Ustaz – jan balasynyń júregine erekshe jylýlyq nuryn sebetin ardaqty tulǵa beınesimen ózektes uǵym. Shákirt úshin adamgershiliktiń eń joǵarǵy úlgisi de ustaz. Biz búgingi maqalamyzda ulaǵatty ustaz, belgili ónertanýshy ǵalym, mádenıet salasynyń sańlaǵy, qazaq bıiniń bilgiri – Toıǵan Izimniń shyǵarmashylyǵy men pedagogıkalyq qyzmeti týraly aıtsaq deımiz.
Toıǵan Ospanqyzy araıly Aqtóbe óńirinde ómirge kelip, bala jasynan náziktikti, sulýlyqty qalap, óner jolyn tańdady. Mektepte oqyp júrgende túrli úıirmege qatysyp, dombyra úırendi. Mektep orkestriniń quramynda óner kórsetti. Án de shyrqady. Tipti sporttyń da birneshe túrimen shuǵyldandy. Biraq ol bı ónerin erekshe jaqsy kórdi.
Keıipkerimiz Aqtóbedegi mektep-ınternatta oqyp júrgen kezden bastap, ónerge degen qulshynysy arta tústi. Oblystyq fılarmonııadaǵy «Araıly Aqtóbe» ansambliniń bıshisi bolyp, elge tanyldy. Degenmen, ol bıshi bolý úshin kásibı bilim kerektigin túsinip, mektep bitirgennen keıin Almatydaǵy estrada-sırk óneri stýdııasyna oqýǵa tústi. Sodan bastap, talantty bıshiniń ónerdegi óreli joly bastaldy. Qazaq bıiniń padıshasy Shara Jıenqulovanyń kózin kórgen ónerli jas KSRO quramyndaǵy odaqtas respýblıkalardan ilýde bireýdiń ǵana joly túsip, qatysa alatyn halyqaralyq is-sharanyń biri – Máskeýde ótken Jastar men stýdentterdiń dúnıejúzilik 12-inshi festıvaliniń dıplomanty atandy. Budan basqa, 80-inshi jyldary shetelderdegi baıqaýlarǵa alystaǵy respýblıkalardan ekiniń biri qatysa almaıtyndyǵyn eskersek, qarapaıym qazaq qyzynyń Belgııada ótken halyqaralyq bı festıvaline qatysýy da aıtýly oqıǵa boldy. Sondaı-aq ol kisi elimizde ótken alǵashqy bı baıqaýynyń júldegerleriniń biri atandy.
Toıǵan apaı ónerde ǵana emes, ómirde de jańalyqtyń jarshysyndaı, aldyńǵy lekte júrdi. Sonyń bir aıǵaǵy, jańadan qurylǵan Torǵaı oblysyna arnaıy shaqyrtýmen bardy. Jas maman qazaqtyń birtýar uly, qazaq mádenıetiniń qara nary О́zbekáli Jánibekov negizin qalaǵan «Sherter» folklorlyq-etnografııalyq ansambliniń quramynda óner kórsetip, birqatar tulǵamen etene aralasa júrip eńbek etti. Atalǵan ansambl quramynda gastroldik saparlarmen biraz eldi aralap, qazaq mádenıetin asqaqtatty.
T.Izim qazaqtyń ataqty kúıshi-kompozıtorlarynyń kúılerine qoıylǵan tereń maǵynaly bılerdiń alǵashqy oryndaýshylarynyń qatarynda boldy. «Jeztyrnaq», «Shalqyma», «Qylyshpan», «Kıiz basý», «Qusbegi daýylpazy», «Balbyraýyn», «Alqaqotan» sııaqty bılerdi naqyshyna keltire oryndaýda tek bı tehnıkasyna ǵana emes, onyń fılosofııalyq maǵynasyna da tereń mán berip, bı atrıbýttaryn sheber meńgerdi.
Sondaı-aq qazaq halyq bıiniń tarıhynda «juptasqan bılerdiń» de alǵashqy oryndaýshylary retinde ómirlik qosaǵy Úsen aǵa ekeýiniń bı óneri tarıhynda esimderi altyn áriptermen jazylyp qaldy desek, artyq aıtqandyq emes. Qazaq bıiniń qos qyrany Azııanyń alyp elderiniń sahnalarynda ulttyq ónerimizdiń ǵajaıyptyǵyn pash etti.
