Jaıylymnan tarshylyq kórip otyrǵan aýyldaǵy aǵaıynnyń jaǵdaıy talaıdan beri aıtýdaı-aq aıtylyp keledi. Biraq budan shyǵyp jatqan nátıje az. О́ıtkeni egininiń etegi aýyldyń irgesinde jatqan sharýa jalǵa alǵan jerin kezinde zań kúshimen bekittirip alǵan. Alaıda endi egin alqaptary alqymynan qysyp tastaǵan aýyldardyń aınalasy arshylyp, qarapaıym halyqtyń qolyndaǵy azyn-aýlaq maldyń órisi keńeıetin kún de alys emes sııaqty.
Aýyl turǵyndary elimizde endi-endi kúsh ala bastaǵan jer reformasy kópten beri qajytqan jaıylym máselesiniń qarapaıym eldiń paıdasyna sheshilýine sep bolyp qalar degen úmitte otyr. Salyq kodeksine 2018 jyly engen ózgeris boıynsha eldi mekenniń aýmaǵynda turǵan jerdi paıdalanýshy endi burynǵydaı ár gektaryna emes, ár sharshy metri úshin salyq tóleıdi. Nátıjesinde, mundaı sharýashylyqtardyń memleketke tóleıtin salyǵy júz eselep kóbeıip ketip otyr.
Máselen, bıyl Qostanaı oblysynda shabyndyǵy men egini eldi mekenderdiń aýmaǵyna kiretin 140-tan astam sharýa ózi paıdalanyp jatqan jeriniń ár sharshy metri úshin 6 teńge 27 tıyn salyq tóleýge tıis ekeni týraly eskertpe hat alǵan. О́ńirde eldi mekenderge tıesili jerlerge myń gektarlap egin egip otyrǵan jıyrma shaqty sharýashylyq bar eken. Olardyń salyqqa ketetin shyǵyny shash etekten.
– Mysaly, «Nadejdınka» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi buryn 992 gektarǵa jylyna 120 myń teńge salyq tólep kelse, endi bul 6 mln teńgege shyǵyp ketip otyr. Sondaı-aq Denısov aýdanyndaǵy «Frýnzenskoe» seriktestigi 1 892 gektar jerine jyl saıyn 194 myń teńge salyq tólep kelgen. Endi 9 mln teńge tólemek. Demek, atalǵan jer telimderinde egin nemese mal sharýashylyǵymen aınalysý avtomatty túrde tıimsiz bolyp shyǵady, – deıdi oblystyq kásipkerler palatasynyń bólim bastyǵy Ázimhan Báıimbetov.
Aı aman, jurt tynyshta tóbeden jaı túskendeı bolǵan sharýashylyq basshylary oblystyq kásipkerler palatasyna júginip, Úkimetke Salyq kodeksiniń 503 jáne 506-baptaryn ózgertý týraly usynys jiberýdi surap otyr.
– Men mundaı qıyndyqqa sonaý 2014 jyly tap bolǵanmyn. Bul másele aýyl turǵyndarynyń jaıylym jetispeı jatyr degen shaǵymynan týyndaǵan. Endi, mine, jerdi óz erkińmen beresiń nemese májbúrli túrde keri qaıtarasyń degen jaǵdaıǵa kelip turmyz, – deıdi oblystyq «Fermerler qaýymdastyǵy» oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Marat Ahmetov.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, búginde eldi mekenderge tıesili aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 31 myń gektar jer sharýa qojalyqtarynyń enshisinde eken. Olardyń ishinde qosymsha kelisimshartqa qol qoıǵan 25 sharýa jańa Salyq kodeksiniń talaptaryna kóngendeı syńaı tanytyp otyrǵan kórinedi.
– Iá, sharýshylyq basshylary kúnderdiń kúninde osyndaı keleńsiz jaǵdaıǵa tap bolatynyn áý bastan jaqsy bildi. Endi bul tyǵyryqtan shyǵýdyń eki-aq joly bar. Salyq tóleýge kelisedi nemese jerdi qaıtarady. О́ıtkeni ol jerler jaıylym, shabyndyq, baý-baqsha ósirýge, ıaǵnı aýyl turǵyndarynyń ıgiligine arnalǵan, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy jer qatynastary bóliminiń bastyǵy Ǵabdylqadym Maǵzumov.
Sarapshylardyń aıtýynsha, zań boıynsha eldi mekenderdiń aýmaǵyna kiretin jaıylym men shabyndyq jerler memlekettiń menshiginde bolýǵa tıis. Biraq soǵan qaramastan, kezinde jekeniń quzyryna zańsyz ótip ketken jerler kóp. Qazir sony keri qaıtaryp alýdyń joldary qarastyrylyp jatyr. Eldi mekenderdiń aýmaǵyndaǵy jerge salyqty eseleý de sonyń bir amaly bolýy múmkin.
– Jergilikti atqarýshy bıliktiń ókilderi aýylǵa qarasty jerdiń jalpyǵa tıesili ekenin bile tura kezinde aýksıon arqyly kásipkerlerge berip jiberdi. Sonyń saldarynan talaı jaıylymdar egis alqaptaryna aınalyp ketip, aýyl turǵyndary jaıylymsyz qaldy. Sol kezde men shyryldap júrip bul aýksıondar Jer kodeksi talaptaryna qaıshy keletinin, aýyl aýmaǵyndaǵy jerdi jeke kásipkerlerge berýge bolmaıtynyn aıtyp, biraz tabaldyryqty tozdyrǵanmyn. Eshkim qulaq aspady. Aqyry, mine, sol kezdegi qatelik endi aldymyzdan shyǵyp otyr, – deıdi sarapshy Vladımır Dranchýk.
Sondaı-aq Lısakov qalasy men oblystyń 10 aýdanynda jalpy aýmaǵy 19 myń gektarǵa jaqyn jerdi paıdalanyp otyrǵan 63 kásipker de salyqtyń aýyr salmaǵyn kóterý múmkin emes deıdi. Buǵan qosa salyǵyn merziminde tólemegen keıbir kásipkerler sońǵy 3 jyldyń salyǵyn jańa talap boıynsha eselep tóleýge májbúr bolyp otyr. Kásipkerler palatasyndaǵy mamandardyń pikirinshe, munyń arty keıbir kásiporyndardyń bankrotqa ushyraýyna ákep soǵýy múmkin.
Salyq kodeksine ózgeris engizý degen kúrdeli másele tek Úkimet otyrystarynda ǵana qaralatynyn aıtqan oblystyq kásipkerler palatasynyń ókilderi arnaıy usynys hat ázirlep, «Atamekenniń» Astana qalasyndaǵy bas keńsesine joldamaq.
Qostanaı oblysy