Elimizdiń jańa tarıhı shejiresinde ulttyq valıýtanyń engizilýi naǵyz ekonomıkalyq jáne qarjylyq táýelsizdikke qol jetkizýdiń, eldegi qalyptasqan daǵdarystan shyǵýdyń ári jańa kezeńge ótýdiń birden-bir joly boldy. Anglııada qazaq valıýtasynyń dızaıny bekitilgennen keıin memleket basshysynyń jeke tapsyrmasymen otandyq sýretshilerdiń teńge keskinin ázirleý jumystary Almaty qalasynda erekshe qupııa jaǵdaıda júrgizildi. Bul týraly osy jumystardyń basy-qasynda bolyp, tynymsyz eńbek etken sáýletshi, sýretshi dızaıner, ulttyq valıýtamyz – teńge dızaınyn jasaýshylarynyń biri Haırolla Ǵabjálelovpen áńgime barysynda baıandalatyn bolady.
– Haırolla Maǵaýııauly, ulttyq valıýtanyń aınalymǵa engizilýi elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtý men derbes damýy jolynda mańyzdy ról atqarǵany belgili. О́zińiz basshylyq etken toptyń eren eńbeginiń nátıjesinde teńgeniń dızaıny men sapasy oıdaǵydaı iske asyp, álemdik ózge memleketterdiń valıýtasy arasynda ózindik orynǵa ıe boldy. Sol kezdegi teńgeniń daıyndalýy men aınalymǵa shyǵýy barysynda túrli qıyndyqty bastan ótkerdińizder. О́tkenge bir oralsaq?
– Iá, ótkenge kóz júgirtsek, 1991 jyldyń aıaǵyna qaraı Keńes ókimeti ydyrap, quramyndaǵy respýblıkalar táýelsizdikterin alyp, tarap jatty. Árbir derbes memlekettiń atrıbýttary: Týy, Eltańbasy, Ánurany, sonymen qatar táýelsizdiktiń aıryqsha belgisi retinde ulttyq valıýtanyń enýi negizgi shart edi. Mine, osy aralyqta konkýrs jarııalanǵan. Men ol kezde «Qazaqstan dızaın ortalyǵyn» ashyp, bas dırektor qyzmetin atqaryp júrdim. Aldynda biraz jyl qyzmettes bolǵan, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty Tımýr Súleımenov ekeýmiz jańa qurylyp jatqan Ulttyq bankke bardyq. Basshylarymen tanysyp, Ulttyq valıýtamyzdyń jobasyn jasap jatqanymyzdy aıttyq. Eskızimizdi Prezıdent kórgen soń Ulttyq banktiń basqarmasynda bekitilip, biz Ulybrıtanııada aldyn ala tańdalyp qoıǵan banknot fabrıkasyna tez arada jetýimizge týra keldi. Biraq elimizde óz valıýtamyzdy engizýge áli qaýly shyǵarylmaǵan, Ulttyq bankpen de kelisimshartqa otyrmaǵanbyz. Ulybrıtanııaǵa jetý úshin vızany Máskeýden alý kerek, ol da uzaq ýaqytqa sozylady, al ózimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginde de uzyn-sonar kezekte turǵan adamdar jeterlik. Oılana kele, osynyń bárin ózim uıymdastyryp, sol kezdegi sheteldik qyzyl pasport pen vıza qolǵa tıgen soń, óz qarajatyma birge baratyndarǵa ushaqqa bılet alyp, 1992 jyly qyrkúıek aıynyń basynda Londonǵa ushyp kettik. Onyń aldynda salmaqty da eleýli top bolsyn dep, qazirgi dızaıner Meńdibaı Alın men Aǵymsaly Dúzelhanovtardy jumysqa alǵan edim. Biraq belgili bir sebeptermen Dúzelhanov pen Súleımenov jumys tobynan shyǵyp qaldy da, Meńdibaı Alın ekeýimiz jumysymyzdy jalǵastyrdyq.
