Basqarý júıesiniń qazirgi zamanǵy tıimdi tetigi

Kıbernetıkanyń negizin qalap ketken N.Vınerden «Tıimdi ómir súrý – bul durys aqparatpen ómir súrý» degen sóz qalypty. Onyń tipti memlekettik reforma degenniń ózin mindetti túrde túbegeıli ózgerispen baılanystyratyny bar. Bul qarapaıym múmkindikterdi salmaqtap, soǵan oraı tapsyrmany durys qoıý kerek ekenin bildiredi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev el táýelsizdiginiń irgetasyn qalaǵan kúnnen kásibı memleket qurý postýlatyna baǵyt ustap keledi. Buǵan TMD memleketteriniń arasynda tuńǵysh bolyp «Memlekettik qyzmet týraly» Zańdy qabyldaýymyz, merziminen buryn oryndap úlgergen «Qazaqstan-2030» Strategııasyndaǵy «Kásibı Úkimet» basymdyǵynan bastap «A» korpýsynyń jasaqtalýy dálel bola alady. Aqparattandyrý – áleýmetti basqarýdyń negizgi elementteriniń biri. Kıbernetıka turǵysynan «basqarý úrdisi árqashan jáne qandaı jaǵdaıda bolmasyn aqparatty berý men óńdeýge» kelip tireledi. Qazir álemde taral­ǵan «elektrondy úkimettiń» qyzmetin «memleket memleket úshin» (government to government), «memleket azamattar úshin» (government to citizens), «memleket bıznes úshin» (government to business) dep atalatyn úsh tarmaqqa bólip, qarastyrýǵa bolady. Keıingi eki tarmaq boıynsha Qazaqstanda azdy-kópti jumys istelip keledi. Mysaly, bizde qazir elektrondy salyq júıesi, elektrondy satyp alý júıesi bar. Al «memleket memleket úshin» júıesinde áli bizdiń atqarar sharýamyz jeterlik. Sebebi, búgingi memlekettik bılik organdaryna kelip túsip jatqan ártúrli qyzmettik qujattar kóbine sheshim shyǵarýǵa qajet aqparattan kemshin túsýde. On­daǵy málimetter shashyrańqy ári júıege túspegen, sondyqtan olar basqarý nysandary týraly maqsatty da durys sıpat bere bermeıdi. Munyń ózi bizge «memleket memleket úshin» júıesin damytý qajettigin bildiredi. Bul baǵyttaǵy birinshi kezektegi sharýa memlekettik qyzmettiń bedelin arttyra túsý bolýy tıis. Ondaı tájirıbeler álemde jetkilikti. Aıtalyq, Ońtústik Koreıada memlekettik qyzmet degen qatarynyń eń aldy baratyn, onyń ózi qatań tekseristen ótip otyratyn, bilimin aı saıyn, biligin jyl saıyn arttyrýdy talap etetin jaýapty qyzmet ekeni halyq sanasyna ábden sińirilgen. Koreı, japon, malaı elderi memlekettik qyzmetkerleriniń ózderin zoryǵýǵa deıin apara­tyn eńbekqorlyq pen shekten shyqpaǵan ádeptilik jańa zaman­nyń ańyzyna aınalyp úlgergeni sodan. Bizde jalpylaı sıpat almasa da, ishinara Abaı aıtqan «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq» sekildi qashyq bolatyn bes nárseniń sıpaty biliktigi kemshin mamannyń boıynan kórinis berip jatady. Ondaılar bilim qýýǵa jalqaý, kisilikke sarań, tájirıbesi az bolǵan soń, tirliktiń retin tappaıdy da, jobanyń jolyn kesip, jemqorlyqqa urynady. Ilimi men ádibi kelispegen soń dúmshelikke, tońmoıyndylyqqa salynady. Sondyqtan memlekettik qyz­metke alynar qyzmetkerdiń eń qu­ryǵanda