Batyrdyń taǵdyry men tulǵasy

Alqaly jıynǵa Parlament depýtattary, qoǵam qaıratker­le­ri, tarıhshy ǵalymdar men batyr urpaqtary jáne elorda tur­ǵyndary qatysty. Is-sharaǵa sar­dardyń týǵan eli – Qostanaı oblysynan arnaıy delegasııa keldi.

Konferensııa Amangeldi Imanovtyń mereıtoıyna baılanysty quttyqtaýlar legimen bas­taldy. Aldymen Ǵylym jáne jo­ǵary bilim vıse-mınıstri Tal­ǵat Eshenqulov pen Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary Danııar Álıev sóz alyp, jıyn jumysyna sáttilik tiledi. Odan keıin Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary Rınat Muhametqalıev batyr toıyna qandaı is-sharalar josparlanyp otyrǵanyn atap ótti.

«Amangeldi Imanovtyń 150 jyl­dyǵyna baılanysty ob­lys ákiminiń tapsyrmasy­men biraz is-shara jospary bekiti­lip, aýqymdy jumys bas­tal­dy. Mysaly, Amangeldi aýda­nyn­­daǵy batyr atyndaǵy memo­rıaldyq mýzeıge jóndeý júrgi­ziledi. Aýdan ortalyǵyndaǵy ba­tyr eskertkishiniń aýmaǵyn abat­tandyrýǵa oblystyq bıýdjetten qarjy bólindi. Sonymen qatar Amangeldi aýdanyndaǵy Mádenıet úıi, balalar men jas­óspirim­der sport mektebine kerek qural-jabdyqtar alynady. Qysqasy, biz mádenı, ǵylymı is-sharalardan bólek, aýdannyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵ­daıyna oń yqpalyn tıgizetin osyn­daı jobalardy jos­parlap otyrmyz. Batyrdyń negizgi toıy qyrkúıek aıynda ótedi. Soǵan deıin osy jumystar aıaqtalady», dedi ol.

Ataqty akademık Qanysh Sát­baev kezinde Amangeldi Imanov­tyń kúreskerlik jolyna toqtalyp, onyń batyrlyǵy arǵy tekti babalarynan daryǵany týraly maqala jazǵan. Belgili ǵalym, Parlament Senatynyń depýtaty Altynbek Nuhuly osy taqyrypta oı qozǵady.

«Búgingi konferensııa ata­ýynyń ózi batyrdyń barlyq bolmysyn ashyp tur. Men negizi hımık bolǵanymmen, bir búıregim tarıhqa buryp turady. Akademık Qanysh Sátbaevtyń halyq batyry týraly jazǵan dúnıeleri az emes. Sonyń biri – «Amangeldi batyrdyń babalary» degen maqalasy. Osy maqalada Amangeldiniń atasy Imannyń Kenesary hannyń on jylǵa jýyq janynda júrgen bas batyrlarynyń bir bolǵanyn aıryqsha atap ótken. Sondaı-aq Qanysh aǵamyz batyrdyń nemere inisi Baqyt Imanovtyń «Amangeldi» romanyn qoljazba túrinde oqyp, oǵan jyly piki­rin bildirgen. 1916 jyly 25 maý­symdaǵy Reseı patshasynyń 19-dan 43 jasqa deıingi qazaq jastary­nyń armııanyń qara jumysyna alý ­týraly jarlyǵy jalpaq eldi dúr silkindirdi. Jalpy, buǵan de­ıin de qazaqtyń tózimi sarqylýǵa jetken edi. О́ıtkeni 1893 jyldan 1917 jylǵa deıin halqymyz 45 mıllıon desıatına jerinen aıyrylyp qaldy. Sondyqtan jerińdi tartyp alyp, ózińdi qara jumys­qa jegip jatsa, sen oǵan qalaı shy­daısyń. Patshanyń muzdaı qarý­lanǵan áskerine Amangeldi Imanov alǵashynda 15 myń kóteri­lisshimen qarsy turyp, odan keıin olardyń sany 50 myńǵa je­týi, otarshyldyq saıasatqa degen halqymyzdyń úlken qarsylyǵyn kórsetti», dedi ǵalym.

Akademık Hangeldi Ábjanov «Qaharly 1916 jyl: uly betburys qyrlary men astary» atty baıandamasynda sardardyń ómiri barynsha zertteldi degenimizben, áli de aqtańdaqtar bar ekenin aıtty.

