Elge tutqa bolatyn táýekelshil erdi ýaqyttyń ózi týdyrady! Búgingi maqalamyzǵa arqaý bolǵan qaıratker tulǵa Geı̆dar Álıevke dál sondaı̆ taǵdyr buı̆yrdy. Ázerbaıjan halqynyń arda uly táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy qıyn-qystaý kezeńnen eliniń týyn jyqpaı alyp shyǵyp, óńirlik jańǵyrý men órkenıettiń, mádenı, tarıhı sıntezdiń ortalyǵyna aı̆naldyrdy. Bıyl aıtýly tulǵanyń týǵanyna 100 jyl tolyp otyr.
Statıstıkaǵa súı̆ensek, keńestik Ázerbaı̆jandy Álıev basqarǵan jyldarda 1 155 kitaphana, 1 316 klýb, 849 mektep, 44 mýzeı̆ paı̆dalanýǵa berildi. 1971 jyly ol áskerı beı̆imdelgen mektep-ınternatty qurýǵa bastamashylyq tanytqan
Balalyq jyry
1923 jylǵy kóktemniń jazǵa bergisiz jyly kúnderiniń birinde dúnıe esigin ashqan náreste Álırza myrza men Izzet hanym Álıevterdiń otbasyna baqyt ákeldi. Ol Nahchyvanda mektepte júrgende-aq alǵyrlyǵymen kózge tústi. Mindetti oqý pánderin de ıgerip, shyǵarmashylyqpen de aınalysýǵa ýaqyt tabatyn. Geı̆dar sýretti jaqsy saldy. Ejelgi órkenıetten qalǵan sáýlet úı̆indileri, arheologııalyq eskertkishter, Atropattyń baı̆ murasy ony shabyttandyratyn. Shyǵystyń klassıkalyq óleńderi, ázerbaı̆jan eposy, orys poezııasy kórkemsózge qumartqan bolashaq ult kóshbasshysyn beı̆jaı̆ qaldyrmady. Ol teatrdy da jan-tánimen jaqsy kórdi. Kórermen retinde ǵana tamashalamaı, halyq epostarynyń, ázerbaı̆jan, orys, Eýropa klassıkalyq týyndylardyń keı̆ipkerlerin somdady. Buǵan qosa ásershil óren HH ǵasyrdyń ermegine aı̆nalǵan kıno men sportqa da jaqyn boldy.
Geı̆dar Álıev Nahchyvan pedagogıkalyq tehnıkýmynda oqyp júrgende alǵyrlyq hám kóshbasshylyq qasıetimen kózge tústi. Áskerı-sporttyq daı̆yndyǵy myǵym bozbalaǵa synyptastary «general» degen laqap at ta bergen edi. Aǵa býyn áskerı jetekshileriniń biri de oǵan: «Seniń bolashaǵyń zor. Túbinde general bolasyń», dep birneshe márte aı̆tqan eken.
Sonymen 1939 jyly Geı̆dar sol ýaqytta ýchılıshe mártebesin alyp úlgergen Nahchyvan pedagogıkalyq tehnıkýmyn úzdik bitirdi. Qurmet gramotasy men mektep muǵalimi attestatyna ıe bolǵan ol endigi ýaqytta jartylaı̆ orta jáne orta mektepterdiń 1-4 synyptaryna jáne bastaýysh mektepterde sabaq berý quqyǵyna ıe boldy. Daryndy túlekten tamasha pedagog shyǵatyny da sózsiz edi. Áıtse de on alty jastaǵy jigitke muǵalimdik jumystyń aıasy tar kórindi. Romantızm men iskerlik, ıdealızm men pragmatıka úlken ómirge alǵashqy qadamyn jasaǵan Geı̆dardyń ómirlik ustanymdaryn qalyptastyrdy.
