Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jylǵy halyqqa Joldaýynda «...mektepterdegi orta bilimniń sapasyn kóterýde, bilikti pedagog kadrlardy daıarlaýdy jetildirýde daryndy jastardy iriktep, otandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndaryna daıarlaý» mindetin kún tártibine qoıǵan edi.
Ár eldiń kemel keleshegi qabiletti de talantty jastarynyń álemdik deńgeıde bilim alyp, ǵylym-bilim keńestigine erkin enýine, ıntellektýaldy ult qalyptastyra bilýine táýeldi. HH ǵasyrdyń basynda-aq mamandyqtardyń kúrdelilenýi adamdardy atqaratyn qyzmetine qaraı kásiptik jaǵynan iriktep, arnaıy daıarlaý kajettigine adamzat nazaryn aýdarǵan bolatyn. 1907 jyly Berlınde tuńǵysh ret osy máselege arnalǵan dúnıejúzilik kongress ótse, odan bir jyldan keıin Amerıkada «Kásiptik baǵdarlaý bıýrosy», Anglııada «Mamandyq tańdaý keńesi» quryldy. Sodan beri jastardy qabiletine qaraı belgili bir mamandyqqa baǵdarlaı ázirleý máselesi jalpy bilim berýdiń eń basty problemasy retinde kún tártibinen bir sát túsip kórgen emes.
Búgingi tańda «álemniń barlyq jetekshi elderinde ortańǵy synyptardan bastap, saralap beıindi oqytý júzege asyrylady. Árbir oqýshy jeke qabilet, qyzyǵýshylyǵyna qaraı óziniń damý baǵytyn tańdap, kásibı beıimdelý jolyna erekshe nazar aýdara bastaıdy. Keńes mektebiniń jaǵdaıynda oqýshylardyń ózindik dara qabileti men qyzyǵýshylyǵyn onyń erteńgi atqarar is-sıpatyna qaraı jastaı qalyptastyryp damytý fakýltatıvtik sabaqtar, úıirmeler, seksııalar arqyly mardymsyz júrgizildi. Oqýshylardy qabiletine qaraı jastaı saralap, kásiptik baǵdarly bilim berýdiń órkenıetti elderdegi ǵasyrǵa jýyq tarıhı tájirıbesi eskerilmedi. Kerisinshe, 17 jasqa deıin mazmun da, maqsat ta birdeı, jalpy bilim berý qatań, biryńǵaı júzege asyryldy. Elimizde erekshe qabiletti, talantty da daryndy balalardy arnaıy toptap, saralap oqytýǵa betburys ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastaldy. El Prezıdentiniń 1996 jylǵy «Daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterdi memlekettik qoldaý jáne damytý» jónindegi Jarlyǵy daryndy balalarǵa bilim berýdiń memlekettik deńgeıdegi mańyzdylyǵyn jáne onyń kókeıkestigin kórsetip berdi.
Álemdik bilim berýdiń praktıkasynda barǵan saıyn úzdiksiz kúrdelene beretin ıntellektýaldyq, shyǵarmashyldyq mamandyqtarǵa jastardy daıarlaý, 12 jyldyq lıseıler, 13 jyldyq gımnazııalar, arnaýly mamandandyrylǵan mektepter arqyly júzege asyrylady. Ondaı mektepter Eýropada erte zamanda paıda bolyp, búginge deıin jastarǵa qabiletine qaraı saralap bilim berýde. Olar ǵasyrlar boıy adamzatqa qyzmet etip, ozyq tájirıbe jınaqtaǵan, teorııalyq jaǵynan da júıege kelgen oqý oryndary. Bastapqyda lıseı men gımnazııalar aty ǵana ózgertilgen jaı mektep bazasynda qurylyp jumys istedi. Ondaǵy oqytý úderisin uıymdastyrý, bilim mazmuny, muǵalimderdiń ádistemelik deńgeıi ózine deıingi mektepten alys kete almady. Oǵan oqýshylardy iriktep, toptaýda da úlken ózgeris bolmady.
