Saladaǵy serpilis

Aǵymdaǵy jyly Elbasy N.Nazarbaev oblysymyzǵa kelgen saparynda:      «...Elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna basa nazar aýdarylyp jatqandyqtan, ana ólimi de, sábılerdiń shetineýi de kúrt tómendedi qazir oblysta. Sonyń arqasynda adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 71 jasqa jetti. Bul, buryn bolmaǵan jaǵdaı...», – dedi. Bul, árıne, óńir medısınasyna berilgen joǵary baǵa. Jalpy, halqy tyǵyz ornalasqan, bala týý sany joǵary ońtústikte mundaı jetistikke jetýdiń ózi jeńispen para-par. Onyń sebep-saldaryn bilý maqsatynda biz Ońtústik Qazaqstan oblysy Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Jumaǵalı ISMAILOVTY áńgimege tarttyq. – О́ńirimizdiń áleýmettik-ekonomı­kalyq damýynda densaýlyq saqtaý salasynyń orny erekshe. Sonyń nátı­jesinde sońǵy 4-5 jylda oblys medısı­nasynda júıeli oń ózgerister oryn alýda. Sonyń sebep-saldaryna qysqasha toqtala ketseńiz. – «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda 2015 jylǵa deıin halyq­tyń ómir súrý uzaqtyǵyn 70 jasqa jetkizý josparlanǵan bolatyn, sony biz merziminen buryn oryndadyq. Buǵan árıne, keshendi túrde jumys júrgizý arqyly qol jetkizdik. Sondaı-aq, álemdik standarttarǵa saı, respýblıkada alǵash ret biz akýsherlik neonataldyq aımaqtandyrýdy engizdik. Bul degenimiz, áıeldiń júktiligi men týýy qandaı qaýipti topqa jatady, sol stasıonarda bosanýy qajet. Oblystyq perınataldyq ortalyqtar, oblystyq aýrýhana, oblystyq balalar aýrýhanasy janynan konsýltatıvtik-kóliktik qyzmet quryldy. 2009 jyly Shymkent jáne Túrkistan qalalarynda qosymsha perınataldyq ortalyqtar ashyldy. Sondaı-aq, 2011 jyly Elbasy №4 oblystyq perı­nataldyq ortalyqtyń tusaýyn ózi kesti. Bul sheıh Halıfa Bın Zaıd Ál Nahaıan atyndaǵy qordyń qarjylaı qoldaýymen júzege asty. Joǵary damyǵan, tájirıbesi mol eldermen memorandýmǵa qol qoıyp, birlesken júıeli jumystyń arqasynda jaqsy nátıjelerge qol jetkizýdemiz. Máselen, Baltyq elderi keńes dáýirinen keıin-aq tiri-óli týý týraly halyqaralyq krıterııı­lerge ótti, ıaǵnı olar bizden 17-18 jyl alda kele jatyr. Sondyqtan solardyń tájirıbesin eskere otyryp, sońǵy 4 jylda tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýdemiz. Nátıjesinde ana ólimi 3 ese tómendedi. Balalardyń týa bitken aqaýlarymen dúnıege kelýi jıi kezdesetindikten, oblysymyzda balalar hırýrgııasyn damytýdamyz. Osydan 5 jyl buryn operasııadan keıingi aman qalatyn balalar 25 paıyzdan aspasa, qazir 70 paıyzdan asty. Sondaı-aq, oblystyq klınıkalyq balalar aýrýhanasy qazirgi tańda bizdiń oblyspen qatar kórshi Qyzylorda jáne Jambyl oblystaryna da  Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes, joǵary mamandandyrylǵan kómek kórsetýde. – Oblysymyzdyń kardıologııa salasynda birqatar jańalyqtar júzege  asqanyn bilemiz. Ásirese, syrqat balalaryn iri medısınalyq ortalyqtarǵa alyp barýǵa kezekke turatyn ata-ana­lardyń úmiti aqtalǵandaı. Bul – bizde ashylǵan balalar kardıohırýrgııa­sy. Osy ortalyqtyń búgingi tańdaǵy jumy­syna baǵa bere ketseńiz. – 2011 jyly respýblıkada alǵash ret aımaqtyq deńgeıde oblystyq kardıo­ortalyqtyń bazasynda kardıohırýrgııalyq balalar bólimi ashyldy. OQO-da 15 jasqa deıingi 2 myń 800 balaǵa júrekke operasııa jasaý