Adamzat saqtalsa, sóz saqtalady

Zaman jazýshyǵa jetkizbeıdi

– Ár jazýshy óz zamanynyń kýá­geri, sondyqtan da shyǵarmashylyq úde­riste jańa zaman týraly jazý­dyń ma­ńyzy zor. Siz osy dáýir týraly jaz­ǵy­laryńyz kele me?

Ibrahım Farǵalı: Jazýshy ózi ómir súrip jatqan dáýirdiń kýágeri bolýy múmkin, biraq ony kórkem deńgeıde ádebı shyǵarmalarda beıneleý mindetti túrde kóz aldymyzdaǵy bolmysty jazý degen sóz emes. Jazýshy, ásirese tek kórkem shyǵarmalar jazatyn qalamgerler ózekti máselelerdi sheshý úshin tarıh sahnasyna qaıta oralýy yqtımal. Olar qııal álemi arqyly bolashaqty elestetýge de umtylys jasaıdy.

Zamanaýı shyndyq týraly qalam tartý qazirgi oqıǵalardy jazý nemese qujattaý úrdisine aınalmaýy úshin kórkemdik deńgeıge saı bolýy kerek. Árıne, men muny qazirgi kezeń týraly aıtyp otyrmyn, biraq bul sózime de qııal men shyndyq aralasqanyn jasyrmaımyn. О́ıtkeni qazir biz ómir súrip jatqan ýaqyt – adamzat basynan ótkergen eń turpaıy kezeńniń biri. Búginde demokratııa, bostandyq, adam quqyǵy jáne gomoseksýalızm qu­qyǵy týraly áńgime kóp aıtylady, biraq biz joıqyn soǵystar men ony toq­tatýǵa tyrysýdyń ornyna, soǵys otyn tutandyrýǵa ártúrli sebepterdi kórip te, estip te júrmiz. Atalǵan ún­deýler beıbitshilikke shaqyratyn raýshan gúl shoqtaryna jasyrylǵan degim keledi. Bizdiń kezeń adamzatqa belgili saıası qastandyqtardyń altyn dáýiri, eger óner onymen aınalyssa, ıronııa men qaıshylyq teń turǵyda bolýy kerek. Kúnderdiń birinde osy aıtqandarym týraly jazamyn dep úmittenemin.

Andre Babın: Ne týraly jazsam da, óz dáýirim týraly qalam terbeımin dep aıtý men úshin qatelik bolar, bul Borhestiń «Kıhottyń avtory Per Me­nard» kitabynda jaqsy aıtylǵan. О́tken dáýirdiń oılary men ıdıomalaryna tolyǵymen sáıkes keletin shyǵarma jazsaq ta, óz kontekstimizden qashyp qu­tyla almaımyz. Osyny eskerip, so­ny janr­lar men jańa avtorlardyń múm­­kindikterin paıdalanyp, olardyń óz erekshelikterine saı oqyrmandardy alǵa jeteleıtin shyǵarmalardy kóptep jaryqqa shyǵaryp, qoldaý kórsetý mańyzdy dep oılaımyn. Dál osy jumys, meniń oıymsha, qazirgi zaman úshin aýadaı qajetti bolmaq.

Lıý Lıanchen: Ár dáýir týraly jazǵym keledi. Jazýshylar ýaqytpen ómir súredi, al biz qabyldaıtyn jáne túsinetin dáýir basqasha. Bes jyl buryn «О́tpeli sózder» atty romanymdy ja­ryqqa shyǵardym. Oqıǵanyń astarynda osydan 1000 jyl buryn Tarym shólindegi Hotan patshalyǵy men Shýle patshalyǵy arasyndaǵy senim shaıqasy jatyr. Búgingi Shyńjańdaǵy kópult­ty jáne kópkonfessııaly mádenı ortada­ǵy ómirim arqyly men ejelgi dáýir syrlaryn túsinemin. Jazýshy, árıne, óz zamanynyń kýágeri, biraq min­det­ti túr­de óz ýaqytyn tolyq túsinýshi emes. Biz bul dáýirdiń kýási bolyp ja­tyr­myz dep oılaımyz, biraq kóp jaǵ­daıda biz ony anyq kóre almaımyz ne­mese tolyqtaı qabyldaı almaımyz. Biz qoǵamǵa jaqynsyz deımiz, al onyń ishin­de ne bolyp jatqanyn bilmeı qala­tyn shaqtarymyz da bar. Bizdiń el­de zaman aǵymyna ilesemin dep ózin adas­tyryp alǵan jazýshylar óte kóp. О́ıt­keni zamannyń damýy qashanda jazý­shylardyń shyǵarmashylyǵynan álde­qaıda alda júredi. Kerisinshe, qazirgi zamandy túsine almasaq, ol bizge kóne dáýirden de jat bolýy múmkin. Máńgilik muratqa umtylǵan jazýshylar kóne zaman rýhynyń aldynda máńgi jasaıdy.