Al biz sóz etkeli otyrǵan pedagogıkalyq lıseı múlde tyńnan, joǵary pedagogıkalyq oqý ornynyń ǵylymı-ádistemelik, materıaldyq negizinde quryldy. Sol kezdegi Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor T.Rysbekov balalardyń oqýyna da, jataqhanasyna da yńǵaıly ınstıtýttyń bir ǵımaratyn bosatyp berip, joǵary oqý ornynyń ǵylymı-ádistemelik bazasyn oqýshylarǵa stýdenttermen birdeı paıdalanýǵa tolyq múmkindik jasady. Bul baılanys jyl saıyn damytylyp otyrdy.
Daryndylyq – óte kúrdeli qubylys. Ol týraly ǵylymı-teorııalyq túsinikter de ártúrli. Biz daryndylyqty balanyń bir nemese birneshe ǵylym salasynda joǵary jetistikke jetýine kómektesetin qabilet dep aldyq. Osy negizde daryndy balalar mektebiniń birden-bir maqsaty – balanyń aqyl-oı jaǵynan damýyna barynsha tıimdi jaǵdaı jasaı otyryp, olardy ıntellektýaldyq mamandyqtarǵa daıarlaý edi. Sondyqtan jalpy bilimniń sapasyn kóterýge, naqty beıindi kásibı baǵdarly bilim berýge erekshe mán berildi.
Daryndy balalar mektebi álemdik jáne ózimizdiń otandyq ozyq tájirıbelerge súıene otyryp óziniń biryńǵaı bilim-tárbıe júıesin júzege asyrdy. О́ıtkeni biz jalpy bilim berýdiń jaı mektepterdegi dástúrli baǵyty jańadan uıymdastyrylyp otyrǵan daryndy balalar mektebindegi elıtarlyq bilim berý talabyn qanaǵattandyra almaıtyndyǵyn áý bastan jaqsy túsingen edik. Birinshi kúnnen bastap jańa oqý ornyn uıymdastyrýda, ondaǵy bilim-tárbıe mazmunyn aıqyndaýda dúnıejúzilik tájirıbedegi san alýan baǵyttardy, ıdeıalardy jáne ózimizde qalyptasqan keıbir tájirıbelerdi de óz jaǵdaıymyzǵa yńǵaılap, júzege asyrý mindeti turǵan edi. О́rkenıetti elderdegi daryndy balalarǵa bilim berýdiń tájirıbesi, oǵan negizdelgen pedagogıkalyq ıdeıalar qanshalyqty nátıjeli bolǵanmen, ony ózimizge tikeleı kóshire salý múmkin emes. Ol úshin bilim berýdiń tyń, kúrdeli mindetterin sheshe alatyndaı ǵylymı-ádistemelik baza, qolaıly bilim ortasy kerek bolatyn.
Jańa tıptegi mektepter jaı mektepterge qaraǵanda bilim sapasynyń damýyna ájeptáýir yqpal etti. Elimizde 2004 jyly tuńǵysh ótken bilim sapasyn testilik (UBT) baqylaý kezinde eń joǵarǵy balǵa ıe bolǵan respýblıkadaǵy 20 mekteptiń barlyǵy da gımnazııa, lıseı men daryndy balalar mektebi edi. Olar 120 baldyq múmkindikten 86,8-den bastap 94,3 deıin ball jınap, jaı mektepterge qaraǵanda ózderindegi bilim sapasynyń joǵary bola alatyndyǵyn naqty dáleldedi.
Respýblıkada ońdaǵan jyldar boıy turaqty úzdik kórsetkishke jetken, 1993 jyly ashylǵan jańa tıpti mekteptiń biri – Batys Qazaqstan oblysyndaǵy mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi. «Bilim týraly» zańda jazylǵandaı, mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń basqa jańa tıpti mektepterge – gımnazııa, lıseılerge qaraǵanda statýsy joǵary. Batys Qazaqstan mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi de daryndy balalarǵa elıtarlyq bilim berýdi qamtamasyz etip, tyń ınnovasııalyq tájirıbeler júzege asyrýdy qolǵa alǵan edi.
