylyp, halqymyzdyń maqal-mátel, jumbaq, jańyltpash, ertegilerinen bastap, ǵashyqtyq jyr, tarıhı dastan, batyrlar jyrlaryna deıin 100 tomdyq «Babalar sózi» degen biregeı basylymǵa jınaqtaldy. Ult mýzykasynyń injý-marjandarynan turatyn «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 1000 kúıi» antologııalary jaryq kórdi. Kóne mádenıetti álemniń eń ozyq mádenıeti úrdisterimen ushtastyryp, Astanada Táýelsizdik saraıy, Beıbitshilik pen kelisim saraıy, Ortalyq konsert zaly, «Astana Opera» teatry, Ulttyq kitaphana, Ulttyq muraǵat, Ulttyq mýzeı sııaqty biregeı mádenıet nysandaryn saldyrdy. Munyń bári jańa zamandaǵy qazaq mádenıetin álemdik bıikke kóterdi. On besinshi. Táýelsizdik jyldary eki myńnan astam buqaralyq aqparat quraldarynan turatyn ulttyq aqparat keńistigi qalyptasyp, sandyq aqparattyq tehnologııalar engizildi. Keńes zamanynda jalǵyz telekanalǵa telmirip qalǵan qazaqstandyq kórermenderge qazir 70-ten astam telekanal qyzmet isteýde. El aýmaǵynda Internet, Feısbýk, Tvıtter sııaqty áleýmettik jeliler erkin qyzmet etýde. Osylaısha Qazaqstan jahandyq aqparat júıesiniń bólinbes bólshegine aınaldy. On altynshy. El táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda jeke dara memleket­tik mártebege ıe bolǵan ulttyń uly qazynasy – qazaq tiliniń qoldaný aıasy keńeıdi. Keńestik kezeńde jabylǵan 600 mekteptiń ornyna 1000-ǵa jýyq qazaq mektebi ashylyp, orta bilim júıesiniń 70 paıyzǵa jýyǵy memlekettik tilde oqytatyn oqý baǵdarlamasyna kóshti. Tilderdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi keshendi baǵdarlamasy jasalyp, ult tarıhynda tuńǵysh ret 150 myń sóz ben sóz tirkesinen turatyn 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» jaryq kórdi. On jetinshi. Ǵylym, bilim salasy aıtarlyqtaı ósip, táýelsizdik jyldary 500-ge jýyq jańa mektep ǵımaraty salyndy. Álemdik ýnıversıtettermen terezesi teń «Nazarbaev Ýnıversıteti» ashylyp, respýblıkamyzdyń árbir óńirinde 20-dan astam «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» boı kóterdi. Elbasy tapsyrmasymen «Bolashaq» stıpendııasy boıynsha 10 000-nan astam talantty jas shetelderdiń bedeldi ýnıver­sıtetterinde bilim alyp, búginde el bola­sha­ǵyna qyzmet isteýde. On segizinshi. Elimizdiń densaýlyq saqtaý salasy da aıryqsha damydy. Keshendi «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy qabyldanyp, 100-den astam aýrýhana men emhana salyndy. Astanada álemdik deńgeıdegi eń ozyq tehnıkamen jaraqtanǵan Ulttyq medısınalyq holdıng ashylyp, onyń quramyndaǵy «Respýblıkalyq dıagnostıkalyq ortalyq», «Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵy», «Respýblıkalyq jedel medısınalyq kómek kórsetý ǵylymı ortalyǵy», «Respýblıkalyq balalardy ońaltý ortalyǵy», «Respýblıkalyq neırohırýrgııa ortalyǵy» jáne «Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııa ortalyǵy» sııaqty aýqymdy medısınalyq mekemelerde eń kúrdeli operasııalar jasalýda. On toǵyzynshy. Elbasy jyl saıyn ekonomıkalyq kúsh-qýaty artyp, saıası bedeli kóterilip kele jatqan jetekshi elderdiń basyn quraıtyn, búginde álemdegi eń bedeldi halyqaralyq uıymdardyń birine aınalǵan, quramyna Qazaqstanmen shekaralas elderdiń bári kiretin Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurýdaǵy bastamashylarynyń biri boldy. Osylaısha ol álemdegi saıası kúshterdiń ara-salmaǵyn saqtaýǵa úlken úles qosty. Jıyrmasynshy. Memleket basshysy­nyń jeke-dara bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes te óziniń ómirsheńdigin kórsetip berdi. Áýeli Reseı men Ortalyq Azııa elderiniń basyn quraǵan bul uıymnyń quramynda qazir Reseı, Qytaı, Úndistan bastaǵan 26 múshe, AQSh pen Japonııa qostaǵan 7 baqylaýshy memleket bar. Ol HHI ǵasyrda qaýip-qater oshaǵyna aınalǵan Azııadaı alyp qurlyqtaǵy eń qıyn túıindi máselelerdi sheshetin EQYU-nyń Azııadaǵy analogy retinde yqpaldy halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Jıyrma birinshi. Elbasy týǵan eliniń dańqyn asyryp, aıbynyn asqaqtatyp, Eýropa tórine shyǵardy. Eýropanyń ǵana emes, muhıttyń ar jaǵyndaǵy AQSh pen Kanadany qosa qamtyp, 56 memlekettiń basyn qosatyn EQYU-nyń tórine shyqty. Kúmánsiz, qapysyz, óz