Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa saılanǵan Parlament sessııasynyń ashylýynda: «Eldiń ishki suranysyn óteýge qatysty bir negizgi ustanym bolýǵa tıis. Eń aldymen, ishki naryqqa baǵyttalǵan óńdeý ónerkásibin damytýymyz qajet. О́ńdeý ónerkásibin ınnovasııa men joǵary tehnologııa ǵana jedel damytady. Bul aıdan anyq nárse. Sol sebepti Qazaqstan ekonomıkasy ǵylymı jetistikterdi negizge alýy kerek. Zertteý júrgizip, patent alý jetkiliksiz. Ǵylymı jańalyqtardy óndiriste paıdalaný qajet», dep atap ótti.
El Prezıdenti barlyq baıandamalary men maqalalarynda, Joldaýlary men úndeýlerinde, sondaı-aq saılaýaldy baǵdarlamasynda da ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq qyzmetti damytýdy únemi nazarda ustap keledi. Ǵylym salasyndaǵy memlekettik saıasatty jáne ulttyq ǵylymı júıeni basqarýdy jetildirý maqsatynda Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes quryldy.
Sonymen qatar jaqynda el Úkimeti otandyq ǵylymnyń básekege qabilettiligin arttyryp, ulttyq deńgeıdegi ózekti problemalaryn sheshý úshin joǵary bilimdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti. Endi joǵary oqý oryndary óz qyzmetinde osyndaı maqsatty baǵdarlamalar men normatıvti qujattardy basshylyqqa ala otyryp, izdenisterin jalǵastyrady.
Qazirgi ýaqyt jańa tehnologııalardy oılap taýyp, óndiriske engizýdi, ınnovasııalyq úderister men zerthanalardy jandandyrýdy, ýnıversıtet ǵylymyn damytyp, ǵylymı mamandar daıarlaýdy talap etedi. Osy baǵytta Úkimet qaýlysymen zertteý ýnıversıteti mártebesi berilgen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ el ekonomıkasynyń órkendeýine atsalysyp, paıda ákeletin ǵylymı-ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrý úshin aldyna jańa mindetter qoıyp otyr. «QS WUR» halyqaralyq reıtınginde 150-orynǵa ıe QazUÝ 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan Damý baǵdarlamasyn ázirlegen bolatyn. Qujatta joǵary oqý ornynyń múmkindikteri, memlekettik saıasat jáne elimizdiń joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý júıesindegi zamanaýı trendter eskerildi. Negizgi maqsat – álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný. Al transformasııa kezinde ýnıversıtet basty tórt strategııalyq mindetti oryndaıdy.
Birinshiden, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń barlyq deńgeıinde ǵylymı qyzmetti jáne bilim berý úderisin ıntegrasııalaý.
Ekinshiden, ýnıversıtette bilim berýdiń perspektıvaly modelin qalyptastyrý jáne akademııalyq kóshbasshylyqty qamtamasyz etý.
Úshinshiden, ýnıversıtet ǵylymynyń eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qosatyn úlesin arttyrý.
Tórtinshiden, ýnıversıtettiń ornyqty damýyn qamtamasyz etý úshin korporatıvtik basqarýdyń tıimdi modelin qurý.
Atalǵan strategııalyq mindetterdi oryndaý úlken múmkindikterge jol ashady. Atap aıtqanda, osy kúnge deıin jobalaryn túrli jaǵdaılarǵa baılanysty óndiriske jetkize almaǵan ǵalymdar zertteýlerin jetildirip qana qoımaı, ári qaraı kommersııalandyra alady.
Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń barlyq deńgeıinde ǵylymı qyzmet pen bilim berý úderisin ıntegrasııalaý mindeti úlken mańyzǵa ıe. Bul rette ǵylym, bilim berý jáne óndiris salasyndaǵy ıntegrasııalyq úderister toǵysatyn ortaq býyn – ýnıversıtet. Sondyqtan zertteý baǵdarlamalaryn iske asyrý kezinde eń aldymen óndiristik salanyń tapsyrysy boıynsha ǵylymı-qoldanbaly zertteýler men ázirlemelerdi damytý talap etiledi. Buǵan qosa, bilim berý, ǵylym jáne óndiris arasyn baılanystyratyn ınnovasııalyq ınfraqurylymdy jetildirip, ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyqtar, tehnoparkter qurý, jumysty jandandyrý is-sharalary júrgiziledi. Sondaı-aq «Ǵylym ordasy» men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń tyǵyz ıntegrasııasy oqý ornynyń yntymaqtastyq aıasyn keńeıte túspek.