Birinshiden, synypta oqýshynyń qabilet-qyzyǵýshylyǵyna qaraı biryńǵaı «beıindi bilim» berildi. Jekelegen pánder tereńdetilip oqytylatyn anglo-saksondyq jáne de ár oqýshynyń shyǵarmashylyq jeke dara qabiletin damytý baǵytyndaǵy fın júıesi júzege asty. Bul baǵyt kóp ýaqyt ótpeı-aq óziniń erekshe tıimdiligin kórsetti. Ekinshiden, Fransııa, Germanııa, Qytaı elderindegi tańdaý jáne mindetti pánderdi qosarlanǵan sabaq (sabaqty 80-90 mınýt uzaqtyqta ótkizý) arqyly júzege asyrý qolǵa alyndy. Úshinshiden, bilim standartyn oqýshylar júıeli, turaqty meńgerip otyrýy úshin bilimdi baqylaýdyń japondyq monıtorıngtik ádisterine erekshe mán berildi. Osy jyldary ýnıversıtettiń ádisker-ǵalymdary jumys istedi. Ýnıversıtet ǵalymdary mektepte sabaq berdi, arnaýly kýrstar júrgizdi, oqýshylardy ǵylymı jobalarǵa, olımpıadalarǵa ázirledi. Sonymen qatar mektepte ádistemelik deńgeıi joǵary, shákirtterge qatań talap qoıa biletin bilimdi ustazdar toby bilim berdi. Joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen óz túlekterimiz mektepke keldi. Olardyń keıbiri qazirdiń ózinde jaqsy kórsetkishke qol jetkizdi.
2000 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi, Máskeý memlekettik ýnıversıteti jáne Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti rektorlarynyń arasyndaǵy úshjaqty kelisimshart negizinde mektepte M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy A.N.Kolmogorov atyndaǵy fızıka-matematıka mektebiniń bilim ortalyǵy ashyldy. Shart talaby boıynsha sheteldik bilikti mamandar mektepte bolyp, bilim ordasynyń oqý jospary, baǵdarlamasymen tanysyp, sabaqtarǵa qatynasyp, muǵalimderge ádistemelik kómekter kórsetti. Bul baılanys Máskeý memlekettik ýnıversıtetimen dástúrli ótkiziletin halyqaralyq oqýshylardyń «Kolmogorov oqýlary» ǵylymı konferensııasyna 2002 jyldan beri jyl saıyn turaqty qatysýǵa jol ashty. Osy jyldary 20-ǵa jýyq oqýshymyz Kolmogorov mektebine oqýǵa qabyldandy. Ol mektepti bitirgen oqýshylar M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde, Baýman, Gýbkın atyndaǵy Máskeýdiń tehnıkalyq ýnıversıtetterinde óz bilimderin jalǵastyrýǵa múmkindik aldy. Mektep ýnıversıtettiń ǵylymı-ádistemelik jáne óziniń de sapaly bilim múmkindigin paıdalana otyryp osy jyldar ishinde oblystyq, respýblıkalyq olımpıadalardyń birneshe júldegerin daıarlady. Alǵashqy úsh jylda qatarynan lıseı oblystyq olımpıadada birinshi oryndy ıelendi. Odan ári mektep shákirtteri respýblıkalyq deńgeıge kóterildi.