Aıgúl KemelbaevA: Jazýshy óz kózimen kórip, kóńiline túıip, kókiregine qustaı qonaqtaǵan tiri ıdeıasyn aıqyn jazǵanǵa ne jetsin. Kórkem ádebıette janry fentezı bolmasa temirqazyq shyndyqtan aýytqymaý óte mańyzdy. Sebebi qııal shyndyqtan kórkem emes. Tabıǵı tańǵajaıyp kórinisterdi adamzat qııaly eshqashan minsiz etip qoldan jasaı almas edi.

2002-2003 jyldary Soros-Qazaqstan qory uıymdastyrǵan «Qazirgi zamanǵy qazaqstandyq roman» dep atalǵan iri konkýrs grantyn jeńip alǵan «Munara» atty romanym jańa dáýirdiń keskinin ashady. Birqatar áńgime-povesterim osy dáýirdiń taqyryptaryn sýretteıdi. О́tkenmen qatar qazirgi ýaqytty qosa ıemdenip jazýǵa asa nıettimin.

Eto Tedıashvı: Men HH ǵasyr­dyń aıaǵynda elimde bolǵan jaǵdaıdy óte aıanyshty dep sanaıtyn urpaqtyń ókilimin, sol úshin de bul oqıǵalar meniń shyǵarmashylyǵymda kórinis tapty. Biz búgingi kúni de toqyraýdy birjola joıýǵa tyrysamyz. Sońǵy romanymda elimizdiń bolashaqqa degen talpynysy sýretteldi.

Javlan Joılov: Shyǵarma­la­rym­nyń «aıaǵy» búginnen úzilmeýin qalaımyn! Ol úshin kúresemin, jasaımyn. Qazir jazyp jatqan ekinshi romanymda ózbekterdiń búgingi ómirin tolyq kórsetýge tyrysamyn. Bul shyǵarmam shetelde jumys izdep júrgen ózbek jastary, olardyń kúnkóriske degen umtylystary, týǵan elde qalǵan otbasylary men armandary týraly bolmaq. Meniń romanym búgingi sóz ben kórinisti, rýhty beıneleı alady dep senemin. Al keıipkerlerim Qazaqstannyń Aqtóbe oblysynda bolǵan bir avtobýsta 53 otandasymyz órtenip ketken jantúrshigerlik oqıǵaǵa baılanysty.

 

Qysqa jazǵymyz-aq keledi, biraq...

– Qoǵam damyǵan saıyn ádebıette qysqa jazý dástúri paıda boldy. My­saly, 80-100 bettik romandar tez oqy­lady. Bul ýaqytty únemdep, shyǵar­manyń mazmunyn tez túsinýdiń joly dep oılaımyn. Bul týraly ne oılaısyzdar?

Ibrahım Farǵalı: Durys aıtyp otyr­syz, qazirgi zamannyń úni kóp nár­seni sanaǵa júkteıdi, múmkin ro­man jazýǵa da osy úni áser etken shyǵar. Biraq kórkem mátinder shyǵar­ma­shylyqqa ózgeshe áýen bere alady degen oıdamyn. Al shyǵarmanyń uzaq­tyǵyn nemese qysqalyǵyn oqıǵalar ba­rysy men keıipkerler belgileıdi dep esep­teımin. Qazirgi dáýirdiń kelbeti men shyndyǵy burynǵydaı uzaq romanǵa beıim bolmaı qalǵany ras, biraq uzaq roman oqýǵa ýaqyt tappaǵan oqyrman eki-úsh kúnde uzyn-sonar teleserıaldy kórýge qulyqty. О́kinishtisi, qaıta-qaıta aıtylyp, jaýyr bolyp ketetin sózder kóp. Kez kelgen ádebı shyǵarmada mańyzdysy – shyǵarmanyń uzaqtyǵy nemese qysqalyǵy emes, tehnıkalyq elementterdiń, dramalyq qurylystyń, keıipkerlerdiń bolýy.

