Buryn esirtki degende negizinen marıhýana, geroın, gashısh sekildi ósimdik tektes qaterli zattardyń aty atalatyn. Biraq keıingi jyldary zamannyń jańa julynqurty – sıntetıkalyq esirtki nemese psıhobelsendi zattar paıda boldy. Negizinen ınternet dúkenderi arqyly taralatyn olardy, ásirese jastar jaǵy kóp tutynatyny anyqtalyp otyr.
Sıntetıkalyq esirtki nemese psıhotropty zattar – keıingi jyldary kóp aıtyla bastaǵan jańa uǵym. Olardyń dástúrli ósimdik tektes esirtkiden aıyrmashylyǵy – dárihanalarda zańdy túrde satylatyn dárilik komponentterden ońaı jasalýy, ıne sekildi qosymsha quraldarsyz qoldaný múmkindigi. Al eń basty qaýpi – adamdy áldeqaıda tez táýeldilikke alyp kelýi. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine sáıkes, osy atalǵan «artyqshylyqtarynyń» arqasynda qazirgi kúni ony paıdalanatyn adamdardyń, ásirese jastardyń sany jáne zańsyz aınalymnan tárkilenip jatqan psıhotropty zattardyń kólemi kún ótken saıyn ulǵaıyp keledi.
Mamandardyń aıtýynsha, sıntetıkalyq esirtki elimizde eń alǵash ret osydan 10 shaqty jyl buryn paıda bolǵan. Bir ókinishtisi, alǵashqy kezde onyń atyn bilgenimen, taralýyna zańdy túrde tosqaýyl qoıatyn quqyqtyq tetikter bolmady. О́ıtkeni birinshiden, onyń quramy erkin saýdadaǵy dári-dármekten tursa, ekinshiden, jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı jańa túrleri tez kóbeıip jatty. Bireýine tyıym salsań, ekinshisi paıda bolady. Sonyń saldarynan zańnamamyz psıhotropty zattardyń naryǵyna jedel den qoıýǵa, ıaǵnı olardy der kezinde quryqtap, qylmys retinde tanýǵa múmkindik bermegen. Tıisti organdar sıntetıkalyq esirtki zattaryn jasaýshylar men taratýshylardy quryqtaýǵa kelgende dármensiz bolyp shyqty.
– Asqynyp bara jatqan ahýaldyń aldyn alý úshin Ishki ister mınıstrligi mamandary ulttyq zańnamany aıtarlyqtaı pysyqtap, 2019 jyly «Esirtki, psıhotroptyq zattar, sol tektester men prekýrsorlar jáne olardyń zańsyz aınalymy men teris paıdalanylýyna qarsy is-qımyl sharalary týraly» zańǵa túzetýler engizilip, jańa psıhobelsendi zattardy baqylaýǵa jedel den qoıý tetigi zańnamalyq turǵyda bekitildi. Osy sátten bastap esirtki tizimi júzden asa jańa ataýmen tórt ret tolyqtyryldy. Nátıjesinde, búginde belgili esirtki, psıhotroptyq zattar men olardyń analogtary tolyqtaı quzyrly organdardyń baqylaýyna alynyp otyr. Iаǵnı qazir psıhobelsendi zattardy esirtki retinde satýmen, taratýmen aınalysqan jáne saqtaǵan adamdardy qylmysker retinde jaýapqa tartýǵa negiz jasalyndy, – deıdi IIM Esirtki qylmystaryna qarsy is-qımyl departamenti bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Baqytjan Ámirhanov.
Bul – sıntetıkalyq esirtkige qarsy kúrestegi eńserilgen birinshi qadam. Al ekinshi qadam – bul zattardyń taratýǵa tyıym salynǵan «qylmystyq mólsherin» zań júzinde bekitý. Osy maqsatta bıyl 7 sáýirdegi Úkimet qaýlysymen asa qaýipti zattardyń «krımınaldyq» mólsheri azaıtyldy. Atap aıtqanda, mefedron, pırovaleron jáne olardyń analogtary 3 gramnan 1 gramǵa deıin, sıntetıkalyq kannabınoıdtar 50 gramnan 1 gramǵa deıin tómendetildi. Tıisinshe, olardy ótkizý maqsatynsyz zańsyz saqtaǵany úshin de qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Endi satý maqsatynsyz saqtaý úshin mundaı zattardyń 1 gramynan bastap qylmystyq jaýapkershilik júkteledi. Sondaı-aq esirtki zerthanalarynda óndirilgen psıhobelsendi zat – mefedronnyń 1 gramynyń ózi asa iri mólsherge jatady. Osy ózgeristerdiń nátıjesinde sıntetıkalyq esirtki taratýmen baılanysty qylmystardyń sany aıtarlyqtaı ósken. Úshinshi qadam – sıntetıkalyq esirtki qylmysymen aınalysqan adamdardy quryqtaý, taratý arnalaryn anyqtaý, zańǵa sáıkes jaýapqa tartý. Eń aldymen búginde bul esirtki zattary qandaı joldarmen taralyp jatyr degen suraqqa kelsek. Ishki ister mınıstrligi bergen málimetterge qaraǵanda, sıntetıkalyq esirtkini taratý búginde tolyqtaı onlaın formatqa, ıaǵnı ınternetke aýysqan. Máselen, olar mobıldi qosymshalardy, Telegram, Vipole jáne basqa da messendjerlerdi paıdalanady. Sol jerde otyryp áleýetti satyp alýshylardy tabady. Tólem de onlaın jasalady. Sodan keıin satyp alýshyǵa esirtki jasyrylǵan jerdiń koordınattary bar silteme jiberiledi. Bul «saýda-sattyq» tolyqtaı onlaın formatta júretindikten, satýshylar men klıentter bir-birin bilmeıdi ári kórmeıdi. Kóbinese osy qylmystyq shemalardy sheteldik azamattar uıymdastyratyny anyqtalyp otyr.