Búginde ýnıversıtette ǵylymı jobalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin naqty sektordyń tehnologııalyq mindetterin jınaqtaý tetigi ázirlendi. Osy maqsatta biz ǵylymı-zertteý zerthanalary men ujymdyq paıdalaný ortalyqtarynyń bazasyn keńeıtemiz. Oqytýshy-professorlar quramy men bilim alýshylar ǵylymı-zertteý qyzmetine jáne ǵylymı jobalardy iske asyrýǵa jan-jaqty tartylady. Álemdik ǵylymı keńistikke ıntegrasııany arttyrý QazUÝ ǵalymdarynyń álemdik jetekshi ǵylymı jáne zerthanalyq keshender bazasyndaǵy halyqaralyq ujymdarǵa qatysýy arqyly júzege asyrylatyn bolady. Sonymen qatar halyqaralyq kollaborasııany damytý maqsatynda ǵalymdardyń ǵylymı taǵylymdamalarynyń sany artady. Ýnıversıtet neǵurlym ózekti baǵyttar boıynsha ǵylymı jobalardy oryndaý maqsatynda qazaqstandyq jáne halyqaralyq jetekshi joǵary oqý oryndarymen jáne ǵylymı-zertteý uıymdarymen yntymaqtastyqty keńeıtedi.
Al ýnıversıtettiń zertteý áleýeti plazma fızıkasy, joǵary molekýlalyq qosylystar hımııasy, matematıkalyq jáne kompıýterlik modeldeý, bıotehnologııa, molekýlalyq bıologııa jáne genetıka, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý, tarıh jáne arheologııa, psıhologııa syndy ǵylymı mektepterdi damytý arqyly artady.
Ýnıversıtet ǵylymynyń basym baǵyttaryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan pánaralyq zertteý toptary qurylady. Osy baǵyttarǵa ǵylymı áleýet pen resýrstardy shoǵyrlandyra otyryp, ǵylymı zertteýler nátıjeleriniń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn, tehnologııalar transfertin jáne kommersııalandyrýdy qamtamasyz ete alamyz.
Oqytýshylar men bilim alýshylardyń zertteýshilik quzyretterin arttyrý maqsatynda qazaqstandyq jáne halyqaralyq uıymdardyń jetekshi sarapshylaryn tarta otyryp, ǵylymı zertteýlerdiń keshendi ádisterin paıdalaný jáne ǵylymı jarııalanymdar men granttarǵa ótinimder daıyndaý daǵdylaryna oqytý boıynsha trenıngter uıymdastyrylatyn bolady.
Kommersııalyq áleýeti bar, ǵylymdy qajet etetin jáne ınnovasııalyq jobalardy oryndaý úshin ýnıversıtettiń bıýdjetten tys qarajaty esebinen granttyq qoldaý júıesi engiziledi. Irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń basym baǵyttary boıynsha ǵylymı zerthanalar men ortalyqtardy túbegeıli jańartý júzege asyrylady. Ozyq jabdyqtarmen jáne sıfrlyq tehnologııalarmen jabdyqtaý QazUÝ-dyń ǵylymı-zııatkerlik ortasyn qurýǵa múmkindik beredi.
Bul baǵyttarda júıeli jumys isteý úshin qazirgi tańda ǵylymı kadrlardyń áleýeti jetkilikti. Ýnıversıtette UǴA, KǴA-nyń 22 akademıgi, UǴA-nyń 11 korrespondent-múshesi, ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń 14 laýreaty, 585 ǵylym doktory, 489 PhD, 801 ǵylym kandıdaty eńbek etedi.
Byltyrdan beri ǵylymı ınstıtýttarmen jáne uıymdarmen ózara ıntegrasııa kúsheıtildi. Álemdik tendensııalardy zerdeleı otyryp, QazUÝ-da balamaly energetıka, gendik ınjenerııa, «BigData», «DataScience», translıasııalyq medısına, ýltra dáldiktegi neırondyq júıeler, kıberqorǵanys, neırobıologııa ǵylymı baǵyttary boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryn oqý úderisine engizdik. Bul mamandyqtar Qazaqstannyń ekonomıkalyq turaqtylyǵy úshin úlken paıda ákeledi degen senimdemiz.