«Ejelden erkindikte ómir sú­rip, azattyqty bárinen joǵary qoıǵan halqymyz XX ǵasyrdyń alǵashqy 20 jylynda túrli syn-qatermen betpe-bet keldi. Tap osy jyldary ımperııany, tipti álemdi sil­kin­dirgen úsh revolıýsııa Uly dala­nyń uly perzentterin tarıh sahnasyna shyǵardy. Olar otandy súıý­diń basty sharty memleket qurý ekenine kóz jetkizdi. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi elimizdiń barlyq aımaǵyn qamtydy. Sonyń ishinde Torǵaı óńirindegi halyq batyry bastaǵan kóterilis keń kólemde uıymdastyryldy. Qazir elimizde Amangeldini bilmeıtin jan joq. Sardardyń beınesi ádebı shyǵarmalarda kórkem somdaldy. Eldi mekenderge, kóshelerge esimi berildi. Alaıda batyrdyń ómir jolyn áli de zertteıtin tustary barshylyq», dedi ol.

Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtý­ty­nyń dırektory, tarıh ǵylymdary­nyń doktory Zııabek Qabyldınov óz baıandamasynda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń bastalý sebep­terine toqtala kelip: «Biz búgin halyq batyryn ne úshin dárip­tep otyrmyz. Oǵan sardardyń me­reıtoıy ǵana sebep emes. Qazir álemdegi saıası jaǵdaı óte kúr­deli. Sondyqtan qazaqtyń rýhyn kóterý úshin bizge Amangeldi Imanov sekildi tulǵalar kerek. Otanymyzdy qorǵaýǵa erjúrek ata­myz sııaqty daıyn bolýymyz qajet», dedi professor.

Sodan soń sóz alǵan batyrdyń nemeresi Batyrlan Ramazanuly Amangeldıev ómirinde atasynyń ónegeli iz qaldyrǵanyn jetkizdi. «Men atamdy 10 jasymda tanydym. Sodan beri qanshama jyl ótti. Tehnıkalyq mamandyqty ıgerip, basqa salada qyzmet istesem de, ǵumyr boıy atamnyń ómiri men kúreskerlik jolyn zerttep kelemin. Biraz tarıhı qujattar men muraǵat materıaldaryn jınadym. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisiniń 100 jyldyǵyna oraı atam týraly kitabym shyqty. Búginge deıin ol kisi týraly qanshama ádebı, ǵylymı eńbek jazyldy. Áli de jazylady dep oılaımyn. Halyq batyryn ulyqtap jatqan barlyq azamatqa alǵysymdy aıtamyn», dedi batyrdyń urpaǵy.

Sondaı-aq konferensııada el aqsaqaly Muhtar Hodenov, Arqa­lyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarıhy oblystyq mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Batyrlan Saǵyntaev, taǵy basqa da ǵalymdar baıandama jasap, tuǵyrly tulǵa týraly jan-jaqty oı saraptady.

Odan keıin is-shara «Halyq batyry» atty kórmege jalǵasty. Kór­mege Qostanaı oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıi, Arqalyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarıhy oblystyq mýzeıi jáne Amangeldi aýdanyndaǵy batyr atyndaǵy me­mo­rıaldyq murajaıdan ákel­gen qundy jádigerler qoıyldy. Onyń ishinde patshanyń qazaq jas­taryn tyl jumystaryna shaqyrý týraly jarlyǵyna baılanysty arhıv qujattarynyń kóshirmeleri men sardardyń ómir jolyn zerdelegen tarıhı sýretter bar. Ási­rese Amangeldiniń dombyra­sy men jaqyn týystarynyń je­ke zat­tary, kóterilis sarbaz­da­rynyń qarý-jaraqtary qonaq­tar­dyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyz­dy. Sonymen qatar áıgili sýret­shi Ábilhan Qasteevtiń, Bakı Ýrman­cheniń, Naǵymbek Nurmuhame­dov­tiń kartınalary, músinshi Hakimjan Naýryzbaev pen Ýkraı­na­nyń halyq sýretshisi Efım Belo­stoskııdiń músinderi kórmeni aıshyqtaı tústi. Al keshkisin máde­nı is-shara «Astana» konsert zalynda «Dala daýylpazy» atty saltanatty konsertke ulasty.