Bıylǵy jyl «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy ujymy úshin aıryqsha bolǵaly tur. Buǵan mańyzdy sebeptiń biri – el rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan, kıeli Áýlıeata topyraǵyndaǵy baı tarıhı-mádenı muramyzdy qorǵaý, saqtaý, nasıhattaý jolyna 20 jylyn arnaǵan belgili qaıratker Táken Moldaqynovtyń mereıtoıy.
Ol – bitim-bolmysy bólek, týra minezdi, el men jerdiń, jalpy jahannyń tarıhyna jetik, arab, qytaı, orys tilderinde erkin sóıleıtin zerek jandardyń biri. Taraz qalasyndaǵy ınstıtýt qabyrǵasynda ustazym, professor Iý.Kıselıovtiń nusqaýymen «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine alǵash jumysqa kelgenimdegi Táken aǵanyń beınesi áli esimde. Ol bar zeıinimen shuqshıyp, kitap oqyp otyr eken. Túıindememdi qarap shyǵyp, biraz suraq qoıdy. Sońynda «maqala jaza alasyń ba?» dep surady. Erteńinde eki-úsh maqalamnyń kóshirmesin alyp mýzeıge kelsem, Táken aǵaı eskertkishterdi aralaýǵa ketip qalypty. Maqalalarymdy qabyldaý bólmesine qaldyryp kettim. Sol kúni keshke aǵanyń ózi qońyraý shalyp, erteńnen bastap jumysqa kirisý kerek ekenin aıtty. Mine, sol kúnnen bastap tarıhı-mádenı muramyzdy qorǵaý jolynda Táken aǵamen tize qosyp jumys istep kele jatyrmyz.
Táken aǵaı biz úshin tek dırektor ǵana emes, ómirlik ustaz, úlgi tutar azamat boldy. «Dırektormyn» dep shirenbeı, qalamyzǵa kelgen qonaqtarǵa úlken basymen ekskýrsııa da júrgizedi. Ujymmen birge senbilikterge shyǵyp Qarahan, Aısha bıbi keseneleriniń, Aqyrtas kesheniniń shóbin julyp, tazartatyn. Bıyl «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵyna 25 jyl tolyp otyr. Onyń 20 jylynda mekemege Táken Moldaqynov basshylyq etti. Eńbek jolyn mýzeıimizdiń damýyna arnady.
Táken aǵamyz mýzeı qurylǵan 90-jyldardyń sońyndaǵy qıyn-qystaý kezeńde mekemeniń ǵımaraty etip 1903 jyly salynǵan burynǵy kópestiń úıin bergende, qasyndaǵy bir-eki qyzmetkerimen birge ishin jóndep, peshti de ózderi kezekpen jaqqanyn aıtyp otyratyn. Árıne, munyń bári tarıh, biz úshin úlgi-ónege. 2015 jylǵa deıin qoryq-mýzeı qaramaǵynda 110 tarıhı nysan bar bolatyn. Osy nysandarǵa mýzeıdiń shtatyndaǵy 15 qyzmetker jaýapty boldy. Qazir mýzeıge respýblıkalyq mańyzǵa ıe 30 eskertkish qaraıdy.
Táken aǵa basshylyqta bolǵan 20 jyldyń ishinde Aısha bıbi kesenesi 2002-2005 jyldary qazirgi «Qazqaıtajańartý» mamandarynyń kómegimen tolyqtaı qalpyna keldi. Sondaı-aq Babadja Hatýn, Qarahan, Dáýitbek, Shoqaı Datqa keseneleri, Abdyqadir, Námetbaı, Áýlıeata, Úsharaldaǵy Qaraqoja, Abdýlla Ishan meshitteri, Qalı Júnis monshasy sekildi eskertkishterimizge birneshe ret jańǵyrtý jumystary júrgizildi. 2010 jyly «Aqyrtas» saraı kesheniniń aýmaǵyna sapar ortalyǵy salynyp, 2018 jyly Aqsholaq stansasynan Aqyrtas keshenine deıin asfalt tóseldi. 2014 jyly Aqyrtas, Qulan, О́rnek, Qostóbe, Aqtóbe-Balasaǵun qalashyqtary IýNESKO-nyń búkilálemdik muralar tizimine endi. 2012 jyldan bastap burynǵy Kók bazardyń ornynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, 2015 jyly «Kóne Taraz» ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi ashyldy. Joǵaryda atalyp ótken eskertkishter qoryq-mýzeıge qarasty bolǵandyqtan atqarylǵan jumystardyń basy-qasynda Táken aǵaı júrdi. Bul 20 jylda atqarylǵan sharýalardyń bir parasy ǵana.
Ult tarıhyn ulyqtaǵan Táken aǵanyń jarqyn isteri biz úshin úlgi-ónege, biliktilik pen iskerliktiń, úlken adamgershilik pen parasattylyqtyń, tabandylyq pen bilimpazdyqtyń temirqazyǵy.
Jazıra ShILDEBAEVA,
«Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń bólim basshysy