Banknot, aqsha shyǵarý uzaq ýaqyt pen úlken qarjyny talap etetin óte kúrdeli, tek bilikti mamandardyń ǵana qolynan keletin jumys ekeni belgili. Al bizde ýaqyt tyǵyz, ulttyq valıýtany qysqa aralyqta shyǵarýymyz kerek. Londonda bizge jedel túrde banknot shyǵarýdyń qyr-syry men qupııalaryn oqytyp, tanystyryp, qalǵandaryn jumys barysynda úırete bastady. Ol jaqta tynbaı eńbek ettik, apta saıyn, keıde aıyna birneshe ret ári-beri eki el arasynda qupııa qujattardy tasyp júrýge týra keldi. Bastapqyda Máskeý arqyly, keıin Túrik áýe kompanııasy kelgen soń Ystambul arqyly ushatyn boldyq. Maǵan sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Tóleýtaı Súleımenov qupııa qujattardy qorǵaý maqsatynda dıplomattyq pasport bergen.
Qazir qolma-qol aqsha banknottaryn paıdalaný azaıyp, banknot shyǵarý joldary da tehnıkanyń jedel damýynyń arqasynda jeńildenip keledi. Ol kezderi «Anglııanyń fýntsterlıngine 6 jyl, nemistiń markasyn jasaýǵa 2 jyl ketti», deıtin. Banknot shyǵarý barysynda kóp jumysty álemdik deńgeıdegi sanaýly mamandar temirdi qolmen oıyp isteıtin bolǵandyqtan bizdiń banknottarymyzdy jasaýǵa uzaq ýaqyt ketetin boldy. Jeltoqsan aıynyń basynda bolsa kerek, Ulttyq bank tóraǵasynyń kabınetinde otyrǵanymyzda, tikeleı telefon arqyly memleket basshysy habarǵa shyǵyp, «Teńge naýryz aıynyń aıaǵynda elde bolsyn!», degen tapsyrma berildi. Sol kúni tań ata men dereý Londonǵa ushyp kettim. Búkil fabrıkadaǵy mamandarmen aqyldasyp, basqa da fabrıkadaǵy mamandardy jınap, jaǵdaıdy túsindirdim. Jumysty jedeldetý josparyn jasadym. Keıin asyqqan istiń shıkiligi aldymyzdan shyqty, biraq ony da abyroımen ornyna keltirdik. Alǵashqyda biz óz bastamamyzben júrsek, keıin Ulttyq bank Londondaǵy «Anglııanyń hanshaıymy banknot basqan fabrıkasy» degen banknot shyǵaratyn fabrıkamen kelisim shartqa otyratyn boldy. Aldaǵy mindet «árbir banknotty qansha danadan shyǵarýǵa tıispiz jáne jalpy kólemi qandaı bolýy kerek?» degen máseleler turdy. Biraq bul suraqqa bizden eshkim jaýap bere almaǵandyqtan, aǵylshyndar ózderiniń jasy kelgen ekonomısin usynǵany bar. Ol halqymyzdyń sany men ekonomıkamyzdy eseptep shyǵaryp berdi. Sonymen qatar teńgeniń qunyn belgileý de kúrdeli máselelerdiń biri edi. Sol kezde álemdegi eń turaqty degen valıýta nemis markasy bolatyn, sondyqtan «bir teńge bir markaǵa teń bolsyn degen» sheshim qabyldandy. Olardyń esebine kúmándanǵan bizdiń basshylar Nazarov atty bankırge tekserýge jiberdi. Keńes ókimetiniń 1961 jyly aýysqan aqshasyn 1991 jylǵa deıin elimizde bolǵan aınalymdaǵy aqshamen salystyrǵanda, aǵylshyndar esebiniń durys ekendigine kózderi jetti.