Andre Babın: Qysqa jazý qazirgi ádebıet áleminde joǵary baǵalanatyn tásil degenge kúmánim bar, biraq men de bul tájirıbeni bastan ótkizgen joq­pyn! Kólemdi shyǵarmalardy talapqa saı jazyp shyǵýdyń ózi ájeptáýir mashaqat ekenin anyq bilemin. Meniń oıymsha, úlkenirek baspalar 200-300 bettik kitaptardy durys ólshem re­tin­de qabyldaıtyn sııaqty. Qysqa fan­tastıkalyq jınaqtardyń kommersııa­lyq turǵyda tabysty bolýy múmkin ekendigi týraly dálelder de shyǵyp ja­tyr. Kanadada ádebı agentter ne satqysy keletini jáne baspagerler neni alǵysy keletini týraly máselede áli de oń sheshim joq. Ár qalamger qalaýynsha jazady, oqyrman da óz qalaýynsha oqıdy. Biraq sózdiń shynyna kelsek, siz aıtqandaı, qazirgi zamanda qysqa shyǵarmalardyń tıimdi bolatynyna senýge bolady. Ádette kóbimiz qysqa jazylǵan shyǵarmalardy oqyǵandy unatamyz. Al meniń aldaǵy romanym 120 bet bolýy múmkin!

Aıgúl KemelbaevA: «Munara» degen romanymnyń kólemi 160 bet. Sanskrıt prozasynyń qas úlgisi «Pan­chatantra», «Myń bir tún» sııaqty ólmes klassıka rýhanı salmaǵy jaǵynan kó­ne dáýirlik epıkalyq ádebıetten kem túsken joq. Ekeýi de bólshektelip, taram-taramǵa bólinip kórkeıip ketedi. Ár fragment bir-bir ǵalam! Orta ǵasyrda Rable, Servantes, keıinirek Metıýrın, berirekte Gogol, Dıkkens birtutas qu­ıyl­ǵan romandarda fragmenttik prozany, áńgime ishindegi áńgime tásilin osynaý kóne ádebıetten úırendi. Bul tásildi ardaq tutamyn. Proza janry damyǵan saıyn qysqa jazýdyń qudireti arta tústi. XX ǵasyrda Hemıngýeıge elik­teýshiler sany júzdep sanalatyny sonyń belgisi.

Men qysqa jazatyn avtormyn. Áń­gime janrynda 10 betten aspaıtyn 30-ǵa tarta shyǵarmam bar. Eń qysqa áńgimemniń jazylýyna Almatydaǵy Gete ınstıtýtynyń jobasy túrtki boldy. Instıtýt qyzmetkeri Sholpan Qyzaıbaevadan 1,5 betten aspaıtyn áńgime jazý usynysy túsken. Qysqa jazýdyń qasıetin, bastapqy mátindi redaksııalap, artyq sózderdi sylyp tastaýdyń qasıetin sonda ábden uqtym. Mátindi qyrnap-jonyp, úsh kúnde aıtýly shekke jetkizdim. «Tiginshi» atty eń qysqa áńgimem 57 memleketten avtorlar engen. Berlınde jaryq kórgen halyqaralyq «Die Schneiderin» atalǵan jınaqqa endi (2017). Qazaq tilinen aýdarǵan Tańsulý Rahymbaeva.

Lıý Lıanchen: Qytaıda romandar jaq­sy oqylady. Al basqa janrdaǵy shy­ǵarmalardyń oqyrmanǵa áseri men satylymy romandar sııaqty joǵary deńgeıde emes. Meniń romandarymnyń kópshiligi 300 betti quraıdy, bul salystyrmaly túrde ádettegi romandar sanatynda. Keıbir oqyrmandar shaǵyn áńgimelerdi oqýdy ádetke aınaldyrsa, basqalary uzaq shyǵarmalardy unatady jáne bir kitaptan búkil álemdi oqımyn dep úmittenedi. Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» kitabynyń qytaı tilindegi aýdarmasy 1400 betten turady, ol eń kóp satylatyn kitaptardyń biri. Bylaısha aıtqanda, uly áńgimeniń oqyr­many eshqashan úzilmeı, úzdiksiz kóbeıip keledi. Bir býyn áldebir shyǵar­many unatyp oqysa, kelesi býyn da jatyrqaı qaraı almaıdy. Jaqsy shyǵarma eshqashan uzaqtyq etpeıdi.