«Bolashaq» baǵdarlamasy – qazirgi mektepterdiń bilim berý deńgeıin anyqtaıtyn birden-bir kórsetkish. Osy jyldar ishinde mektep attestatyna qol jetkizgen jastarymyz elimizdiń eń tańdaýly joǵary oqý oryndarynda óz bilimin jalǵastyrýda. Álemniń tańdaýly bilim ordalarynda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha júzden astam túlegimiz bilim aldy. Ulybrıtanııa, AQSh, Polsha, Qytaı, Malaızııa, Túrkııa, Reseı, Aýstralııa, Chehııa syndy álemniń ońdaǵan elinde bilim alýshylardyń deni fızıka-matematıka, gýmanıtarlyq baǵyttaǵy basty mamandyqtardyń ıesi. Olardyń qatarynda ýnıversıtetterde oqyp júrip ártúrli halyqaralyq deńgeıdegi konkýrs júldegeri bolǵandar da bar. Solardyń biri – Darhan Imanǵalıev. Ol 2007 jyly mektepti «Altyn belgi» attestatyna aıaqtap, Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń«Aqparattyq tehnologııa» fakýltetin úzdik dıplommen támamdady. Keıin «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Ulybrıtanııanyń Manchester ýnıversıtetinde oqyp júrip, «Codejam» baǵdarlamasy boıynsha Ispanııa, Qytaı, Italııa, Ulybrıtanııa, Japonııa stýdentteri qatysqan halyqaralyq jarysta jeńimpaz atandy. Elimizdiń bir ǵana óńirinen-aq ıntellektýaldyq qabileti men bilimi álemdik deńgeıge ulasqan nebir jastarymyz shyqqanyn osydan-aq kórýge bolady.
Mekteptiń sapaly bilim berý baǵytyndaǵy ınnovasııalyq tájirıbeleri respýblıkalyq deńgeıde tanystyrylyp keledi. Osy jyldary respýblıkalyq baspa betterinde birneshe ondaǵan ádistemelik-ǵylymı maqala jarııalanyp, «Ýnıversıtet bazasynda daryndy balalarǵa bilim berýdiń pedagogıkalyq negizderi», «Daryndy jastar – el bolashaǵy», «Daryndy jastarǵa – elıtarly bilim» atty kitaptar jaryq kórdi. Sonymen qatar daryndy bilim berý baǵytyndaǵy balalarmen jumys isteıtin jalpy bilim berý mekemeleriniń basqarýshy qyzmetkerlerimen respýblıkalyq, aımaqtyq tájirıbe almasý semınarlary ótkizildi. Demek, qoǵamnyń zııatkerlik, shyǵarmashylyq tulǵalaryn qalyptastyrýda mamandandyrylǵan mektep óz úlgisin keń taratýda. Júrgizilgen jumys nátıjesinde oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń túlekteri jyl saıyn 100 paıyz grantqa ıe boldy. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı «Bilim jáne órkenıet» ulttyq ınnovasııalyq, ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń uıymdastyrýmen ótken respýblıkalyq baıqaýǵa qatysyp, mektep I oryndy ıelendi. Mekteptiń táýelsizdik jyldary qol jetken álemdik standartqa sáıkes ozyq ınnovasııalyq tájirıbeleri «Táýelsizdik ensıklopedııasyna» engizilip, mektepke I dárejeli dıplom, «Qurmet gramotasy» tabystaldy.
Deıturǵanmen, keıingi jyldary jańa tıpti mektepter san jaǵynan azaıyp, sapa jaǵynan da jaı mektepterden kóp alǵa oza almaı otyr. Onyń sebebi ne?! Birinshi kezekte aqyly, qosymsha bilim berý ortalyqtarynyń kóptep ashylýy kedergi bolyp otyr. Mundaı ortalyqtar iri qalalarda ǵana emes, oblys ortalyqtarynda da barǵan saıyn kóbeıip keledi. Al Eýropa elderinde repetıtorlyqpen aınalysýǵa zańmen tyıym salynǵan. Repetıtorlar ózderi bergen bilimniń sapasyna da, nátıjesine de jaýap bermeıdi. Demek, aqyly keshki mektepter barǵan saıyn san jaǵynan damyǵanymen, oqýshyǵa da, memleketke de tıimsiz jumys istep jatyr. Búgin ony ashyq aıtatyn ýaqyt jetti. Sol sekildi qazirgi tańda daryndy jastarǵa sapaly bilim berýde álemdik deńgeıde mol tájirıbe jınaqtaǵan, búgin biz sóz etip otyrǵan, daryndy balalar mektebiniń ózi tolyqtaı qalyptasqan júıeni saqtap qalýda da, ony odan ári damytýda da dármensizdik tanytyp otyr.
Násipqalı DÁÝLETOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
Batys Qazaqstan oblysy