qajet. Jyldar boıy balalar Ulttyq ortalyqta operasııa jasatýǵa kezek kútedi. Al búginde oblystaǵy kar­dıo­hırýrgııalyq bólimde jyl saıyn balalardyń týa bitken júrek aqaýlaryna 150 operasııa jasalýda. Sondaı-aq, eýroodaqtyń qarjylaı qoldaýymen tıimdi perınataldyq tehnologııalar engizdik, ana men bala densaýlyǵyn qorǵaýda qyrýar jumystar atqara aldyq. Qorytyndysynda «týý kóp bolǵan jerde ólim de kóp bolady» degen túsinikti joqqa shyǵaryp, bala ólimin eki ese tómendetýge qol jetkizdik. – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Shym­kent respýblıkadaǵy úshinshi qala bolýy tıis» degen tapsyrmasy bar. Munyń astarynda Shymkent qala­syndaǵy iri medısınalyq uıymdardy respýblıkalyq deńgeıde kómek kór­setetindeı dárejege jetkizý qajet degen oı jatqan sııaqty. Buǵan siz qalaı qaraısyz? – Elbasynyń bergen tapsyrmasynda Shymkent qalasyn áleýmettik-ekonomıkalyq damý jaǵynan alǵanda, respýblıkada úshinshi qalaǵa jetkizý mindettelgen. Bul tek qalanyń ınfraqu­rylymy ǵana emes, sonymen qatar, jalpy adam ómiriniń sapasy, áleýmettik qyzmetterdiń deńgeıimen de ólshenedi. Sondyqtan Shymkent qalasyndaǵy iri medısınalyq uıymdardy respýblıkalyq deńgeıde kómek kórsetetindeı dárejege jetkizýge tıispiz. Sonyń aıasynda atqa­rylyp jatqan júıeli jumystardyń nátıjesinde oblystar arasynda alǵash ret Ońtústik Qazaqstanda, Shymkent qalalyq jedel járdem aýrýhanasynda 2013-2014 jyldary 26 adamǵa búırek transplantasııasy jasaldy. Shymkent – búırek transplantasııasy operasııasyn jasap otyrǵan elimizdegi úshinshi qala. Jyl saıyn búırek aýystyrý otasy birte-birte kúrdelenip keledi. Osynyń aldynda standartty búırek aýys­tyrý operasııalary jasalsa, endigi jaǵdaıda hırýrgtar qosymsha aýrýlary bar meılinshe problemaly otalardy jasaýǵa mamandanýda. Transplantologııalyq qyz­metti odan ári damytý úshin bıyl gendik júıelerdiń bir-birine sáıkestigin anyqtaıtyn zerthana ashýdy josparlap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta munda organ donorlyǵyn damytý máselesi qolǵa alynbaqshy. OQO densaýlyq saqtaý basqarmasy 2013 jyly Anam Koreı ýnıversıtetimen (Seýl qalasy, Ońtústik Koreıa) ekijaqty Birlesken memorandýmǵa qol qoıǵan bolatyn. Memorandýmda Ońtústik Koreıanyń jetekshi mamandarynyń medısınanyń túrli salalary boıynsha, atap aıtqanda, búırek transplantasııasy máselesi jóninen jer­gilikti kadrlardy oqytý men keńes berý, tájirıbe almasý qarastyrylǵan. 2009 jyly oblys ákimi Asqar Myrzahmetov oblystaǵy 900-ge jýyq eldi mekenderdiń bárin aralap, kezek kúttirmes máselelerge taldaý jasaǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde ár aýdanda, ár eldi mekende densaýlyq saqtaý salasyna qatysty nysandarynyń elektrondyq kartasyn daıyndap aldyq. Aldaǵy bıýdjet josparyn bekitken kezde qaı aýdanda, qaı nysannyń qurylysy bolady, sony jos­parlap otyrdyq. Qazir kezeń-kezeńimen kestege sáıkes jumystar atqarylýda. 