Ol sahnadaǵy bı qudireti arqyly tutas bir urpaqty tárbıeledi, ulttyq rýhanııatty nasıhattady. Sodan beri shırek ǵasyrdan astam sahnanyń juldyzy bolsa, shırek ǵasyr boıy óner jolyn tańdaǵan talaı jastyń juldyzyn jaǵyp keledi. Búginde Toıǵan Ospanqyzy Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynda ustazdyq qyzmetin jalǵastyrýda. Onyń mol shyǵarmashylyq, pedagogıkalyq tájirıbesi akademııanyń oqytýshylary úshin baǵa jetpes qazyna. Ulaǵatty ustazdyń tárbıelegen shákirtteri elimizdiń barlyq óńirlerinde mádenıet pen bilim salasynda eńbek etip, ózderi de shákirt tárbıeleýde.
Toıǵan Ospanqyzy qazaq ónerin damytý isine orasan zor úles qosqan ǵalym qaıratker. Ol bı álemin zertteýge jas maman retinde kıeli Torǵaı eline baryp, «Sherterde» qyzmet isteı bastaǵan ýaqyttan bastap den qoıdy. Qazaq bıiniń qımyldaryn el aralap júrip jınap, dápterine túrtip, sanasyna sińirip, júreginiń túkpirine jınaı berdi. Sodan beri 60-qa jýyq eńbek jazyp, qazaq ónertaný ǵylymynyń kóshin súırep keledi. Qazaq halqynyń dástúrli bı óneriniń bolmysyna qatysty birneshe monografııanyń avtory. Ol bı óneriniń qalyptasý tarıhyn jan-jaqty zerttep, alǵashqy sahnalyq qazaq bıin oryndaýshylarynyń adamı qasıetteri men kásibı sheberlikteri, oryndaý tehnıkasyn sıpattaıtyn eńbekterdiń jazylýyna, qanshama ádistemelik oqý quraldarynyń jaryqqa shyǵýyna muryndyq bolyp, qanshama ulttyq bı qoıylymdaryna saraptamalyq taldaýlar jasady.
Toıǵan Ospanqyzynyń «Ýaqyt jáne bı óneri», «Memlekettik «Altynaı» bı ansambli» atty ǵylymı monografııalary, «Qazaq bıin oqytýdyń teorııasy men ádistemesi», «Qazaq jáne shetel horeografııa óneriniń tarıhı damý kezeńderi» sııaqty oqýlyqtary ulttyq bıge den qoıǵan árbir stýdenttiń, oqytýshynyń, jalpy bıge degen qyzyǵýshylyǵy bar adamdardyń qoldan túspeıtin kitaby bolýǵa tıis.
Toıǵan Ospanqyzy bı ónerin zertteýmen qatar birneshe ǵylym salasyn qatar alyp júrgen ámbebap ǵalym-pedagog. Olaı deıtinimiz, pedagogtiń ár sabaǵynda bir mezette álem tarıhyna úńilip, mádenıettaný, fılosofııa, psıhologııa jáne pedagogıka pánderin bir súzip, ádebıet teńizine bir-bir súńgip shyǵamyz. Ásirese, qazaq fılosofııasy men etnografııasyn, ulttyq folklordy tereń meńgergen ǵalym shákirtteri de ulttyq rýhanııatty jan dúnıesimen uǵynsa eken dep jantalasady. Dáris oqyǵanda dáriskerdiń sóıleý máneri men materıaldy shákirttiń júregine jetkize alý qabiletine qarap, jalpy psıhologııa men etıkanyń qaǵıdattaryn qatań saqtaıtyndyǵyna eriksiz tánti bolamyz. Bıshiniń, bı qoıýshynyń, ásirese horeografııa teorııasyn oqytýshy pedagogtiń qyzmetin kóp adamdar túsine bermeıdi. Onyń artynda qanshama mańdaı ter, izdenis, zertteý jatqandyǵyn Toıǵan Ospanqyzynyń dárisin tyńdap, odan sabaq alyp, onyń eńbek jolyn zerttegen jandar ǵana túsinip, jan-tánimen uǵyna alady.
О́mirin ónermen órnektegen ustazymyzdyń ulaǵatty joly biz úshin ónege. Onyń qazaq bı ónerine qosqan úlesi ushan-teńiz.
Aqqanat SMAǴULOVA,
Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń stýdenti