abyroıymen, óz bedelimen shyqty. Shyǵyp qana qoıǵan joq, qashanda bizdi úıretýmen kelgen kári qurlyqtyń basshylaryn qazaq jerine keltirdi. Aqordaǵa eńkeıte kirgizip, qurmetpen sálem bergizdi. Ár qazaqtyń júregine qazaq bolyp týǵany úshin, Alash jurtynyń azamaty bolǵany úshin maqtanysh sezimin uıalatty. Jıyrma ekinshi. Qashanda eki tizgin, bir shylbyrdy qatar ustap, alysty boljap, bıikti mejeleıtin Elbasynyń arqasynda Qazaqstan dúnıe júziniń 57 eliniń basyn qosatyn Islam konferensııasy uıymyna tóraǵa boldy. Bul da elimizdiń abyroıyn asyrdy. Elbasymen birge din qaryndastyń rýhyn kóterip, eńsesin tiktetti. Álem halqynyń bir jarym mıllıardtan astamyn qamtıtyn osy uıymnyń tizginin ustaý Elbasynyń musylman dúnıesindegi asa bıik halyqaralyq bedeliniń aıqyn kórinisi retinde qabyldandy. Jıyrma úshinshi. Túrki halyqtary ejelden Eýrazııadaı apaıtós alyp qurlyqtaǵy basty ıntegrator bolǵan. Eýrazııalyq odaq týraly orys jáne túrki halyqtarynyń zııalylary ejelden-aq armandaǵanymen, bul joba da oryndalýsyz qalǵan. Osy ıdeıaǵa 1994 jyly jan bitirip, ony 20 jyl boıyna tabandylyqpen alǵa jyljytqan jáne bıyl Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń qatysýymen qurylǵan postkeńestik elder ishindegi eń úlken ekonomıkalyq uıymǵa aınaldyrǵan – Qazaq eliniń basshysy Nursultan Nazarbaev. Jıyrma tórtinshi. Qashanda el bolashaǵyn oılaıtyn, týǵan halqyn álemdik bıikterden kórýdi qalaıtyn Elbasy álemdegi ǵylym men tehnıkanyń, ónerkásiptiń, jańalyq ataýlynyń eń úzdik jetistikterin nasıhattaıtyn EHRO kórmesin 2017 jyly Astanada ótkizýge qol jetkizdi. Bul – álem jurtshylyǵynyń Qazaqstannyń búgingi áleýeti men kúsh-qýatyna ǵana emes, onyń kemel keleshegine berik seniminiń belgisi. Jıyrma besinshi. Kez kelgen memle­ket­tiń eń uly baılyǵy – halqy. Qazaq degen halyq bolmasa, Qazaqstandaı alyp memleket te, ony álemge tanytqan Elbasy da bolmas edi. Osydan týra shırek ǵasyr buryn ótken Keńes Odaǵyndaǵy eń sońǵy halyq sanaǵyndaǵy derek boıyn­sha respýblıkamyzda turatyn qazaq­tar­dyń úles salmaǵy 39 paıyz ǵana bolsa, táýelsizdik jyldary alys-jaqyn elder­degi qandastarymyzǵa aıqara esik ashylyp, óz ishimizdegi aǵaıynnyń úzdiksiz ósip-ónýge baǵyttalǵan Elbasynyń sarab­dal saıasaty nátıjesinde dál Siz osy jol­dar­dy oqyp otyrǵanda qazaqtardyń sany 67 paıyzǵa deıin jetti. «Armansyz tý­ǵan asyl er urpaqtyń qamyn oılaıdy» degen qanatty sóz dál osyndaıda aıtylsa kerek. Iá, tutas emes, tipti, jarty da emes, nebári shırek qana ǵasyr. Tarlan tarıh úshin – qas-qaǵym ǵana sát. Bul – qazaq halqy úshin, táýelsiz Qazaqstan úshin ǵasyrlar júgin arqalaǵan ǵalamat dáýir. Sonyń bárinde eli úshin týǵan Elbasy Qazaq eliniń alyp kemesin ómir atty uly muhıttyń eshbir jarta­sy­na soqtyrmaı, qaırańynda qaldyr­­maı, ashyq aıdyndarǵa bastap keledi. Elbasy týraly álemge áıgili memleket basshylary, aýzymen qus tistegen saıa­satkerler az jazǵan joq. Ol baspasózde úzdiksiz jarııalanyp keledi. Sonyń bárin qaıtalamaı-aq, elimiz táýelsizdik alǵannan beri Elbasynyń senimdi serigi bolyp, Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary dárejesine deıin kóterilgen  Q-J.K.Toqaevtyń sózimen aıtsaq: «Qazirgi dúnıe júzinde óziniń tájirıbesi, aqylmandyǵy, erik-jigeri, kóregendigi jáne nátıjeligi jóninde Qazaqstan Prezıdentine teń keler tulǵa joq». Qasym-Jomart Kemeluly aıtýdaı-aq aıtqan. Buǵan alyp-qosýdyń ózi artyq. Qazaqstan – búginde irgesi berik, yntymaǵy jarasqan, ekonomıkasy qýatty, saıası júıesi saralanǵan, óz jolyn, óz bolashaǵyn aıqyndaǵan, álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedeli bıik memleket. Onyń týǵan halqyn zamananyń san alýan synynan aman alyp shyǵyp, bıikten bıikke bas­tap kele jatqan, álem tanyǵan tulǵa – Elbasysy bar. Endeshe, Elbasymen birge órkenıet bıigin baǵyndyra bereıik, ardaqty aǵaıyn! Avtordan: materıaldy daıyndaý barysynda muraǵattyq qoldaý kórsetkeni úshin Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti mýzeıiniń dırektory A.S.Saǵynǵalı men Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti muraǵatynyń dırektory B.Á.Japarovqa alǵysymdy bildiremin. Muhtar QUL-MUHAMMED. (Sońy. Basy 128-nómirde).