2009-2013 jyldary 246 medısınalyq nysan boı kóterip, iske qosyldy. Muny úlken mega-joba dep aıtýǵa bolady. Onyń ishinde bastapqy medısınalyq kómek kórsetetin 10 emhana, 38 dárigerlik ambýlatorııa, 35 feldsherlik-akýsherlik jáne medısınalyq pýnktter bar. 153 densaýlyq saqtaý nysany kúrdeli jóndeýden ótti. «Nur Otan» partııasynyń tuǵyrnamasy negizinde elimizde keminde 350 densaýlyq saqtaý nysanyn salý kózdelse, bizdiń óńirde bul qarqyndy túrde júzege asýda. Sondaı-aq, tikeleı Elbasynyń pármenimen «100 mektep, 100 aýrýhana» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde de kóptegen nysandar salyndy. – Halyqta dárigerler ómir boıy úırenýi kerek degen ustanym bar. Bul maman­dardyń bilim-biliktiliginiń joǵary deńgeıde bolýyn meńzeıtindeı. Jalpy, óńirimizde mamandardyń biliktiligin kóterýde, sheberligin shyńdaýda qandaı jumystar atqarylýda? – Jas mamandarǵa áleýmettik paketter bólip, olardy turǵyn úımen qamtamasyz etý, kadrlardy aýylda turaqtandyrýǵa jáne kadrlar jetispeýshiligin tómendetýge arnalǵan jumystar únemi júrgizilýde. Sonyń arqasynda maman tapshylyǵy 2 ese azaıdy. Jyl saıyn oqytylatyn mamandar 10 ese kóbeıýde. Máselen, 2008 jyly 884 maman oqytylsa, 2013 jyly 9021 maman bilimderin jetildirdi. Sóz reti kelgende aıta keteıin, biz kadr­lardy syrttan shaqyrmastan, qaıta jergilikti mamandardy oqytýǵa, úıretýge basa nazar aýdaramyz, solardyń deńgeıin kóterý arqyly medısına menedjerlerin daıyndaýdamyz. Oblys ákimi qoıyp otyrǵan negizgi baǵyttardyń biri de osy mamandardyń biliktiligi. Sol sebepti, oblysta úsh deńgeıli júıe qurylǵan. Birinshisi – jergilikti deńgeıdegi trenıng ortalyqtary, ásirese, ana men bala densaýlyǵyn qorǵaıtyn mamandyqtarǵa qatysty biz alǵash ret res­pýblıkada halyqaralyq kýrstar ótkizdik. Ekinshi deńgeı – respýblıkalyq deńgeıde biliktiligin arttyrý boıynsha mamandar ǵylymı ortalyqtarda, joǵary bilim beretin oqý ordalarynda qaıta daıarlaýdan ótýde. Úshinshi deńgeı – halyqaralyq deńgeı bolyp tabylady. Biz belgili sheteldik klınıkalyq ortalyqtarmen tikeleı qarym-qatynastaǵy memorandýmǵa qol qoıyp, birneshe memlekettermen jumys istep jatyrmyz. Onyń ishinde Baltyq boıy  elderi, Eýropa elderi, Reseı, Izraıl, Ońtústik Koreıa bar. Qazirgi tańda Halyqaralyq shuǵyl medısına akademııasy (Lıtva), Basym baǵyttaǵy dıspetcherleý korporasııa­sy (AQSh, Iýta) jáne oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy arasynda ózara baılanysty nyǵaıtý maqsatynda túsinistikke qol jetkizildi. Sondaı-aq, basym baǵyttarǵa sáıkes, ár sheteldik klınıkany saraptaı otyryp, qaı baǵyt bizge qajet, soǵan baılanysty birlesken jumystar jasalýda. Iаǵnı, bizdiń mamandar baryp oqyp keledi nemese sol jerdiń belgili, bilikti professorlary bizdiń klınıkalarǵa kelip, sheberlik synyptaryn ótkizedi. Mine, osy ádisti ári qaraı jalǵastyryp kelemiz. Sońǵy jyldary oblysta úsh sımý­lıasııalyq ortalyq quryldy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý standarttary negizinde mamandardyń 86 paıyzyn oqýmen qam­tamasyz ettik. Jalpy, sheteldik mamandarmen tájirıbe almasý negizinde, sondaı-aq, jergilikti kadrlardyń biliktiligin baıytý maqsatynda sońǵy úsh jyldyń ishinde júrekke 6 294 koronarografııa, 2 681 stentteý jasaldy. Sońǵy bir jyldyń ózinde 1 165 stent jasaý qolǵa alynsa, onyń 78 paıyzy shuǵyl kórsetkishter boıynsha júzege asty. Osynaý jumystardyń qorytyndysynda júrek-qan tamyrlary patologııasynan bolatyn ólim-jitim deńgeıi 1 jylda 7-10 paıyz­ǵa tómendedi. 