Qalyptasý kezeńi
Armannyń jalynan ustaǵan keıipkerimiz el astanasy – Bakýdy betke alady. M.Azızbekov atyndaǵy Ázerbaı̆jan ındýstrıaldy ınstıtýtyna túsýge jol ashylyp, sáýlet ónerine etene aralasýdyń múmkindigi týdy. Eki semestrdi sátti bitirgen soń Geı̆dar Álıev Bakýdy tastap, 1940 jyly Nahchyvanǵa qaı̆typ keldi. Dál osy jerde ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanyn, 1941 jyly Iranǵa keńes áskeriniń kirgizilgenin estidi. Budan keı̆in Ázerbaı̆jannyń bolashaq kóshbasshysynyń ómirin ózgertken kezeń keldi. Tabıǵı daryny, jadynyń myqtylyǵy, ǵylymǵa ıkemdiligi jas Geıdar Álıevtiń memlekettik qaýipsizdik qyzmetine senimmen qadam basýyna negiz boldy. Birneshe jyl quqyq qorǵaý organdarynyń, atap aıtqanda, keńes odaǵy KGB-synyń uńǵyl-shuńǵylyn meńgergen maman kóptegen laýazymdy qyzmetti atqardy. 1967 jyly Ázerbaı̆jan KSR Mınıstrler keńesiniń janyndaǵy MQK tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndaldy. Sol jyldyń qazan aı̆ynda general-maı̆or sheni berildi. Keıipkerimiz 1966 jyly Ortalyq komıtettiń músheligine ótti.
1969 jyldyń maýsymynda Ázerbaı̆jan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń plenýmynda Geıdar Álıev respýblıka Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy.
Kóshbasshy joly
Keıipkerimiz bılik qurǵan tusta Hazar teńiziniń batys betindegi halyqtyń ál-aýqaty jaqsardy. Ázerbaı̆jan damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Mysaly, 1970-1980 jyldary júzim óndirý on esege artyp, jylyna eki júz myń tonnadan eki mıllıon tonnaǵa kóterildi. Osynyń esebinen Ázerbaı̆jannyń dáýleti artty.
Árıne, eń bastysy ınfraqurylym men óndiris tehnologııasyn jańartý, onyń ishinde negizgisi – munaı̆ salasy nazarǵa alyndy. Jańadan munaı̆ men gaz óndiretin jabdyqtar iske qosylyp, munaı̆ aı̆yrý zaýyttary jańǵyrtyldy. Gaz óńdeý zaýyty tolyq qýatynda jumys isteı̆ bastady. Bul – respýblıkadaǵy osy baǵyttaǵy jalǵyz kásiporyn bolatyn. 1986 jyldaǵy qaı̆ta qurý jumystarynan keı̆in kásiporynnyń óndiristik qýaty 6,5 mlrd tekshe metr gaz óndirýdi qamtydy.
Mádenıet salasyna da erekshe mán berdi. Statıstıkaǵa súı̆ensek, keńestik Ázerbaı̆jandy Álıev basqarǵan jyldarda 1 155 kitaphana, 1 316 klýb, 849 mektep, 44 mýzeı̆ paı̆dalanýǵa berildi. 1971 jyly ol áskerı beı̆imdelgen mektep-ınternatty qurýǵa bastamashylyq tanytqan. Bul mektep respýblıkada osyndaı̆ baǵyttaǵy birinshi oqý orny edi. Qazirgi kezde osy áskerı lıseı̆ Ázerbaı̆janda Azamattyq soǵys kezinde belgili áskerbasy, dıvızııa komandıri bolǵan Djamshıd Nahchyvanskıı̆diń atynda.
Araǵa kóp ýaqyt salmaı̆, Máskeýde Geı̆dar Álırzauly Álıev KSRO Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetine taǵaı̆yndaldy. KOKP OK Plenýmynda kandıdattan KOKP OK Saıası bıýro músheligine aýystyryldy. Ol budan bylaı̆ qurlyqtyń altydan bir bóligin alyp jatqan jáne álemdik saıası áleýmettik-ekonomıkalyq júı̆elerdiń jarysynda aldyńǵy qatarly rólge umtylǵan memlekettiń joǵary bıligine qatysýshylar qatarynan tabyldy. G.Álıev 1982-1987 jyldary eń jaýapty qyzmetterde tabysty ári jasampaz jumysyn jalǵastyra berdi. Degenmen 1987 jyly sol kezdegi Ortalyq komıtettiń bas hatshysy Mıhaıl Gorbachevtiń júrgizgen saıasatyna qarsylyq retinde otstavkaǵa ketti.
