Dúnıede adam balasyna eń keregi – erkindik. Erkindigiń shektelse, keshken ǵumyr, súrgen dáýren súreńsiz túske aınalady. Ony joǵaltsań, bárin joǵaltýyń múmkin. Biz aıtyp otyrǵan erkindik – essizdik nemese esalań ómir keshý emes, janyń qalaǵandaı, óz qalybyńda shynaıy ómir súrý. Bálkim, eń úlken kúres osy erkindik úshin kúres shyǵar...
Eýropa aspanynda qazaq ónerin dáriptep júrgen Dana Musanyń «Kıeli bı» dep atalǵan fılm-performansyn tamashalaǵannan keıingi bir úzik oı osyndaı kúıge bólegeni bar. Suqtanǵan kózderden, súreıli sózderden janyńdy azat ustaý qanshalyqty aýyr edi. Qadala qaraǵan myń san janardan ózińdi alyp qashyp, jazaly jandaı ımenshikteı berýdiń jóni bar ma? Mı qabyǵyn kemirgen tynym bermes oılaryńnyń jalǵaýyn qaıda tyǵyp tynshısyń? Máńgilik saýalǵa mán izdegen rýhyńdy bı qudiretimen silkip alǵan bıkesh óz álemine yntyqtyra túsedi. Biz buǵan deıin onyń shyǵarmashylyǵynan múlde beıhabar edik. Osydan 13 jyl buryn Fransııaǵa bilim izdep baryp, sonda turaqtap qalǵan qazaq qyzy Parıj tórinde ózi oılap tapqan jańa bı stıli – etno baletti nasıhattap júr eken. Búginde balerına, horeograf, rejısser, pedagog syndy birneshe mamandyqqa mashyqtanǵan jerlesimiz «Nomadtar», «Baqsy, «Shabandoz», «Abyz», «Totem», «Taıpa» «Petroglıfter» syndy túrkilik tanymnyń túbirine boılatatyn spektaklderimen tanymal. Ol bı yrǵaǵymen keıiptegen osynaý shaǵyn dúnıelerdiń barlyǵy tereńde jatqan arǵy dúnıemizdi qazady, baba ǵurpymen, dala rýhymen qaýyshtyrady.
«Táńirim, arǵy zamandar arnasynda meniń kim bolǵanymdy aıta alasyń ba? Búgingi tańda kim bolǵanymdy jáne erteń qandaı kúıde bolatynymdy sıpattap bere alasyń ba?», dep bastalatyn «Kıeli bı» fılmi áıel-ananyń jeti arhetıpin arqaý etedi. 2020 jyly Kann festıvalinde kórsetilgen kıno ónertanýshylar nazaryna ilikken. Mańǵaz Mańǵystaýdyń shuraıly ólkesinde, qazaq dalasynyń basqa da kórkem jerlerinde túsirilgen fılm tabıǵat pen áıel sulýlyǵyn úndestire jyrlaıdy.
Avtor ishki arpalysyn bı arqyly jetkizip, sol arqyly armanǵa qol sozady. Dúrııa dalanyń kóz tartar kórkem tabıǵatyn bı tilimen áspetteıdi. Saǵynyshyn, tazalyǵyn, ómirge qushtarlyǵyn bı qımylymen berýge kúsh salady. Bıge yrǵaq bergen aıryqsha mýzyka úni áıel-ananyń muń-zaryn, náziktigin, sulýlyǵyn pash etip, kásibı sheberdiń ónerine kóńil súısinedi. Bı, áýen, monolog bir-birimen úılesip otyrady. Fılmniń sharyqtaý sheginde avtordyń ishki daýysy: «Týǵan jerim, qaıran jerim, men seni taǵy da tastap, kelesi saparǵa ketip bara jatyrmyn. Biraq Táńirim menimen árqashan birge. Tabıǵat syılaǵan denemdegi kúsh-qýatpen kıeli bıdi urpaqtan-urpaqqa jalǵastyramyn, sonaý apa-ájelerimizden kele jatqan qımyldy men óz qyzdaryma, al olar óz qyzdaryna jetkizedi» dep til qatady. Shyǵarmada Dananyń bı qımyldary, bıik rýhy dabyl qaqqan saq qyzdarynyń beınesin kóz aldyńa ákeledi. Turan dalanyń tósinde erlik týyn jelbiretken jaýynger analardyń rýhy qaıta oıanǵandaı kúı keshesiń. Endi birde barsha sulýlyq, barsha meıirim álemge eń áýeli ana deıtin ázız jannyń alaqanynan taraıtynyn, ana tirshiliktiń kúretamyry ekenin sezindiredi...