Teńgeniń Londonda basyp shyǵarylýy Qazaqstan men Anglııanyń ekonomıkalyq qarym-qatynasyn jaqyndata tústi, sońǵy tehnologııamen shyǵarylǵan banknottar úshin Anglııanyń hanshaıymy altyn belgimen marapattaldy. Fabrıkanyń bas dızaıneriniń aıtýynsha, sol kezde jańa shyqqan teńgeniń úlgisi men bizdiń sýretterimizdi Brıtanııanyń mýzeıine suratyp alypty.
– Alǵashqy kezde teńge qansha banknottan boldy?
– Teńgemiz negizi jeti banknottan turdy. Jeti – qazaq halqy úshin kıeli san. Anglııanyń bar-joǵy tórt-aq banknoty bar. Bizdiń alǵashqy shyqqan bir teńgelik banknotta ál-Farabıdiń, úsh teńgelik banknotta Súıinbaıdyń, bes teńgelik banknotta Qurmanǵazynyń, on teńgelik banknotta bastapqyda Ábilhaıyr hannyń, elý teńgelik banknotta Nazarbaevtyń sýreti bolǵan. Biraq Nazarbaev banknotqa sýretin shyǵarýdy keıinge qaldyryńdar degen soń, on teńgelik banknotqa Shoqannyń sýretin saldyq. Jıyrma teńgege Abaıdyń sýretin, elý teńgege Ábilhaıyr hannyń sýretin, júz teńgege Abylaı hannyń sýreti endi. Sonymen osy jeti banknot teńgemizdiń negizi boldy. Oǵan qosa ınflıasııalyq aqsha retinde eki júz teńge qarastyrylǵan. Keıin elimizdegi ınflıasııanyń saldarynan 500, 1000, 2000, 5000, 10 000 teńgelikter shyǵyp ketti. Bizdiń teńgemizde portretter bolǵan soń, ony «portretter galereıasy» deıdi. Al teńgeniń alǵashqy nusqalarynda neshe túrli ejelgi dáýirdegi qurylystar, tabıǵat kórinisteri men Qyzyl kitapqa engen ań-qustar beınelengen.
– Eske túsip jatyr, teńge aınalymǵa shyqqan jyldary qaǵaz tıyndar da qatar júrdi emes pe?
– Bastapqy kezde qaǵaz aqsha Anglııada, tıyndar Germanııada basylatyndyqtan, qaǵaz aqshanyń jumystarymen ózim aınalysyp, al Germanııaǵa bir ret barǵanym bolmasa, eki jaqqa shapqylaýǵa múmkindigim jetpedi. Keıin tıyndardy shyǵarý jumystary basqa adamdarǵa tapsyrylyp, biraq olar eshteńe uıymdastyra almaı, tıyndar óz ýaqytynda shyqpaı qaldy. Tıyndar daıyn bolmaǵandyqtan amal joq «ýaqytsha» dep qaǵaz tıyndardy shyǵardyq. «Eki aıda shyǵady» degen tıyn úsh-tórt jyldan keıin ǵana daıyn bolyp, eshelonymen shyqqan tıyndardyń paıdasy bolmaı, bári tikeleı qoımaǵa ketkeni bar.
– Daıyn bolǵan teńgeler elge qalaı tasymaldandy?
– Prezıdentke berilgen ýáde merziminde oryndaldy. Naýryz aıynyń sońynda daıyn bolǵan banknottarymyzdy elge jetkizý máselesi turdy. Ol kezde Almatyda júk tasıtyn «Saıahat» áýe kompanııasy bolǵan, biraq oǵan senimsizdik tanytylyp, Shymkenttiń júk tasıtyn ushaǵy jaldandy. Basshysy Ýzıfýlla Ájmoldaev degen jigit ózi basqaryp basy-qasynda júrdi. Bútindeı bir memlekettiń búkil aqshasyn birden shuǵyl túrde tasyp jetkizý ońaı emes, biraq alǵashqy partııasy qaıtkende de elge jetýi tıis. Sonymen taǵy bir qıyndyqqa tap bolǵan kezimiz, Almatydan shyǵatyn ushaqtyń janarmaıy Londonǵa deıin jetpeıtindikten, Reseı aımaǵyna qonyp, janarmaıyn toltyryp ári qaraı ushýy qajet. Al qaıtqan kezde qupııa júkpen basqa eldiń aımaǵyna qonýǵa bolmaıdy. Ne isteý kerek? Aqyldasa kele jer sharynyń aınalýyn eseptep, qyryq tonna júkpen áýege kóterilgen ushaqtyń artynan jel soǵyp ushaqqa kóp aýyrlyq túspeıtindeı, quıylǵan janarmaıdyń Londonnan Oral qalasyna deıin jetetindigin eseptep shyǵardyq. Sóıtip, aqsha tasý naýqany bastaldy. Osy jobany Ulttyq bank orynbasary Mirsultan Tursynov basqardy. Sol kezdegi operasııaǵa qatysqan jigitter kúndiz-túni ýaqytpen sanaspaı keremet jumys istedi.