Javlan Joılov: Sizdiń aıtyp otyr­ǵanyńyz ras shyǵar, biraq shy­ǵar­manyń kólemin shyǵarmanyń ózi sheshedi dep oılaımyn. Men ýaqytty qatty qurmetteımin, biraq ádebıetti odan da jaqsy kóremin. Árqashan óz shy­ǵarmashylyǵyma erik berdim jáne sol ustanymda qalamyn. Barlyǵyn 80 bette aıta alsam men úshin de úlken jetistik. Onyń bet sanynyń kóbeıýi talantsyzdyqtan basqa eshteńe emes!

Eto Tedıashvı: Ár dáýirdiń ózi­ne tán erekshelikteri bar degenmen ke­lisemin. Ýaqyt zymyrap, ómir yr­ǵaǵy óz qarqynyn talap etedi. Qudaı saqtasyn, adamnyń kitap oqýǵa ýaqyty bol­maı qalatyn shaqtary da qazir qa­lypty jaǵdaıǵa aınaldy. Men de qys­qa jazý áldeqaıda tıimdi degen usta­nymdy qazir qoǵam úshin paıdaly dep esepteımin. Shyǵarmashylyǵym da osymen erekshelenedi.

 

Kórkem shyǵarma qatygezdikke qarsy turady

– Balalar ádebıeti – búgingi dáýir­degi mańyzdy ádebı janrlardyń biri. Bul salanyń bolashaǵyn qalaı eles­­tetesizder? О́zderińiz balalarǵa ar­nal­ǵan shyǵarma jazdyńyz ba, endi jaz­ǵyńyz kele me?

Andre Babın: J.R.R. Tolkın, Ýr­sýla Le Gýın, Sıýzanna Kollınz, tipti Roald Daldyń balalarǵa arnap jaz­ǵan shyǵarmalaryn qundylyq dep esep­teımin. Meniń oıymsha, úmit pen jana­shyrlyqty úlgi etý qatygezdik pen muq­tajdyqtyń shynaıy kelbetin kórsete alady. О́z shyǵarmashylyǵymnyń osy kezeńinde balalarǵa arnalǵan eshteńe jazǵan joqpyn, biraq bul bolashaqta eskeretin jaıt ekeni daýsyz. Balalar ádebıetin kórkem ádebıetke degen um­tylystyń bir bóligi dep oılaımyn. Al qazir balalarǵa arnalǵan qyzyqty shyǵarmalar sóz joq baspagerlerdi qyzyqtyrady.

Javlan Joılov: Balalar áde­bıetiniń bolashaǵy zor dep oılaımyn. Keleshekte balalar qolyna telefon emes, kitap ustap júretindeı sezinemin. Men bul janrda áli eshteńe jazǵanym joq. О́zbek ádebıetindegi balalarǵa arnap jazylǵan shyǵarmalarǵa kóńilimiz tolmasa da, oǵan degen talpynysty kórip júrmiz. Balalar ádebıeti eresekter ádebıetine negiz bolmaq. Osy janrda birdeńe jazǵym keledi. Jasóspirimder úshin shyǵar, biraq bul erteńgi kúnniń enshisi.

Eto Tedıashvı: Balalar áde­bıeti durys tańdalýy kerek. Búgingi bala­lar aldyńǵy urpaqqa qaraǵanda álde­qaıda damyǵan, olardyń sana­syna saı shyǵarmalar jazylýy tıis, on­da adamgershilikke, izgilikke, súıis­pe­n­shilikke kóbirek mán bergen jón. Al men bolashaqta jasóspirimderge arnalǵan shyǵarmalar jazsam degen oı ústinde júrmin.

Lıý Lıanchen: Jas kezimde ertegiler jazdym. Keıinnen eresekterge arnalǵan shyǵarmalar jazǵanda da balalar áde­bıetine búıregim burylyp júrgeni ras. Meniń oıymsha, jaqsy jazýshynyń ishin­de 5 jasar balanyń máńgilik beınesi ómir súredi. «Býmba» atty jańa shyǵarmam­da men Rama patshalyǵynyń koroli Harı týraly jazdym. Onyń beınesinde beıkúná balanyń jáne talǵampaz eresek adamnyń kózi sýrettelgen. Eliniń qamyn oılap, mınıstrlerge aldymen úlkenderdiń, sosyn balanyń kózimen qaraıdy. Jazýshylarda da osyndaı eki kóz bar dep oılaımyn. Jazýshy óziniń eń jaqsy shyǵarmasyn jazǵanda, dúnıege sol balalyq kózimen qaraıdy. Kóptegen esselerimdi baspalar balalar kitaby retinde basyp shyǵardy jáne jaqsy satyldy. Meniń jazǵan ár shyǵarmamda balanyń peıili sııaqty ańǵaldyq basym bolýy múmkin.