orta mektepti, ne bolmasa joǵary oqý ornyn úzdik baǵaǵa bitirgenin mindetteý normatıvterdiń birine engizip qoıylsa, ilgerileý koeffısıentin arttyrar edi. Bul – bir. Ilgerileý koeffısıentin arttyrýdyń eń keleli joly osy bilimdi de bilikti mamannyń negizinde aqparattyq tehnologııanyń múmkindigin sarqa paıdalanýda jatyr. Bul saladan bizdiń Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Norvegııa, Danııa sekildi elektrondy basqarý jú­ıesiniń etalonyna aınalyp otyr­ǵan elderden úırenerimiz áli kóp. Aldymen aqparattyq tehnologııany úlken málimetterdi óńdeý, jınaqtaý, suryptaý úderisinde paıdalanýdan bastaýdyń qaǵı­dalaryn qalyptastyrý kerek. Biz «elektrondy úkimet» sekildi asa iri megamastodont jobalardyń leginde júrip, aqparattyq tehnologııany kúndelikti turmys­ta, jergilikti óndiriste, ıaǵnı qa­ra­paıym azamattardyń ómi­rine óte jaqyn, verbaldi  shekaraǵa jaqyndata qoımappyz. Al Astanadaǵy mınıstrlikten shyqqan qandaıda bir sheshimniń aqyrǵy tireler núktesi qaı jer? Árıne, jergilikti basqarý júıesi! Jergilikti basqarýdyń tómengi satysy qaı jer? Aýyldyq okrýg, aýdan ortalyǵy, oblystyq deńgeıdegi qala jáne oblys ortalyǵy. Demek, memlekettiń irgetasy jergilikti basqarý júıesine jańa tehnologııalardy jatsynbaı endirýimiz tıimdi bolyp tur. Aýyldyq okrýg, aýdan ortalyǵy, oblys ortalyǵynyń basqarý júıesi jetildirilse, respýblıkanyń tórt aıaǵy teń basylady. Sonda isti neden bas­taımyz? Barlyq derlik jer­gilikti basqarý júıesiniń óz sha­rýashylyq kitaby bolady. Bul kitapqa sol júıege qarasty aýmaqtyń kiris-shyǵysy, tıesili jeri, jınalǵan egis pen salyqtyń kólemi, qoradaǵy tórt túlik mal men úı-jaıdyń sany sekildi eń mańyzdy málimetter jazylady. Endi osy kitapty alyp, jańa tehnologııamen avtomatttandyryp, elektrondy basqarý aınalymyna túsirip jiberý ǵana qaldy. Astanada otyryp, 2 000 shaqyrym qashyqtyqtaǵy halyq sany 500-den aspaıtyn aýyldyq okrýgtiń tirshiligin alaqanǵa salyp kórgenmen teń bul. Aýyldaǵy ákimshilik kitapty avtomattandyrý arqyly sol aýyldyń memlekettik resýrstaryn avtomattandyrdyq desek, endi barlyq deńgeıdegi jáne dárejedegi memlekettik resýrs­tardy elektrondy aınalymǵa engizýdi jalǵastyrýymyz kerek. Bul degenińiz – káriz qu­byrlary, aýdanaralyq jol, memleketke tıisti ǵımarattar, gaz jelisi, kitaphanadaǵy kitap sany, turǵyn úı kólemi sekildi qısapsyz derekterdi pasporttap, málimetter qoryna engizý degen sóz. Bul ne beredi? Osydan soń ǵana memlekettiń ár múlkin qolmen ustap, kózben kórgendeı shynaıy túrde baqylaý múmkindigi bolmaq. Mysaly, sý qubyrlaryna pasporttaý engizsek, onyń qashan aýystyrylǵanyn, endi qansha merzimnen keıin aýystyrý kerek ekenin, kúnine qansha kólemde sý aǵyp jatqanyn udaıy bilip otyramyz. Avtomatty basqarý júıesi sý qubyrynyń aptalyq, toqsandyq, jyldyq ahýalyna saraptama berip, apattyq núktesin anyqtap, aldaǵy kútimniń jos­paryn shyǵaryp turady. Muny bilý