Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev VIII saılanǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda sóılegen sózinde birqatar mańyzdy máselemen birge azyq-túlik qaýipsizdigine de nazar aýdardy. Osy oraıda yryzdyqtyń bastaý kózi bolyp sanalatyn kóktemgi egisti uıymshyldyqpen ótkizýdiń máni zor.
Jaýapty naýqanǵa muqııat daıyndyq bar delingenimen, qolbaılaý bolatyn, kópten beri qordalanyp qalǵan máseleler de az emes. Aıtalyq, janar-jaǵarmaıdy ýaqtyly jetkizý, buryn bólingen sýbsıdııalar boıynsha elektrondyq shot-faktýralarǵa túzetý engizý, sondaı-aq keıingi jyldary óńirdiń úsh-tórt aýdanyn mekendeıtin aqbókenderdiń qara jerdiń qoınaýyna sińirilgen dán qyltıyp shyǵysymen basyp tastaıtyny tárizdi jaılar bar.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, kóktemgi egiske daıyndalyp, alapat sharýa aldynda belderin bekem býyp otyrǵan dıqandar bıyl 5,2 mıllıon gektar alqapqa dándi daqyldar tuqymyn sińirmek. Onyń ishinde dándi jáne burshaqty daqyldar da bar. Sóz arasynda mundaı daqyldardyń kólemi bıyl 54,3 myń gektarǵa kóbeıe túsetindigin synalap aıta ketelik.
Eń bastysy, kóktemgi egisti ýaqtyly, uıymshyldyqpen, barynsha sapaly ótkizý. Bul oraıda, jumysty ilkimdi uıymdastyrý, agrotehnıkalyq sharalardyń ýaqtyly, muqııat atqarylýy, alqaptaǵy ylǵaldy saqtap qalýǵa septigin tıgizbek. Osy oraıda, ár kúni jylǵa azyq bolatyn jaýapty naýqan kezinde kidirissiz jumys isteýi úshin janar-jaǵarmaıdyń ýaqtyly jetkizilýi de aıryqsha mańyzdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Energetıka mınıstrligimen birlesip dızel otynyn jetkizý úshin arnaıy keste túzgen. Osy oraıda, óńir dıqandarynyń aldynda birqatar ózekti máseleniń týyndap otyrǵany da ras.
– Eń bastysy, tasymaldaýshy vagondardyń júıeli túrde júktelmeýi. Munaı óńdeý zaýyttary belgilengen vagondyq norma 65 tonna kóleminde bolsa, is júzinde 58-59 tonna ǵana quıady. Nátıjesinde, ár vagonnan 5-6 tonnadan jetispeıdi. Sısternalar vagonynyń júk kóterý múmkindigi 62 tonnaǵa deıin ekendigi eskerilmeıdi, deıdi óńirlik kásipkerler palatasy dırektorynyń orynbasary Gúlden Hametova.
Jalǵyz ol ǵana emes, dızel otynyn jetkizý máselesinde taǵy bir túıtkil bar. Elimizdiń ózge óńiri kógerip kóktem kelgende, gúl jaınap turǵanymen, soltústiktiń aýa raıynyń ahýaly belgili. Jazǵy dızel otyny qatyp qalýy da ábden yqtımal. О́ńirlik kásipkerlik palatasynyń sarapshylary bizdiń óńirdegi aýa raıynyń jaǵdaıyn eskere otyryp, osy máselege kóńil aýdarýda. Aıtalyq, Pavlodar munaı hımııa zaýytynyń ónimi -13S sýyqqa deıin tótep beredi. Al Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń ónimi -6S gradýsqa deıin ǵana. Demek, tabıǵaty qatal bizdiń óńir úshin Pavlodar ónimi durys tárizdi. Onyń ústine joldyń qashyqtyǵyn da eskerý kerek.
Endigi bir másele, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary qajetti tyńaıtqyshtardy ýaqtyly sýbsıdııalaýǵa aıryqsha kóńil bólip otyr. «Kenesary bıdaı» seriktestiginiń dırektory Qýanyshbek Ybyraevtyń aıtýyna qaraǵanda, 2023 jyly bólingen qarajat óńirdiń aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri úshin jetkiliksiz.
– Osy jyly elimiz boıynsha kóktemgi dala jumystaryn uıymshyldyqpen ótkizý úshin sýbsıdııanyń ýaqytynda tólenýi óte mańyzdy, deıdi Qýanyshbek Ybyraev.
