Ramazan – rýhanı tárbıe alatyn aı, beınelep aıtqanda, otyz kúndik medrese. Bul aıda Allaǵa jaqyndaýdy nıet etip, aýyz bekitken adam rýhanı azyq alýmen qatar minezi men ómirin ózgertedi. Osy rette orazanyń rýhanı paıdasy jaıly aıtyp ketkendi jón kórdik.
Oraza – ashýdyń qalqany. Alla Taǵala Quranda bylaı deıdi: «Naǵyz taqýalar – keńshilikte de, tarshylyqta da Alla jolynda sadaqa bergender, (ashý qysqanda ózin ashýlandyrǵan adamnyń sazaıyn berýge shamasy jete turyp) ashýyn jeńe bilgender hám adamdarǵa keshirimdi bolǵandar. Shúbásiz, Alla (mine, osyndaı) izgi jandardy jaqsy kóredi» («Álı-Imran» súresi, 134-aıat).
Hasan ál-Basrı (Alla ony raqymyna alsyn): «Kim osy tórt jaǵdaıda: kóńili qalaǵanda, qoryqqanda, boıyn shahýat bılegende jáne ashý qysqanda ózin-ózi ustaı alý qasıetine ıe bolsa, Alla ony shaıtannan saqtaıdy jáne tozaq otyn haram etedi» degen. Shyn máninde, orazanyń saýabynan úmit etip, aýyz bekitken adam osy sıpattarǵa ıe bolady. Onyń shahýatyn da, ashýyn da, kóńil qalaýyn da basatyn – oraza.
Oraza – tildi jamandyqtan saqtaıtyn qulshylyq. Adamnyń qadirin arttyratyn da, qashyratyn da – til. Adam balasy durys sóılemegennen kóptegen qatelikterge urynady. Bul qatelikter kúnáǵa ıtermeleıdi. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Adam balasynyń kóptegen qatelikteri tiliniń kesirinen» dep eskertken.
Sondyqtan til orazasyna asa saq bolǵanymyz jón. Alla elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısterinde bylaı delingen: «Bes nárse orazany buzady. Olar – ótirik aıtý, ǵaıbat aıtý, ósek tasý, jalǵan ant ishý, shahýtpen (qumarlyq) aram nársege qaraý»; «Kimde kim aýyz bekitkenimen jalǵan kýálik berý, jalǵan aıtýyn qoımasa, onyń iship-jeýdi tastaǵanynyń esh qajeti joq».
Oraza – qanaǵat pen ynsapqa tárbıeleıtin qulshylyq. Iá, oraza kezinde barlyq nárseniń, ózińde bar nyǵmetterdiń qadirin túsinesiń. Toıymsyzdyq – adam balasyn rýhanı turǵydan azdyratyn jaman sıpattardyń biri. Adam oraza kezinde, kerisinshe qanaǵatshyldyqqa, ynsapty bolýǵa daǵdylanady. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qudaıdyń bergenine razy bolsań, eń baı adamnyń biri bolasyń»; «Aqıqatynda, qanaǵatty tý etkenderdi Alla Taǵala baıytady» degen.
Ynsapsyz adam dúnıege toımaıdy, barǵa qanaǵat etpeıdi. Hakim Abaı óz óleńinde: «О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq» dep jyrlaıdy. Osy «bes dushpan» adamdy ynsapsyzdyqqa dýshar etedi. Al oraza ustaǵan adam onyń saýabyn úmit ete otyryp, ósekke, ótirikke, maqtanshaqtyqqa jol bermeýge tyrysyp baǵady.
Oraza – qaıyr-sadaqa berýge úıretetin qulshylyq. Álemdegi barlyq jaratylys siz ben bizdiń ıgiligimizge berilgenimen, búkil jaratylystyń, búkil baılyqtyń Iesi Alla ekenin umytpaýymyz tıis. Sondyqtan Haq Taǵala bizge dúnıe berse, Allanyń bergen nyǵmetterine shúkir etip, ornymen jumsap, shúkirshiligi retinde belgili bir mólsherin muqtajdarǵa berýimiz kerek. Buǵan baılanysty Quranda: «Olardyń maldarynda qaıyrshynyń jáne (suraýǵa namysy jibermegen) jarlynyń da aqysy bar» («Zarııat» súresi, 19-aıat) degen.
Birde bir kisi Paıǵambarymyzdan (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) «Qaı sadaqa qaıyrly?» dep suraǵanda: «Ramazan aıynda berilgen sadaqa» dep jaýap bergen eken. Sondyqtan osy aıda múmkindiginshe muqtaj jandarǵa kómektesip, olardyń alǵysy men batasyn alýǵa asyqqan abzal. Oraza kezinde aýyz bekitken jandar muqtaj jandarǵa pitir sadaqasyn úlestirse, al jaǵdaıy bar jandar zeketin beredi.