Elimizde etno baletpen aınalysatyn mamandar joqtyń qasy. Dana qalyptastyrǵan avtorlyq stılge bastapqyda eýropalyqtar úrke qaraǵanymen, qazir onyń ónerin kórermen asyǵa kútetin bolǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, ol úshin bı erkindiktiń esigi, shynaıy ómir súrýdiń alǵysharty.
– Men úshin bı – bostandyq. Ár adamnyń denesiniń, qımylynyń, is-áreketiniń bostandyǵy. Ne istesem de, qalaı qımyldasam da, qol-aıaǵymdy qalaı qozǵasam da – óz erkim, bostandyǵym. Bı tek deneniń ǵana emes, oıdyń da, júrektiń de bostandyǵy. Eń aldymen, bı – óner. О́te mańyzdy óner. Fızıkalyq turǵydan qarasaq, bılegen adamnyń býyndary, búkil múshesi jaqsy qalypta turady. Adamnyń ómir súretini dene ǵoı. Júrek soqpasa, aıaq júrmese ómir joq. Sondyqtan bı denemen tikeleı baılanysty. Men úshin bı – ómirdiń birinshi belgisi. Keıbir elderde bıge tyıym salynýy óte qaıǵyly jaǵdaı der edim. Tabıǵı, adam ómirinde mańyzdy dúnıege qalaı tyıym salýǵa bolady? Bı de – ómirdegi mańyzdy qundylyq. Etno balet – ıntensıvti ári ekspressıvti bı. Sol jaǵynan da qyzyqtyrady dep senemin. Jaı bı emes, ózeginde tarıh jatyr. Aqyryndap Fransııada etno baletke degen kózqaras qalyptastyryp jatyrmyz. Fılm men spektaklderime kórermen jaqsy qaraıdy, – deıdi suhbattarynyń birinde Dana Musa.
Otandyq óner keńistigine tyń jańalyǵymen kelgen týyndyny almatylyq ónertanýshylar yqylaspen qabyldady. Kishkentaı kezinen tarıhı romandardy qumarta oqyǵan Dana tarıhı tamyrymyzdan ajyramaý – basty baılyǵymyz dep esepteıdi. Úlken ónerge qulash sermegen qazaq qyzy T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasyn támamdap, 21 jasynda rejıssýra mamandyǵy boıynsha Fransııaǵa oqýǵa túsken. Parıj Operasynyń professory Iv Kasatıden úsh jyl dáris alyp, Áıgili Parıj-8, Sorbonna sııaqty oqý oshaqtarynyń bı fakýltetinde oqýyn jalǵastyrǵan. Kásibı talanttardan dáris alý úshin Fransııadan bólek, Belgııa, Ulybrıtanııa elderine de joly túsipti. 2013 jyly, 25 jasynda Parıjde resmı túrde Etno balet assosıasııasyn ashyp patent alǵan talantty zamandasymyzdyń baǵyndyrar belesi áli alda. Týǵan elge úlken jańalyǵymen kelip, dańqy bıik dala bıiniń dástúrin jalǵaǵan Dana Musanyń shyǵarmashylyq jolyna tolaıym tabystar tileımiz!