Aıgúl KemelbaevA: Tyrnaqaldy týyndym balalar ádebıetinen bastaldy. Bıyl týra 40 jyl tolady. 1983 jyly qara kúzde «Jetinshi qurylyqqa saıahat» atty povesim «Jalyn» baspasynyń respýblıkalyq jabyq konkýrsynda balalar ádebıetine arnalǵan II júldeni ıelendi. Avtorlar búrkenshik atpen qatysatyn baıqaý óte ádil ótetin. Sol kez úshin qomaqty syıaqysy bar: I oryn 1500 som bolatyn, maǵan 1000 som tıdi. Baıqaýdyń sharty boıynsha júldeger týyndylar úsh jyl ishinde baspadan jaryq kórýi tıis. Sóıtip alǵashqy kita­bym «Jalyn» baspasynan 10 000 dana­men jaryq kórdi. 18 jasar avtor úshin munan artyq ne bolýy múmkin?! Osy povesimdi qazir qaıta óńdep jazyp júrmin, buıyrsa, qyzym Nazerke ıllıýstrasııalar salady. Ol kásibı sýretshi. Balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar jazýdy áli de jalǵaımyn. О́z qyzdarym­nyń psıhologııasyn bala kezinen baqy­lap kelgenim biraz dúnıege astar bola alady.

Men jarty álemdi jaýlaǵan bala qaharman somdaǵan Roýlıng hanymmen túıdeı jasty ekenmin. Odan áldeqaıda erte bastasam da tanylý turǵysynan teńese almaýym aǵylshyn tiliniń álem­dik til bolýyna baılanysty dep bilemin. Tabysty bolýdyń kilti ústem máde­nıetke ári kásibı aýdarmaǵa baılanysty ekeni ótirik emes. Balalar ádebıetine jetkilikti mán bermegen jutań elderde jasóspirimder arasynda qylmys kóbeıýi zańdy qubylys. Jan-janýarlarǵa, tiri tabıǵatqa jany ashymaı ósken, bilimsiz, meıirimsiz urpaqtan qaıyr kútý qıyn.

Ibrahım Farǵalı:  Men kóbine­se eresekterge arnalǵan fantastıka men qııal-ǵajaıyp shyǵarmalar jaza­myn, biraq balalarǵa jáne jasóspirimderge arnalǵan birneshe kitap shyǵardym. Osy saladaǵy basqa da tájirıbelerimniń bar ekenin maqtanyshpen aıta alamyn. О́ıtkeni qundylyqtar burynǵydan da jyldam ózgeretin bizdiń qazirgi álemde kóptegen qıyndyqtarǵa tap boldyq. Meniń oıymsha, balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar qaı qoǵam úshin óte ma­ńyzdy. Kórkem shyǵarma balalardyń sana­syn jaýlaǵan uıaly telefondar men smart qurylǵylardyń qatygezdigine qar­sy tura alady. Men alda da jas oqyr­mandar úshin kóptegen qyzyqty shyǵar­malar jazýǵa tyrysamyn, óıt­keni bul ár ulttyń ókilderi úshin óte mańyzdy.

 

Ádebıet aqyrzamanǵa deıin adamzatpen birge

 

– Kórkem shyǵarma arqyly qoǵam­dy ózgertýge bola ma?

Ibrahım Farǵalı: «О́ner nemese ádebıet qoǵamdy ózgerte ala ma?» degen suraq únemi sanamyzda jańǵyrady da turady. Mysyrdaǵy óner álemi 1940, 1950 jáne 1960 jyldary kınoda, teledıdarda jáne radıoda jasaǵany sózsiz. Ol ádebıet pen óner súıer qaýymnyń, kıno jáne óner qaıratkerleriniń urpaq­taryn tárbıeledi. Ádebıet pen ónerdegi keıipkerlerdiń jalpy pishini qoǵamdaǵy tulǵalarǵa áser etti. Al qazir Mysyrda ónerdiń kúıreýi men qundylyqtarǵa qaıshy keletin is-áreketterdi qoldaıtyn bıliktiń arqasynda másele qoǵamdyq reńk alyp barady. Osynyń astaryn­da kóptegen qaýipti qubylystar jaryq­qa shyqty. О́ner shyndyqty synı kóz­qarassyz jetkizgende, qaýipti kúıge ­aýy­sa­dy, tipti ol jaǵymsyz ózgerister­ge ákelýi múmkin.