Sadaqa berý jaı ǵana saýapty amal emes, onyń taǵy bir ereksheligi – Allanyń ashýyn basýy. Ábý Hýraıradan (Alla oǵan razy bolsyn) All elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylaı degenin jetkizedi: «Sadaqa Rabbynyń ashýyn basady jáne jaman ólimdi qaıtarady».
Oraza – musylmandardy baýyrlastyratyn qulshylyq. Oraza ustaǵan adam ashtyqty sezinip, kedeı-kepshikterdiń jaǵdaıyna, ıaǵnı olardyń kúıine enedi. Osynyń nátıjesinde musylmandar arasynda meıirimdilik, baýyrmaldyq syndy qasıetter kórinis tabady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Musylmandar bir-birine baýyrmaldyqta, meıirimdilikte, qarym-qatynasta bir bútin dene ispettes. Eger onyń bir aǵzasy aýyrsa, qalǵany uıqysyz jáne ystyǵy kóterilýinde onymen birge bolady» degen. Oraza kezinde qanshama adamdardyń ashtyqta ómir súrip jatqanyn túsinip, olarmen birge ekenińdi sezinesiń, qoldan kelip jatsa óz kómegińdi beresiń.
Oraza – táýbe jasaıtyn sát. Adam balasy perishte emes. Adam nápsisi ony únemi jamandyqqa shaqyryp, jaza basyp ketýine ıtermeleıdi. Sonyń saldarynan adam balasy qatelesip ketýi múmkin. Pendeniń álsizdigin bilgen Alla Taǵala qııametke deıin quldary úshin táýbe esigin aıqara ashyp qoıǵan. Adam táýbe etý arqyly kúnásynan arylyp, Allanyń keshirimine ıe bolýǵa múmkindigi bar. Táýbe sóziniń maǵynasy «qaıtý, oralý» degendi bildiredi. Al onyń sharıǵı maǵynasy: pendelikpen jasaǵan kúnáǵa shynaıy ókinip, ony qaıtalamaýǵa bel býý. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Barlyq Adam atanyń balalary – qatelesýshi. Solardyń ishindegi eń jaqsylary – istegen qatelikteri úshin táýbe etetinderi» degen. Ramazan táýbe etý aıy bolǵandyqtan, osy aıda kóbirek Alladan keshirim surap, jasaǵan qate-kemshilikterimiz úshin shynaıy ókinýimiz kerek.
Oraza – shúkir etetin sát. Biz keıde kúndelikti iship-jep júrgen as-sýymyzdyń qadirin bilmeýimiz múmkin. Allanyń kúnde berip jatqan nyǵmetiniń qadirin bilý úshin oraza ustaý kerek. Oraza ustaǵan adam ǵana bir jutym sýdyń qadirin túsinedi. Sondyqtan únemi tilimiz arqyly shúkir aıtyp júrgenimiz jón bolmaq. Alla Taǵala Quranda: «Rabbyńnyń nyǵmeti týraly aıtyp júr» («Zýha» súresi, 11-aıat) dep buıyrǵan. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Allanyń bergen nyǵmetin aıtyp júrýdiń ózi – shúkirlik» degen.
Árbir nyǵmettiń Alladan beriletindigine jáne adamdardyń áreketi ǵana sebepker bolatyndyǵyna kámil sený – júrekpen jasalatyn qulshylyq. Adam balasyn Alla jaratty. Bul bárimizge belgili nárse. Demek, adamǵa beriletin árbir artyqshylyq pen túrli nyǵmetter de Alla tarapynan beriledi. Buǵan da kámil senýimiz kerek. Alaıda adam balasy bul nárseni jıi esten shyǵarady. Sonyń nátıjesinde rızyqtyń qaıdan kelip jatqanyn umytyp, qandaı da bir jetistikke jetse, soǵan ózi qol jetkizgendeı kúı keshedi. Al musylman balasy ómirdegi barlyq nyǵmetteriniń Alladan keletinin moıyndap, Oǵan ǵana boısunady. Osyndaı sanaly oıdyń nátıjesinde onyń Allaǵa degen shúkiri kóbeıedi.
Alla Taǵala barshamyzdyń shúkirimizdi kóbeıtip, orazada jasaǵan árbir izgi amaldarymyzǵa mol saýaptan jazǵaı. Ámın!
Erjan TО́LEPOV,
Túrkistan oblysynyń bas ımamy