Polısııa polkovnıgi Baqytjan Ámirhanovtyń aıtýynsha, ishki ister organdary ınternetke únemi monıtorıng júrgizip, mundaı ınkognıto ınternet-dúkenderdi anyqtap, zańdy tetikter arqyly jabýmen aınalysyp keledi. Bıyldyń ózinde 1 210 esirtki usynýshy saıt buǵattalǵan. Degenmen saıtty jabý esirtki saýdasy problemasyn sheshpeıtini belgili. «Sebebi jańa saıt ashyp alý bir kúndik sharýa bolsa, olardy anyqtaý – uzaqmerzimdi úderis. Al ol dúkenderdiń ıelerin tabý odan da kúrdeli. О́ıtkeni birinshiden, joǵaryda aıtqandaı, olar negizinen shetelde otyryp jumys isteıdi, ekinshiden, basqa eldegi qylmyskerdi anyqtap, quryqtaý el ishindegi qylmysqa qarsy operasııadan góri áldeqaıda kóp ýaqyt alatyny belgili», deıdi ol.
Búginde shekara syrtyndaǵy jáne el aýmaǵyndaǵy zańsyz «kontenttiń» aldyn alyp, buǵattaý úshin qandaı sharalar iske qosylǵan? Internettegi esirtki saýdasymen kúreste ishki ister organdary «Argýs», «Aırıs», «Trıton» sekildi zamanaýı apparattyq-baǵdarlamalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etilýi kerek. Bul týraly jýyrda Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanov Úkimette nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparynyń jobasyn tanystyrý kezinde aıtqan bolatyn.
Sondaı-aq jasandy ıntellekttiń kómegimen jumys isteıtin «Kıbernadzor» júıesiniń de kómegi kóp. Ol esirtki qylmysymen aınalysatyn jańa saıttardy anyqtap, onlaın túrde buǵattaıdy. Sonymen qatar saıtty uıymdastyratyn jáne esirtki paıdalanatyn adamdardy anyqtaýǵa múmkindik beredi. Ishki ister organdary, buǵan qosa, tikeleı sıntetıkalyq esirtki qylmystaryn anyqtaýǵa baǵyttalaǵan «Refleks», «Paýtına» sııaqty arnaıy operasııalar júrgizedi.
Joǵaryda biz sıntetıkalyq esirtki zattary negizinen erkin satylymdaǵy dárilik komponentterden jasalynatynyn aıttyq. Osyǵan oraı búginde «dárihanalyq nashaqorlyq» degen uǵym aýqymdy sıpat ala bastady. Atalǵan dárilerdiń ishinde tramadol, tropıkamıd jáne azot oksıdi sııaqty preparattar kóp qoldanylady. Ishki ister mınıstrligi esirtki men prekýrsorlardy memlekettik baqylaýǵa engizý týraly Úkimet qaýlysynyń jobasyn ázirlegen edi. Ol jerde aınalymy memleket tarapynan baqylanýǵa tıis myńnan astam zat bar. Bul zattar, sonyń ishinde eń tanymaly – tramadol tek resept boıynsha jáne esirtki quraldary men psıhotroptyq zattardyń aınalymyna baılanysty qyzmetke lısenzııasy bar dárihanalyq jáne emdeý-profılaktıkalyq uıymdarǵa ǵana beriledi.
Aıtpaqshy, elimizde Qylmystyq kodekske sáıkes esirtki saýdalaǵany, saqtaǵany, kontrabandasy, ony jarnamalaǵany úshin jáne esirtkini ósirgeni úshin qylmystyq jaýapkershilik kózdelgen. Atap aıtqanda, kodekstiń 296, 297, 286, 299-1, 300-baptary boıynsha 2 jyldan 20 jylǵa deıin, sonymen birge ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazalary taǵaıyndalady.