Aıgúl KemelbaevA: «Sen qap-qat­ty tas bolsań, kókiregi oıaý kisini tap, sonda gaýharǵa aınalasyń». Segiz ǵasyr buryn Máýlana Rýmı aıtqan danalyq sóz osy saýalǵa jaýap berýge tatıdy. Kitap bolmasa adamzat tas úńgirden shyqpaı tunshyǵyp qalar edi. Abaı aıtpaqshy, ózi úshin ottaǵan haıýan sııaqty maǵynasyz kúnelter edi. Qandaı qoǵam bolsyn báribir rýhanı daralyqty qaster tutady. Juldyzy jarqyraǵan daralyq adam rýhanı jetilip ózin ózi shynaıy ózgertýge qulshynǵanda týady. Árip tanymaǵan nadan adamnyń sanasy qarańǵy kórmen teń. Jabaıy halyqtarda kezdesetin danalyq nyshandary tabıǵı stıhııalyq kúshterdi moıyndaýdan, aı men kúndi, otty, sýdy, jeldi qudaı sanaýdan týǵan. Al bilim nury­nyń qudiretine eshteńe jetpeıdi. Adamnyń Qudaıdy izdeýi, sol arqyly baqytqa umtylýy bilim nárinen, kórkem shyǵarmanyń estetıkalyq qýatyna eltýden, sulýlyqty qulaı súıýden týyndaıdy dep dúnıe tanımyn.

Javlan Joılov: О́ner ómirdi ózger­tetinine senemin. Sol sebepti jazyp júrgen shyǵarmyn. О́nerge degen qur­metim bólek, Ol – tazalyq, ol – tazartýshy. О́nerdiń qudireti ejelgi sózder arqyly búkil álemniń sýretin sala alatyndyǵynda. Gúlder men aǵashtar ómi­rimizdi tazartyp, onyń tazalyǵy men móldirligine qanshalyqty qyzmet etse, ádebıet te dúnıeniń rýhynyń tu­tastyǵyna solaı qyzmet etedi. Ádebıet – aqyrzamanǵa deıin adamzatpen birge júretin uly kúsh. Adamzat saqtalsa, sóz saqtalady. Men osyǵan senemin!

Lıý Lıanchen: Jazýshylyq – bir nár­seni oılastyratyn mamandyqtyń bir túri, oıyń aıaqtalsa, isiń de bitedi. Áde­bıet – bizdiń tájirıbeden góri álem­degi ómir týraly oılarymyz. Áde­bıet qoǵamǵa eshteńe isteı almaıdy. Bi­raq ádebıet meıirim, úılesim, taza jú­rek qalyptastyrady. Ádebı ortadan tús­ken nur da bir sátte shyndyqtyń qarań­ǵylyǵyn nurlandyrady dep oılaımyn.

Andre Babın: Iá! Sondyqtan da óner óte qaýipti. Bul ózgerister Gete­niń «Jas Verterdiń azaby» kitabyn ja­rııa­laǵan kezdegi sýısıd tolqyny sııaq­ty jaqsy nemese nashar qubylysty óz ishi­ne alýy múmkin. Biz kóbinese ónerdiń qo­ǵamǵa tıgizetin áserin, onyń orny bas­qan qu­rylǵylardyń kúshin jete baǵa­la­maı­myz. Qazirgi tanymal óner telehıkaıalar men sýper­qaharmandar týraly fılmder eke­ni ras. Kórermendi oı-sana jaǵynan ty­nysh­tandyryp jatqandar da osyndaı dú­nıeler. Bul adamdardy sheńber aıasyn­da ustaýǵa beıim. Shynaıy óner ádilet­sizdikti ashyp, qoǵamdy óz maq­­sattaryn júzege asyrýǵa jaqyndata alady.

Eto Tedıashvı: Ár adamnyń boıyndaǵy genetıkalyq nárseni ózgertý qıyn, biraq ónermen bólisetin, jaqsy mýzyka tyńdaıtyn, kitap oqıtyn, kór­melerge baratyndar qoǵam úshin qaýipti emes jáne ondaı adamdar aınalasyn jaǵymdy áser qalyptastyrady.

 

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»