Búgingi tańda ýnıversıtetimiz biregeı ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymy bar iri zııatkerlik korporasııaǵa aınaldy. 16 fakýltetten, 8 ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan, fızıka-hımııalyq zertteý jáne taldaý ádisteri ortalyǵynan, ǵylymı-tehnologııalyq parkten, ashyq úlgidegi ulttyq nanotehnologııalyq zerthanadan, 6 ınstıtýt pen 12 áleýmettik-gýmanıtarlyq beıindegi ǵylymı-zertteý ortalyǵynan, 3 ǵylymı-zertteý ortalyǵynan, zerthanalar jáne jaratylystaný beıindi ınstıtýtynan, 97 óndiristik fılıaldan quralady. Jyl saıyn ǵalymdar tarapynan jalpy sany 8 mlrd teńgeden asatyn 300 ǵylymı-tehnıkalyq joba men túrli baǵdarlama daıyndalady.
QazUÝ ǵalymdarynyń ǵylymı ınnovasııa salasy boıynsha da qoǵamǵa aıtar jańalyǵy bar. Máselen, ýnıversıtettiń bıotehnologııa kafedrasynyń dosenti Lıýdmıla Ignatova bakterııalardyń kómegimen ekologııalyq taza, sýda erigishtik jáne ydyraý qasıetteri bar bıologııalyq plastık oılap tapty. Bıoplastıkany shyǵarý úshin bıoreaktor, ósirý ortasy jáne shtamm jetkilikti. Materıaldyń ózin ónerkásiptik aýqymda óndirýge bolady. Bıoplastık munaıdan alynǵan plastıkti almastyra alady. Osylaısha, jaqyn bolashaqta plastmassa dáýiri ótkenge aınalýy múmkin. Jahandaný dáýirinde adamzat úshin ekologııa men adamdardyń densaýlyǵyn qoldaıtyn paıdaly zattar jasaý qajet. Osy turǵydan QazUÝ ǵalymdarynyń jańalyǵy qazirgi zamannyń eń úlken jetistigi bolýy múmkin.
Sondaı-aq QazUÝ tehnologııalardy kommersııalandyrýǵa arnalǵan 2 mlrd teńgeden astam granttyq qarajatty ıgerdi. 1400-ke jýyq ónertabys patentteldi. Ýnıversıtette 10-nan astam ınnovasııalyq óndiris jumys isteıdi. Atap aıtqanda, shýngıt konsentraty, polıefırli shaıyr, gazrazrıadty shamdar, dárilik zattar men kómirtekti nanoqurylymdardy jáne taǵy basqa ınnovasııalyq ónim shyǵaratyn shaǵyn sehtar iske qosylǵan. Jalpy, ýnıversıtet boıynsha ǵalymdarymyz ázirlegen 100-den astam ǵylymı-zertteý jobasy bar. Stýdenttik bıznes-ınkýbator sheńberinde 70-ten astam stýdenttik ınnovasııalyq joba júzege asyrylýda.
QazUÝ-dyń ǵylymı-tehnologııalyq parki «TransNeft» Ortalyq Azııa ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýtymen birlesip «Ulýtas plıtkalaryna jaǵýǵa arnalǵan suıyq túrdegi kalsıı karbonatynan alynǵan polıkrıstaldy synǵysh untaqty taý jynystarynyń birlesken óndirisin qurý» ınnovasııalyq jobasynyń jumys barysyn baqylaıdy.
Taǵy da bir ınnovasııalyq joba – «Munaı uńǵymalaryn asfalt-shaıyr-parafındi jáne gıdratty shógindilerden tazartý tehnologııasy». Ǵalymdar ázirlegen munaı shógindilerin tazartý avtomatty qondyrǵysy munaı qaǵyn sıkldik jáne kúndelikti óndiris kezinde tazartady. Mundaı úrdis munaıdy úzdiksiz óndirýge múmkindik beredi. Bul qurylǵy ońaılyqpen tozbaıdy, onyń tozýǵa tózimdiligi óte joǵary. Qurylǵyny paıdalaný qoldanystaǵy tazalaýǵa arnalǵan operasııalyq shyǵyndardy 80 paıyzǵa deıin ońtaılandyryp, tazalaý kezinde munaıdyń joǵalýynan saqtaıdy. Sondaı-aq onyń tógilý qaýpin azaıtýǵa múmkindik berip, jumys kezinde adamǵa teris áserin azaıtady.
Ýnıversıtet ǵylymynyń nátıjesi el ekonomıkasy men tutas qoǵamǵa paıda ákelýi tıis. Osy maqsattaǵy QazUÝ-dyń Dárilik ósimdikterdiń ǵylymı-zertteý ortalyǵy bazasynda ósimdik shıkizaty negizinde ınnovasııalyq ónimderdiń az tonnajdy óndirisi iske qosyldy. QazUÝ professory Janar Jeńis jetekshilik etetin bul jobaǵa Qytaı Halyq Respýblıkasy tarapynan arnaıy grant bólindi. Qazirgi sátte úzdiksiz jumys istep, asqynǵan respıratorlyq-vırýstyq ınfeksııalardyń taralýyna qarsy mýltı-tabıǵı qospalar shyǵarylyp jatyr.