– Osy jumystyń basy-qasynda túgel ózińiz júrgen ekensiz, teńgeni shyǵarý barysynda túrli pikirler men kelispeýshilikter de, qıyndyqtar da kezikken shyǵar?
– Jumys barysynda bári boldy. Egemendikti endi alǵan elimizde tól teńgeni daıyndaý qanshalyqty jaýapty jumys ekenin tek seziný kerek. Alǵashqy tól teńgeni qolyna ustaǵan qazaqtardyń qýanyshtarynda shek bolmady, rýhtary kóterilip, kózderine jas almaǵan qazaq kemde-kem shyǵar. Sonsha qıynshylyqtardan keıin eldiń kókireginde úmit oty jarq etip, óziniń táýelsiz memleketi úshin maqtanysh pen úlken senimdilik paıda bolǵan edi. Al sol ulttyq valıýtany qolymyzǵa ustaǵanǵa deıin qansha ter tókkenimiz ózimizge aıan.
1993 jyldyń tamyz aıynda Reseı óz aqshasyn shyǵaryp, bizge rýbl bermeı qoıdy. Sol kezde qoımada birneshe aıdan beri jatqan teńgemizdi tez arada aınalymǵa engizý týraly, sol kezdegi Premer-mınıstr Tereshenko búkil úkimet quramyn jınaǵan keńeste bári qashqalaqtap baıandamany ózim jasadym.
Teńge aınalymǵa shyǵar aldynda quramynda O.Jandosov, О́.Shókeev, B.Iztileýov, S.Myńbaev, G.Marchenko sııaqty qarjygerler men ekonomısterden quralǵan komıssııa boldy. Olar bizge «nemis markasynyń ne keregi bar? Bizge Reseıdiń rýbli kerek», dep bir teńgeni Reseıdiń 500 rýbline teńep, teńgeni aınalymǵa engizdi. Alǵashqy kúni 1 dollar 4 teńge 50 tıyn bolǵan. Biraq barlyq respýblıkalar óz valıýtalaryn shyǵaryp, teńgeni onsyz da qunsyzdanyp jatqan Reseıdiń rýbline teńegen komıssııa músheleriniń qateliginen teńgemiz áý bastan-aq ınflıasııaǵa ushyrap quldyrap ketti.
Bank basshylary jıi aýysyp, tóraǵalyqqa kelgenderdiń bári aty tarıhta qalý úshin tez arada óz qoldaryn qoıyp, jańa teńge shyǵarýǵa asyqqandary belgili. Bir ret maǵan halyqaralyq sarapshy habarlasyp, «Marko Polonyń sizderge qandaı qatysy bar?», dedi. Men tańǵalyp, ne bolǵanyn surasam, «Sizderdiń bankterińiz sondaı teńge shyǵarǵanyn bilmeısiz be?», dep kitabyn jibergeni bar. Keıin birneshe ret «Habar» telearnasy efırden kórsetip, aıdaladaǵy Marko Polonyń portretimen banknot shyǵarǵanyn, onymen qoımaı elimizde bolyp jatqan sport oıyndaryna, ótip jatqan ártúrli konferensııaǵa arnap, túrli banknot shyǵarǵandaryn qarapaıym halyq túgil, bizder de, burynǵy bankırler de beıhabar. Úlken jıyndar da jýrnalısterdiń, «qashan qazaqsha sóıleısiz?», degen suraǵyna, «qazaq tilinde sóılemeımin», dep basynǵan Marchenkonyń aldyńǵy shyqqan teńgelerdiń bárin tıynǵa aınaldyryp jibergeniniń ar jaǵynda úlken bir saıası syr bolǵany anyq.