úshin mindetti túrde endi qubyrdyń jarylyp, turǵyn úılerdiń sýsyz qalýy mindetti emes. Negizi, avtomatty basqarý negizinde analıtıka beretin júıeler qazir de aımaqtyq deńgeıde bizde qoldanylyp kele jatyr. Biraq oǵan málimetti mamandar qolmen terip jaza­tyndyqtan, bul derekter mem­lekettiń ár múlkin pasporttap, avtomattandyrǵan júıege qaraǵanda, naqty emes, boljaldy túrde aqparat beredi. Al jańa úlgidegi málimetter qorynda, aıtalyq, belgili bir ǵımarat jaıly málimet kerek bolsa, odan onyń kartasyn, qaı jyly soǵylǵanyn, ınfraqurylymdyq jaǵdaıy men kútimin, turǵyn sany sekildi barlyq shekti aqparatty bilip alasyz. Bul júıe damı kele qazirgi Norvegııanyń jergilikti basqarý júıesindegi ınnovasııalarǵa ulasýy ábden múmkin. Atalǵan eldiń ár azamaty memlekettik jáne jergilikti basqarý organdarynyń 85-87 paıyz qujatyna erkin qol jetkizip, tanysa alady. Osyǵan oraı árbir sheneýnik óziniń shyqqan jáne kirgen korrespondensııasyn tirkep otyrýy qajet. Tipti, basqarmalar men bólimderdiń arasyndaǵy ishki habarlardy da tirkeý mindet. Osy sebepti qazir Norvegııa elektrondy úkimetti endirý reıtıngisinde birinshi orynda tur. Ol úshin bul eldiń kez kelgen azamaty oep.no portalyna tirkelip, tirek sózdermen kerek bólimin taýyp alady da, izdegen qujatyn tabady. Bir Norvegııanyń ózinde memlekettik organdary men basqarmalarynda bir mezgilde 750-ge deıin avtomattandyrylǵan basqarý júıeleri jumys isteıdi. Munyń bári ne úshin kerek? Memlekettik mekemelerdegi mamandar ózderi jıi shaǵynatyn kúndelikti kúıbeń tirlikten qutylady. Qazirgi jumys reji­minde memlekettik qyzmetkerdiń qomaqty ýaqyty kelgen qujat­tardaǵy san derekterdi tekserýge jumsalady. Oblys ákim­digindegi maman aýdan ortaly­ǵyndaǵy mamannan kelgen qu­jattaǵy derekterdi tekseredi. Aýdan ortalyǵyndaǵy maman óz kezeginde aýyldan kelgen málimetti tekserip, ýaqytyn ysyrap etedi. Qandaı da bir sıfrdan qate shyǵatyn bolsa, kinálini izdeý tizbegi qurylyp, ony alyp kelip, báriniń jumysyn qoıǵyzyp, jınalys ótkizý, sógis aıtý se­kildi ákimshilik sharalarmen aıaqtalady. Bul qateniń birazy da sol atqarylmaı qalǵan jumysty atqardy dep, júrgizilmeı jatqan qubyrdy júrdi dep jalǵan aqpar berýden shyǵyp jatady. Qujat almasýdyń kóptigi sonshalyq, ár qyzmetkerdiń basyna 500 qujattan keletinin Elbasymyz óz sózinde ashynyp aıtqan bolatyn. Byltyr qazaqstandyqtar memlekettik organdardyń sura­nysy boıynsha 22 mıllıon anyqtama tapsyrǵan eken. Ár memlekettik qyzmet túrine ortasha eseppen 450 tártip buzýshylyqtan keletini de eseptelip qoıǵan. Aınalyp kelgende, munyń bári ketip jatqan esil ýaqyt. Onyń ústine, qanshama qarajat pen jumys kúshi zaıa ketip jatyr deńiz. Osy tusta The Microsoft Government Leaders Forum jıynynda keltirilgen aqparatqa sensek, Eýropadaǵy bıýrokratııalyq shyrǵalańǵa jylyna 484 mlrd. dollar, al AQSh-ta shamamen 843 mlrd. dollar ketedi eken. Eger úkimetter osy