Memleketshildik mıssııasy
Bálkim, Ázerbaıjan halqynyń arda uly úlken saıasattaǵy qyzmetin osymen toqtatýy múmkin edi. Alaıda talaı jyl «qara qazan, sary bala» qamy úshin ter tókken azamat eliniń basyna kún týǵanda qarap otyra almady. 1980-jyldardyń aıaǵynda Taýly Qarabaqta shıelenis órship, 1990 jylǵy qańtarda Bakýde narazylyq boldy. Keńes úkimeti shaharǵa ásker kirgizip, kóshege shyqqandardy aıaýsyz basyp-janshydy. Beı̆bit turǵyndardyń oqqa ushqany, qańtardyń 19-ynan 20-na qaraǵan túndegi oqıǵalarda kóptegen adamnyń qaza bolǵany týraly Geı̆dar Álırzauly 20 qańtar kúni tańerteń estidi. Sol ýaqytta ol «Barvıha» shıpajaı̆ynda demalyp jatqan edi. Muny estigen G.Álıev birden Máskeýge jınaldy. «Sol qıyn-qystaý kúnderi biz bir-aq nárseni armandadyq, halqymyzben birge bolýdy, olarǵa qoldaý kórsetýdi oı̆ladyq», dep eske alady sol sátti Ázerbaıjannyń qazirgi prezıdenti Ilham Álıev.
Osylaısha, Geıdar Álıev úlken saıasatqa qaıta aralasty. 1991 jyldyń 4 qyrkúı̆eginde Nahchyvan medjlısiniń sessııasynda ony Avtonomııa Parlamentiniń tóraǵalyǵyna saılady. Álıevtiń bul laýazymnan bas tartýyna qaramastan, Medjlıs ony ólkeniń zań shyǵarýshy bıliginiń basshysy etip bekitti. Nahchyvannyń demokratııalyq bastamalary búkil Ázerbaı̆jan úshin úlgi boldy: 1991 jyldyń 5 aqpanynda Joǵarǵy keńestiń sheshimimen respýblıka ataýy qaı̆tarylyp, Ázerbaı̆jan Demokratııalyq Respýblıkasynyń úsh tústi týy memlekettik baı̆raqqa aı̆naldy.
1991 jyldyń 18 qazanynda Ázerbaı̆jannyń Joǵarǵy keńesi memlekettik táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq aktini qabyldady. Sol jyldyń 29 jeltoqsanynda referendým ótip, oǵan respýblıka halqynyń 95 paı̆yzy qatysty. Osylaı̆sha, Ázerbaı̆jannyń egemendigin qalpyna keltirý týraly sheshimi qýattaldy.
Degenmen táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Kaspıı teńiziniń jaǵasynda ornalasqan memleket úshin ońaıǵa soqpady. Elde kóptegen saıası qaqtyǵystar boldy. Bılik úshin talas júrip jatty. Beıbit halyqtyń qany tógildi. Oǵan qosa, Qarabaqtaǵy ahýal da jaǵdaıdy shıelenistire tústi. Mardakerti qulap, Agdamynan aıyrylǵan ázerbaıjan halqy eldi bastaıtyn kóshbasshy izdedi. Sol kezeńde kópshiliktiń aýzynda Geıdar Álıevtiń esimi atala bastaǵan-dy.
Ol 2003 jylǵy 31 qazanǵa deıin memleketti basqardy. Osy kezeń aralyǵynda Ázerbaıjan qıyn-qystaý kezeńnen ótip, qaryshtap damydy, halyqtyń ál-aýqaty kóterildi. Máselen, 1994 jyly eldiń ishki jalpy ónim kólemi 1,8 trln manatqa áreń jetse, 1999 jyly 16,4 trıllıon manatty qurady. Inflıasııa kólemi kúrt tómendedi, bıýdjet túsimi kóbeıip, shyǵyny azaıdy. 1995-2011 jyldary Ázerbaı̆jan ekonomıkasyna salynǵan sheteldik ınvestısııanyń kólemi alpys úsh mıllıard dollardan asady. Buǵan qosa, el ınvestısııa eksporterine de aı̆nalyp, Túrkııa, Reseı̆, Balqan elderi, Ýkraına jáne basqa da memleketterdiń ekonomıkasyna kóptegen mıllıard ınvestısııa quı̆dy.