Aıtsa aıtqandaı, bıyl óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary qarjy tapshylyǵyn sezinetin túri bar. О́ıtkeni ótken jyldyń astyǵy áli satylyp bitken joq. Sebep – baǵa tómen. Teriskeıdegi kórshimizde ótken jyly egin bitik shyqty ári saıasattaǵy jaǵdaıǵa baılanysty sata almaı otyr. Qazir Reseıdegi bıdaıdyń ár tonnasy 90 myń teńgeniń tóńireginde. Aqmolalyq dıqandar bıdaıdyń tonnasyn 100 myń teńgege sata almaı otyr. Aıtýlaryna qaraǵanda, alýshy joq. Esesine reseılik astyq zańdy-zańsyz joldarmen Ortalyq Azııa naryǵyn jaýyp tastady. Qyrsyǵy bizdiń dıqandarǵa tııýi ábden múmkin.
– Eger biz budan arzanǵa satatyn bolsaq, shyǵynǵa belshemizden batamyz, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qulan» sharýa qojalyǵynyń ókili Qulan Bolatov, – óıtkeni bizdiń bıdaıdyń ózindik quny osy shamada. Eger budan arzandap ketse, jumsaǵan shyǵynymyzdyń kólemin toltyra almaýymyz da múmkin.
Bul másele aýyl sharýashylyǵy salasyna óte qaýipti. Onyń ústine astyqty qoımalarda saqtaýdyń ózi qanshama shyǵyn. Álemdegi ahýalǵa kóz júgirtsek, byltyr Iranda da astyq mol shyqqan. 4,9 mıllıon gektar jerden 13 mıllıon tonna bıdaı jınapty. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda, 45 paıyzǵa joǵary. 2022 jyldyń ózinde Reseı Iranǵa 1,8 mıllıon tonna bıdaı satqan kórinedi. Reseı bıdaıynyń baǵasy nelikten arzan? Birinshiden, óniminiń mol shyqqandyǵy. О́tken jyly jalpy quny 260 mıllıard rýblge baǵalanatyn ondaǵan mıllıon tonnany qambasyna quıyp aldy. Jarym-jartysy áli satylǵan joq. Endi bekerge shyǵynǵa ushyramaý úshin arzanǵa ótkizýge tyrysýda. Mine, osyndaı astyq naryǵyndaǵy ahýal aqmolalyq dıqandardyń da qabyrǵasyna batyp tur. Bıdaıdyń ótpeýi kóktemgi dala jumystary qarsańyndaǵy qarajattyń tapshylyǵyn týdyrady.
Endigi bir másele, sońǵy kezde dıqandardyń bas aýrýyna aınalǵan aqbókender haqynda. О́ńirdiń Atbasar, Astrahan, Egindikól, Jaqsy, Jarqaıyń jáne Qorǵaljyn aýdandarynyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary ótken jyly zar qaqsaǵan. Olardyń aıtýlaryna qaraǵanda, egistik alqapqa mıllıondaǵan qarajat salynýda. Onyń basym bóligi qaryzǵa alynady. Endi kelip oılamaǵan jerden aqbókenniń tuıaǵymen birge qaýip ilesýde. Egistik alqaptaryn qorǵaý úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdary dán kóktesimen úzbeı kezekshilik uıymdastyrýǵa májbúr. Bul sharýa da qosymsha qarajatty qajet etedi. Mıllıondaǵan gektar alqapty qas qaqpaı kúzetip turý úshin qanshama tehnıka, janar-jaǵarmaı, adam qajet. Qazir mamandardyń aıtýynsha, aqbókennen keler zııan qara shegirtkeniń shapqynshylyǵynan kem túser emes. Jáne bir aıta keterligi, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary egistik alqaptaryn «Qyzyl kitapqa» engen, qasıetti sanalatyn aqbókenderden saqtandyra almaıdy eken. Sebebi saqtandyrýdyń mundaı túri joq. Tyǵyryqtan shyǵar jol da aıtylýda. Máselen, janýarlardyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan baǵytyn naqty anyqtap, qoryqshylardy qarjylandyrý. Aqbókenderden kelgen zalaldy baǵalaý úshin quzyretti memlekettik organdar men táýelsiz sarapshylar qatarynan arnaıy komıssııa qurý. Aqbókenniń tabanynda taptalǵan egistik alqaptarǵa kelgen shyǵyndy óteý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qarajat qarastyrý.
Mine, osyndaı basty-basty máseleler alǵa umtylǵan dıqannyń adymyna tusaý salýda. Buǵan óńirde mehanızatordyń, tokardiń, ózge de mamandardyń qasqaldaqtyń qanyndaı bolyp turǵanyn eskerseńiz, yryzdyqty molaıtyp, dán egýdiń ózi qıyn sharýaǵa aınalyp bara jatqandyǵyn ańǵarar edińiz.
Aqmola oblysy