shyǵynnyń eń bolmasa 15 paıyzyn únemdese, bul densaýlyq saqtaý salasyna ketetin qarajattyń teń jar­tysyna sáıkes bolar edi. Al European Commissions eGovernment Action Plan quja­ty­­na sáıkes, brıtanııalyq zeı­netaqy komıssııasyn elektrondy basqarýǵa tapsyrǵan soń, shtat­tyń 50 paıyzy bosap,                                  ba­s­­qa ákimshilik jumystarǵa ju­myldyryldy. Tipti, ýaqtyly aqparattandyryp otyrýdyń ózi úlken paıda ákeledi. Implementing the Presidents Management Agenda for E-Government aqpa­ryna qarasaq, shaǵyn bıznes­ke zańnamalyq jáne retteýshi aqparattardy usynyp otyratyn amerıkalyq UsinessLaw.gov saıty kásipkerlerge jylyna 56 mln. dollaryn únemdeýge múmkindik beredi. Al zańnamalyq aktilerge túsinikteme berilip otyrylatyn Regulations.gov saıty tek alǵashqy jyldyń ózinde kásipkerlerge 90 mln. dollaryn saqtaýǵa mursat bergeni bar. Osy jerde meniń temirjol salasyn basqarýdaǵy tájirıbem­nen bir mysal aıta ketkim ke­ledi. Bizdiń «Qazaqstan temir joly» AQ-ta 148 myńdaı adam jumys isteıdi. Qazaqstandaǵy eń iri jumys berýshi degen ózindik lokaldy rekordy bar. Al Qazaqstandaǵy temirjoldardyń uzyndyǵy – 15 myń shaqyrymǵa jeter-jetpes. Endi osy alyp qurylymnyń kólbeý jáne tik bıligi kishigirim jemqorlyq, alyp­satarlyq sekildi keleńsiz syrqattardan saý emes. Sebebi, munda jekemenshik degen uǵym joq, «memlekettik bolǵan soń, bárine ortaq» degen keńestik paternalızmnen qalǵan eski túsinik qalǵan. Jyl saıyn temirjoldan vagondardyń shyǵyp ketýi, relsterdiń maıy­sýy, órtený sekildi aýyr apattar qaıtalanyp jatady. Munyń bári óte alyp mehanızmniń ózin áli tolyq avto­mattandyrylmaǵandyqtan bolyp otyr. Sol temirjoldyń apattyq boljamyn avtomatty basqarý júıesine tapsyrýǵa bolatyn edi. Buǵan qarsy dálel retinde Kanadanyń temirjoldarynyń uzyndyǵy 73 000 shaqyrym ekenin aıtaıyq. Bizdiń joldardan 4 ese kóp. Biraq osynsha júıege bar-joǵy 35 000 adam qyzmet jasaıdy. Bizdiń qyzmetkerlerden 3 ese az. Taǵy da sol avtomattyq basqarýdyń artyqshylyǵynan. Áıtpese, alyp bara jatqan basqa qupııasy joqtyń qasy. Osydan 10 jyldaı buryn qazaq baspasózinde «Sıngapýrdyń 1 memlekettik qyzmetkeri Qa­zaqstandaǵy 6 qyzmetkerdiń jumysyn atqarady eken» degen málimet jeldeı esti. Sonyń syryn aqparattyq tehnologııalardyń erkin kelýimen endi uqqandaımyz – ózin órkenıetti el sanaıtyn memleketterde memlekettik qyzmetkerler sany barynsha az, biraq sonysyna qaramaı óte tıimdi jumys jasaıdy. Nege? Olar baıaǵyda-aq sannan sapaǵa kóshken, qaǵazbasty kúıbeńdikten kúndelikti esep-qısap alýdyń mashaqatyn aqparattyq júıege senip tapsyrǵan. Memlekettik qyzmettegiler bul júıege qa­lyptasqanda arqasy bosap, «myna qalaǵa qandaı ınvestordy tarta alamyn, aldaǵy 10 jyldan keıin qalanyń damýy qalaı bolmaq, 28 jyldan keıin bolatyn sharalardy qalaı kóremin?» degen sekildi strategııalyq jos­parlarmen, ıdeologııalyq qarymdanýmen aınalysady. Bir