Teńgemizdiń shyqqanyna 12 jyl tolǵanda Ulttyq banktiń tóraǵasy Ánýar Sáıdenov Ábilhaıyr han, Abylaı han, Abaıdyń sýretterin Qazaqstannyń kartasy, Nazarbaevtyń alaqany salynǵan sýretpen jańa teńgege aıyrbastady. Jańa teńgege halyq qarsylyq bildirip, kóptegen basylymda ashyq hattar jarııalandy. Sol kezdegi Májilis depýtattary Vıktor Egorov, Amangeldi Aıtaly, Álıhan Báımenov syndy depýtattardyń uıymdastyrýymen qyryq eki depýtat qol qoıǵan hat Prezıdentke joldanǵany bar. Biraq ol jeter jerine jetpedi. Jańa aqshalardy ózimizdiń banknot fabrıkasy bola tura Maltaǵa aparyp basyp, ony ushaqpen tasyp, sońy qyp-qyzyl úlken daýǵa aınalǵan oqıǵalar da boldy.
– Teńgeniń jaryqqa shyǵýyna qosqan úlesińiz ben sińirgen eńbegińiz baǵalandy ma?
– Teńge – tarıhymyzdaǵy orny bólek, táýelsizdigimizben baılanysty mańyzy erekshe atqarylǵan úlken is. Biraq ony baǵalap otyrǵandardyń az ekeni belgili. Memleket óz táýelsizdigin teńge arqyly aldy deýge bolady. Rýbldi Reseıden 65%-ben alyp jatqanda, teńgeni tez arada daıyndaýymyzdyń arqasynda memleketimizge júzdegen trıllıon rýbl paıda keltirdik. Ony kópshilik bile bermeıdi, al biletinder jumǵan aýyzdaryn ashpaıdy, aıtqylary kelmeıdi. Qazirgi kóptegen jýrnalıstiń qoldarynda eshqandaı dáleli bolmasa da, «teńge jasaýǵa men qatystym», degenderge senip, solardy nasıhattap jaza beretinderi bar. Tipti atyn estimegen adamdardyń esimderi «teńge jasaýǵa qatysty» dep Vıkıpedııaǵa engizgen. Bas bankırlerdiń jıi-jıi aýysýyna baılanysty teńgeniń shynaıy shyǵý tarıhyn biletinderden sanaýly adam qaldy. Meniń qolymdaǵy kelisimsharttar, sol kezdegi fabrıkada teńgege qatysty jumys barysyndaǵy sýretterim, pasporttarym bolǵannyń ózinde, Qazaqstandaǵy bir telearna jýrnalısiniń men týraly kúmándanǵanyn estigenimde, onyń jas ekenin bilip,«men teńge jasap júrgende ol qaıda boldy eken?», dep tań qalǵan edim.
Mine, teńgeniń shyqqanyna otyz jyl boldy, biraz nárse umytylyp barady, aralasqan adamdardyń kóbi dúnıeden ótti. Múmkin teńgeniń tarıhyn búgin sońǵy ret jazyp otyrǵan da shyǵarmyz, budan keıin eshkimge qyzyq ta bolmaýy múmkin ǵoı. Sondyqtan teńge tarıhyna qatysty barlyǵyn aıtyp ketkim kelip otyr.