Al 12 sáýirde, ıaǵnı búgin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda ótetin Tehnologııalardy kommersııalandyrý reaktoryna QazUÝ-dyń úsh ǵylymı jobasy iriktelip alyndy. Iri bıznes ókilderi qatysatyn aýqymdy jıynda «NANOQUQIRT» jańa preparatyn óndirý jáne Qazaqstan naryǵyna shyǵarý jobasynyń jetekshisi, QazUÝ professory Muhambetqalı Búrkitbaev, «Jaqsartylǵan sıpattamalary bar polıefırli shaıyrlarǵa negizdelgen boıaý materıaldaryn alýdyń jańa tehnologııasy» jobasynyń jetekshisi, qaýymdastyrylǵan professorymyz Ǵalııa Irmuhametova, «Jemis-jıdek daqyldaryn tereń óńdeý úshin muzdatý, keptirý úderisin paıdalaný» jobasynyń jetekshisi, fızıka-hımııalyq taldaý ádisteri ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, PhD Erbol Ihsanov óz jobalaryn tanystyrady. Bul ǵalymdarǵa kommersııalandyrýǵa daıyn jobalaryn bıznes-áriptestik arqyly odan ári damytýǵa jáne óndiriske keńinen engizýge múmkindik beredi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵylymı ınnovasııalyq jobalary men olardyń zııatkerlik menshikteri ǵalymdar úshin de, bıznes ókilderi úshin de asa qundy aktıv.
Zertteý ýnıversıteti mártebesi bizden ǵylymı baǵyttardy tereńdetýdi talap etedi. Osy oraıda ýnıversıtette stýdentter men jas ǵalymdardyń kásibı baǵytyn arttyrý maqsatynda jáne olardyń bolashaq mamandyqtary boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júzege asyrýǵa múmkindikter beretin birqatar naqty sharalar qolǵa alynyp jatyr. Búginde ár kafedra men fakýltettiń ǵylymı jobalaryna taldaý jasaý arqyly ekonomıkalyq áserin anyqtap otyrmyz. Jobalardy qalalar men jalpy eldegi belgili bir máselelerdi sheshýge tikeleı baılanysty ózekti taqyryptar boıynsha bólý mańyzdy. Kommersııalandyrýǵa áleýetti ǵylymı jobalar ekonomıkanyń naqty sektoryna jumys isteýi kerek. Jobalardyń taqyrybyn memlekettik baǵdarlamalarǵa nazar aýdara otyryp, óndiristik sektormen baılanys ornatý arqyly tańdaýǵa basymdyq berildi.
Ýnıversıtettegi barlyq ǵylymı jobany saralap, óndiriske qajettilerin iriktep, kommersııalandyrý tetikterin jetildirý úshin QazUÝ janynan «Ǵylymdy damytý keńesi» jasaqtalyp jatyr. Buǵan qosa, aldaǵy ýaqytta ǵalymdarymyzǵa qoldaý kórsetý, ýnıversıtet ǵylymyn ilgeriletý jáne damytý maqsatynda «Ǵylymı ınnovasııalyq beldeý» qurýdy kózdep otyrmyz.
Jas ǵalymdardyń, talantty stýdentterdiń shyǵarmashylyq, ǵylymı áleýetin damytýda ýnıversıtet barlyq qajetti jaǵdaıdy jasap otyr. Olarmen erkin formatta kezdesip, ǵylymdaǵy ózekti máselelerdi talqylap, jańa usynys-ıdeıalardy saralap otyrý úshin «Jas ǵalymdar klýby» men ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizýge jol ashatyn «Jas ǵalymdar qory» qurylmaq.
Qoryta aıtqanda, jańa Qazaqstannyń qalyptasýy eldegi ǵylym jáne ǵylymdy qajet etetin tehnologııalardyń damýyna tikeleı baılanysty. Al ǵylymnyń ilgerileýi ǵalymdardyń eńbekterimen jáne olardyń jańalyqtarynyń qundylyǵymen anyqtalady. Sondyqtan búgingi tańda ýnıversıtet ǵylymyn damytý – bárimizge ortaq mindet.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ basqarma tóraǵasy-rektor