ókinishtisi, biz osy júıege tamsanyp, razy bola otyryp, onyń negizgi qurylymdyq elementterin kóshirýge kelgende, jaıbasarlanyp qalatynymyz bar. Memlekettik basqarýdyń aq­parattyq júıesin qurý – bul bıý­rokratııalyq mashınaǵa jańa teh­nıkalyq qosymshany ile salý emes, kerisinshe, zańnyń ústemdigi, adam quqy, ózin ózi basqarý me­hanızmderin qosa alǵanda, or­taq júıeni qurý. Tek sol kezde ǵana memlekettik basqarýdyń rasıonaldyǵy men tıimdiligine ıek artýǵa bolady. Buǵan mysal retinde Ońtústik Koreıanyń astanasy – Seýlde engizilgen elek­trondy basqarýdyń «OPEN» júıesin keltiremiz. Mamandardyń zertteýine qaraǵanda, ótken ǵa­syrdyń sońynda engizilgen jú­ıeniń arqasynda Seýl she­neý­nikteriniń arasyndaǵy jemqorlyq 6 esege azaıypty. Al Estonııa 2001 jyldan beri «Búgin men sheshemin» (Tana otsustan mina) degen ınternet-portaldy iske qosý arqyly res­pýblıkanyń ár azamatynyń zańnamalarǵa óz túzetýin usyný, oqıǵalarǵa óz pikirin aıtý sııaqty memleketti basqarý isine aralasýy qamtamasyz etildi. Sol Estonııada jańa kásiporyndy bar-joǵy 18 mınýtta ashýǵa bolady. Kanadanyń canada.gc.ca, Irlandııanyń RevenuOn-Line, Polshanyń KSIZUS, Nıderlandynyń Kadaster-on-line júıeleri týraly da osyndaı jaqsy lebizder kóptep aıta alar edik. Eger Elbasymyzdyń basta­malarynyń bári jalǵasyn taýyp, halyqtyń ıgiligine jarasyn desek, memlekettik qyzmettiń jumysyn aqparattyq tehnologııanyń aýa­nyna buryp, bar málimetti pas­porttap, ony avtomatty basqarý júıesine salý qajettiliktiń qajeti bolyp qalady. Bul halyq pen bıliktiń ıntýıtıvti til tabysýyn qamtamasyz etetin «altyn kópir» qyzmetin atqara alady. Avtomatty basqarý júıesine negizdelgen memlekettik qyzmet pen jergilikti basqarý modeli biz úlgi etetin memleketterdiń bárinde derlik ilgerileýshilik koeffısıentin berdi. Sonda aǵaıyn-týys, para-aýyzbastyryq sekildi adamı faktordyń sıpattary barynsha azaıyp, jergilikti basqarý organdarynyń búkil aqparaty kúndiz-túni oǵan quzy­retti organnyń baqylaýynda turady. Bul arqyly araǵa áýe kemesi ushyp, jol tartylmasa da, halyq men quzyretti organnyń arasyndaǵy bir-birine muqtajdyq sezimi kúsheıedi, aýyldyń qajetin Astana birden seze qoıatyn, Astananyń buıryǵyn aýyl birden ala qoıatyn kommýnıkatıvtik baılanys kúsheıip sala beredi. IT-jobalardy júzege asy­rýdyń statıstıkasyna qarasaq, resýrstyń 80 paıyzy jobany túsindirýge, alǵa súıreýge, tek 20 paıyzy ǵana ony júzege asyrýǵa ketedi. Osyǵan baılanysty, sharýany qoǵamdyq kelisim men osyǵan múddeli organdardyń jan-jaqty túsinistigi arqasynda ǵana alǵa jyljytýǵa bolady. Al mundaı tehnologııalyq múmkindikten ash bola turyp astan bas tartqan adamsha qur qalýdyń esh reti joq. Eń bastysy, osy múmkindikterdi júzege asyrar ıntellektýaldy basqarý júıelerin bizdiń qaýymdastyq jasady. Endi osyny el ıgiligi úshin usynýǵa ázir. Azamathan ÁMIRTAI, Qazaqstan softverlik kompanııalar qaýymdastyǵynyń prezıdenti.