Dostyqtyń altynkópiri
Qazirgi tańda Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy qarym-qatynas joǵary deńgeıge ıe. Halyqtarymyzdyń dostyǵy baýyrlastyq qana emes, tarıhı tamyrlastyqta da jatyr. Qazaqstandaǵy ázerbaıjan dıasporasy búginde elimizdiń damýyna jan-jaqty úlesin qosyp otyr. Sol sekildi Kaspııdiń arǵy betinde halqymyzdyń izi qalǵan. Máselen, Ázerbaıjanda Qazaq degen úlken aımaq bar.
Geıdar Álıevtiń Qazaqstan-Ázerbaıjan qarym-qatynasynyń nyǵaıýyna sińirgen eńbegi ólsheýsiz. Memleketter basshylarynyń ekijaqty sapary kezinde kóptegen mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Sonyń ishinde Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýǵa qatysty kelisim bar. Búginde sabaqtastyq jalǵasyp, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev qos eldiń yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtyp, strategııalyq seriktestikti jańa deńgeıge kóterdi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jyldyń tamyzynda Ázerbaıjanǵa resmı sapary barysynda «Strategııalyq qarym-qatynastardy nyǵaıtý jáne odaqtastyq yntymaqtastyqty tereńdetý týraly deklarasııaǵa» qol qoıyldy. Osylaısha, odaqtastyq qarym-qatynastarymyz taǵy da joǵary deńgeıde bekitildi. Basqa salalarda, sonyń ishinde mádenıet salasyndaǵy baılanys ta joǵary deńgeıde.
Sońǵy jyldary Ázerbaıjan kólik ınfraqurylymyn damytýǵa qomaqty qarjy quıdy. Sonyń nátıjesinde júk tasymaldaýǵa kerek qajetti ınfraqurylym bar. 2005 jyly Baký-Tbılısı-Djeıhan munaı qubyry iske qosyldy. Bul Qazaqstan munaıyn shetelge tasymaldaýdaǵy keleshegi jarqyn baǵyttyń biri sanalady. Jylyna 15 mıllıon tonna júk tasymaldaıtyn Baký halyqaralyq teńiz saýda portynyń ótkizý qabileti 25 mıllıon tonnaǵa deıin artady. Al Baký-Tbılısı-Kars temir jolynyń ótkizý qabileti qazirgi bir mıllıonnan bes mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtylady.
Ázerbaıjan jáne qazaq halqy tarıhı, mádenı turǵydan bir-birine óte jaqyn. Táýelsizdik alǵannan keıin mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyq odan saıyn óristeı tústi. Máselen, 1980-jyldary Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» kitaby Kaspııdiń arǵy betine keń taralǵany málim. Al 2006 jyly Jambyl oblysynda «Nasımı» ázerbaıjan mádenı ortalyǵy ashyldy. Sonymen qatar 2007 jyldan beri «Veten» (Otan) gazeti ázerbaıjan tilinde jaryq kórip keledi.
Ǵylymı mekemeler arasyndaǵy yntymaqtastyq ta belsendi damý ústinde. Eki eldiń stýdentteri Ázerbaıjan men Qazaqstan bilim ordalarynda ǵylymı taǵylymdamadan ótip turady. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Ázerbaıjannyń Ulttyq kóshbasshysy Geıdar Álıev atyndaǵy ortalyq, al Baký memlekettik ýnıversıtetinde Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy qazaq tili, tarıhy jáne mádenıeti ortalyǵy bar.
Bakýde Abaı Qunanbaıuly atyna, Sýmgaıt qalasynda Ahmet Baıtursynuly atyna kóshe berilgen. Qazaqstanda Ázerbaıjanmen baılanysty kósheler jeterlik. Máselen, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevtiń Qazaqstanǵa sapary barysynda Astanada Geıdar Álıev kóshesi ashyldy. Almatyda Fızýlı kóshesi bar.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2022 jylǵy tamyzda Bakýge sapary barysynda Ázerbaıjannyń Fızýlı qalasynda Qurmanǵazy atyndaǵy balalarǵa arnalǵan shyǵarmashylyq damý ortalyǵy jobasynyń tusaýkeseri ótti. Jaqynda «Qazaqstan» telearnasynda túrki dúnıesiniń memleketshil tulǵasy Geıdar Álıevtiń 100 jyldyǵyna arnalǵan «Ǵazız ǵumyr» atty derekti fılm kórsetildi. Halyqaralyq Túrki akademııasy osy qaıratker men qaharman Ázerbaıjannyń búgingi kelbeti týraly birneshe jınaq jarııalady.