2013 jyly qan aınalym saldarynan bolatyn ólim-jitim 8,7 paıyzǵa azaıdy. Bul qazir elimiz boıynsha eń joǵary kórsetkishterdiń qataryna jatady. Oblysymyzda onkologııalyq aýrýlardy erte anyqtaıtyn skrınıngtik ortalyq ashylǵany málim. Ortalyq qazirgi tańda qaterli isiktiń aldyn alýda birqatar ozyq kórsetkishterge qol jetkizdi. Munda qazir dárigerler Izraıldiń álemge tanymal «Shıba» klınıkasynyń zamanaýı ádisteri boıynsha jumys isteıdi. Ásirese, búırek, baýyr jáne jambas organdaryndaǵy qaterli isikterdi hımııalyq ádispen joıýda bul tásil óziniń tıimdiligin kórsetýde. Jalpy, 2013-2015 jyldar aralyǵynda oblysymyzdyń aýdan, qalalaryndaǵy emhanalarda qosymsha 20 onkologııalyq, 50 mamologııalyq kabınetter ashyldy. Salalyq baǵdarlama negizinde oblystyq onkologııalyq dıspanser janynan jańa hırýrgııalyq korpýs qurylysyn salý jos­parlanýda. Sondaı-aq, týberkýlezden bolatyn ólim-jitim kórsetkishteri sońǵy jyldary 2,7 esege azaıǵanyn aıta ketken jón. – Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy negizgi basymdyqqa ıe qandaı baǵyt? – Bizde basymdyq beriletin negizgi baǵyt – bastapqy medısınalyq sanıtarlyq kómektiń sapasyn jaqsartý. О́tken jyldyń kúzinde Almaty deklarasııasynyń 35 jyldyǵyna qatysqan álemniń 70-ke jýyq elinen kelgen delegattar osydan 30 jyl buryn qolǵa alynǵan «HH ǵasyrdyń Uly hartııasy» atanǵan mańyzdy qujattyń ómirsheńdigin taǵy da dáleldedi. Almaty deklarasııasynda bastapqy medısınalyq sanıtarlyq kómekti nasıhattaı otyryp, densaýlyqtyń deńgeıi medısınalyq-sanıtarlyq qyzmet nemese qoǵamdyq densaýlyq saqtaý qyzmetinen tys kóptegen faktorlarǵa baılanysty ekendigi atap kórsetildi. Deklarasııa álemde densaýlyqty jaqsartý maqsatynda ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi shuǵyl is-áreketterge negizdelgen. Jalpy, osy qaǵıdalardy júzege asyrsaq – Qazaq­stannyń álemdegi bedeli bıikke kóteriletini daýsyz degen. – Sońǵy saýal, siz oblystyń bas dári­­geri, menedjer retinde ǵana emes, ǵa­lym, hırýrg retinde de kópshilikke ta­ny­malsyz. Aıtyńyzshy, kúndelikti operasııa jasaýǵa qalaı ýaqyt tabasyz? – Emdeý isi meniń qyzmetimniń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Iаǵnı, kúndelikti is júzindegi dáriger retinde basqarmada jasap jatqan jumystarymnyń nátıjesine baǵa bere alamyn. Sondaı-aq, naýqastarmen de, áriptesterimmen de emin-erkin aralasýǵa múmkindik bar. Meniń emdeý jumystarym tek operasııa jasaýmen shektelmeıdi. Jansaqtaý bólimderin aralaımyn, naýqastardy qalaı emdep jatqandaryn kóremin, konsılıýmdarǵa qatysamyn, aýdandarǵa jıi shyǵamyn. О́kinishke qaraı, basqarmadaǵy jumys operasııa jasaýǵa jıi múmkindik bere bermeıdi. Eń bastysy, men – dárigermin. Emdeý isimen aınalysamyn. «Naýqasty emdep, aıaqqa turǵyzý úshin ne kerek? Jedel járdem ýaqtyly jetý úshin ne isteý kerek? Naqty medısına qandaı bolýy kerek?» degen máselelerge basymyraq kóńil bólemin. Qazaqstan Bolon konvensııasyna kirgendikten, aspırantýra, doktorantýra júıesi joıyldy. Sondyqtan shákirtterdiń sanyn kóbeıtý osyǵan baılanysty shektelip otyr. Biraq ǵylymı izdenisterim toqtaǵan joq. 80-nen astam maqala, 3 monografııam jaryq kórdi, 20 ǵylymı jańalyǵym bar. Olardyń barshasy emdeý prosesine baılanysty. Qazir uıymdastyrý salasynda júrmin, bul da tutastaı bir ǵylym.  Áńgimeleskender Marhabat BAIǴUT, «Egemen Qazaqstan», Nurlan KENJEǴULOV, jýrnalıst. ShYMKENT.