«Memlekettik tilge eshqandaı bóget joq». Jezqazǵan qalasyndaǵy «О́mirlik qıyn jaǵdaıdaǵy tulǵalardy qaıtadan áleýmettendirý ortalyǵy» mekemesiniń basshysy Jaqyp Aımyrza esimdi azamat osylaı deıdi. Aıtý – ońaı, al sony naqty ispen nyqtaý jaǵy qalaı?
О́mirden súrinip ketip, túńilip júrgen, kúızeliske túsken taǵdyrlar toǵysqan mekemege olar týraly jazýǵa emes, osyndaǵy memlekettik tildiń qoldanysy jóninde jaqynyraq bilmek úshin at basyn tiredik. О́ıtkeni mundaǵy is qaǵazdary tek qana memlekettik tilde júrgiziletinin syrttaı estip qalyp edik. Estigendi elge jetkizý úshin aldymen sonyń naqtylyǵyna kóz jetkizý kerek. Bizdi qarsy alǵan basshy Jaqyp Aımyrza bul mekemeni 2008 jyldan beri basqaryp keledi eken. Munda 20-dan asa qyzmetker bar kórinedi. Qyzmetkerlerdiń ulty da ártúrli. Osynda ýaqytsha turaqtaıtyn adamdardyń arasynda qazaq ta, tatar da, orys ta, nemis te, basqasy da kezdesedi.
– Bizdegi is qaǵazdary tek memlekettik tilde júrgiziletini ras, – degen J.Aımyrza mekemedegi qyzmetkerlermen jasalatyn eńbek sharttarynyń, osynda kelip túsetin azamattardyń ótinishteri, áleýmettendirýdiń tıptik kelisimsharttarynyń biryńǵaı memlekettik tilde jazylǵan nusqalaryn kórsetti.
«Memlekettik tildi bilmeımiz, orys tilindegi nusqasyn ákelińiz» degen talap qoıylsa she?» Kóńilimizdegi osy kúdikti suraǵymyzdy tyńdaǵan basshy: «Mundaıda ondaı talap qoıýshyǵa elimizdegi birden-bir memlekettik tildiń – qazaq tili ekenin túsindirýge týra keledi. Ekinshiden, eńbek nemese kelisimsharttyń árbir tarmaǵyn olarǵa túsinikti tilde aýyzsha aýdaryp beremiz. Úshinshiden, mekeme qyzmetkerleriniń arasynda memlekettik tildi bilmeıtini bolsa, jumystan bosatyp, aılyǵyn saqtaı otyryp qazaq tilin úıretetin tegin kýrstarǵa jiberemin», dep túsindirdi.
Til óz tuǵyryn osyndaı erinbeıtin eńbektiń arqasynda ǵana tabatyn bolsa kerek. Keńsedegi is-qaǵazdaryn ǵana emes, kólik júrgizýshilerine beriletin orysshalap aıtqanda, «pýtevka» qaǵazyna deıin munda «Júk avtomobıliniń joldama paraǵy» dep qazaqsha jazylǵan. Al bankpen jumys jaǵy qalaı eken? Qarjy-qarajatqa qatysty qujattar múmkin orys tilinde toltyrylatyn shyǵar? Mekemeniń bas esepshisi Gúlnáz Áýbákirova bankke qatysty barlyq qujattardyń da orys tilin qosaqtamaı jazylatyndyǵyn aıtady.
– Buryn munda Záýresh Baqtaeva esimdi bas esepshi jumys istedi. Qazir zeınet demalysyna shyqty. Sol kisi Qazynashylyq banktiń Jezqazǵandaǵy bólimshesi alǵashynda biryńǵaı qazaq tilinde jazylǵan qujattardy kórip, beınelep aıtqanda, shorshyp túskenin qyzyqty etip, áńgimelep aıtatyn edi. Bank «Orysshasyn jazyp ákelińder» degen talap qoıypty. Biraq Jaqań kónbegen. «Bizdiń elde memlekettik til bar ma, bar. Endeshe, basqa qandaı tildi talap etesińder?» dep otyryp alǵan. Sóıtip, aqyry bank bólimshesindegilerdi óz degenine kóndirgen. Mine, sodan beri bankpen eshqandaı másele týyndaǵan emes, – degen bas esepshi ádette «Platejnaıa porýchenıe» dep turatyn qujattyń «Tóleýge beriletin shot» dep qazaqshalanǵan nusqasyn kórsetip, aıtqan sózin aıǵaqtaı tústi.
– Til tóńireginde áńgime, sóz kóp. Naqty is az. «Ata zańdaǵy 7-baptyń orys tiline qatysty tusyn alyp tastaý kerek» degen talap qoıyp, qol jınap júrgenimiz de belgili. Menińshe, munyń túkke keregi joq. Sol baptyń memlekettik tildi bilýge qandaı kedergisi bar? Túsinbeımin. Keıde dúkenderde, meıramhanalarda «Nege qazaqsha sóılemeısińder?» dep aıqaılap jatatyn aǵaıyndar bar. Olardyń janaıqaıyn túsinýge bolady. Biraq, oǵan dúkenshilerdiń, daıashylardyń ne kinási bar? Olardyń bári – jeke kásipkerler. Bizdegi kásipkerlik jáne tilge qatysty bólimder olardan halyqqa tym quryǵanda qos tilde qyzmet kórsetý kerek ekendigin uǵyndyryp, talap etý kerek. Solaı isteýge atalǵan bólimder jaltaqtyq tanytady. Sonyń kesirinen til tóńireginde aıqaı-shý kóbeıedi, – dep oı bólisken Jaqyp Balyqbaıulynyń bul pikiriniń de negizi joq emes sekildi.
Tildi damytý, qoldanys aıasyn keńeıtý – namystyń isi. «Shyn jylasa soqyr kózden de jas shyǵady». Naǵyz janashyrlyq bolǵan jerde qazaq tili tórde turady. Buǵan árıne, eń aldymen qazaqtyń ul-qyzdary múddelilik tanytpasa bola ma? Bolmaıdy. О́kinishke qaraı, keıde ózimiz óz tilimizdi belden basyp, attap, taptap ótýge daıyn turamyz. Munyń bári burynnan aıtylyp júrgen jaıttar bolǵanymen Jaqyp Aımyrzanyń myna bir áńgimesinen keıin pikirimiz nyǵyrlana túsken edi.
– Jumys barysynda bir áriptesime hat joldadym. Árıne, qazaq tilinde. Al odan jaýap orys tilinde keldi. Áıel adam edi. Kúıeýi úlken laýazym ıelenetin. Soǵan qaramastan, prokýratýraǵa «qazaqshaǵa oryssha jaýap qaıtarǵany úshin» zań sheberinde jaza qoldanýdy ótinip hat joldadym. Solaı boldy da. Osydan soń álgi kisiniń kúıeýi laýazymyn paıdalanyp maǵan birtalaı shúılikti. Kórdińiz be, bizdiń keıbir azamattar qandaı? Til úshin namystanbaıdy, jeke basynyń múddesi úshin janyn salady, – degen onyń sózinen ómirdiń kúndelikti shyndyǵy aıqyn kóringendeı.
Shaǵyn ǵana mekemede memlekettik tilimiz úshin aýqymdy jumys atqarylyp jatyr eken. О́zgelerimiz osydan úlgi alar ma ekenbiz?
Abdolla DASTANOV,
jýrnalıst
Jezqazǵan