Qazaqstan alǵash táýelsizdigin alǵan kezde Djek Londonnyń altyn izdeýshilerin jazǵanyndaı, bizderge de barlyq saladan naryqqa kirý úshin isker mamandar aǵylyp kelip jatty. Sol sııaqty túrli memleketterdiń banknot fabrıkalarynan, «aqshalaryńyzdy basyp beremiz», degen usynystar da kóp boldy. Anglııanyń hanshaıymy banknot basqan fabrıkasy Qazaqstannan jumys alý úshin óte tájirıbeli maman, jasy kelgen Djon Braıs Gıbon degen lordty shaqyrdy. Biraz jumys jasalynyp jatty. Birde eń alǵashqy teńgelerdiń úlgisin qarasam, mıkroteksteri bizderdiń kórsetkenimizdeı emes, aıtqan qupııalardyń birazy joq. «Mynaýyń ne, bul bizdegi lotoreıa bıletterimen teń ǵoı», dep atyp turyp, betine bir-aq laqtyrdym. Men birden Ulttyq bankke, «mynalar tyńdamaı masqara bolyp jatyrmyz», dep qońyraý shaldym. Bank tóraǵasynyń orynbasary Mirsultan Tursynov ta qyzýqandy jigit edi, tóraǵanyń kabınetinde jıyn bolyp jatqanyna qaramastan, kirip baryp, jaǵdaıdy baıandaǵan eken. Tóraǵa, «óziń shesh», depti. Ol kezde eń alǵashqy faks sol bankte bolǵan, tóraǵanyń qolymen «Ulttyq banktiń ókili Ǵabjálelovti tyńdańdar, bolmasa basqa fabrıkaǵa ketemiz» degen faks keldi. Jańaǵy faksten keıin fabrıkanyń búkil basshylary kelip, keshirim surap, aıtqandarymyzdy eki etpeı, teńgeniń óte sapaly shyǵýynyń basty sebebi de osy bolǵany bar. Keıin Ulttyq bankti de kóp aralastyrmaı shyǵarmashylyqpen erkin jumys istedik, teńgeni basyp shyǵarýda sońǵy tehnologııalyq jańalyqtardy paıdalandyq.
Taǵy bir oqıǵa, aǵylshyndar kóp qaqpaılap, banknotqa ál-Farabıdi saldyrǵylary kelmedi. Biz alǵashqy ýaqytta búkil álemniń qarjy salasynda jańa shyqqan teńgemizdegi ál-Farabıdiń sáldesimen Qazaqstannyń musylman memleket ekenin kórsetken ekenbiz. Batystyń Reseı ımperııasy men alyp Qytaıdyń ortasyndaǵy memleketke óz ıdeologııalaryn kirgizý oılary bolǵan eken. Qazir jańa teńgeniń jalpy sany qansha ekenin bilý qıyn. «Halyqaralyq kórmelerde júlde alyp jatyr» degendi estımiz. Ol qandaı kórmeler, kimder uıymdastyryp jatyr, tabys tabý úshin uıymdastyrylǵan bolsa, olardyń quny kók tıyn. Kezinde Keńes ókimetinen qýylǵan Soljenısynǵa Keńes ókimetin jamandap jazǵan kitaby úshin Nobel syılyǵyn bergen edi. Sol sııaqty óz ultyńdy tómendetetindeı beti jyltyr, ishi maǵynasyz tirlikter jasasań, Batys qol shapalaqtap qarsy alyp, júldelerdiń neshe túrlerin bere beredi, sebebi biz – ulttyq memleketpiz.
Iá, qysqasha teńgeniń tarıhy osyndaı. Alǵashqy shyqqan teńge óz mindetin atqardy, búgingi jetken jetistikterimizdiń bári sol teńgemizdiń arqasynda. Ulttyq banktiń tóraǵasy bolǵan Dáýlet Sembaev bir suhbatynda «Úlken jumys jasalyp edi, biraq teńge memleketimiz tarapynan eleýsiz qaldy» degen. Shynynda da, solaı boldy, eshkim alǵys ta aıtpady. Biraq men ókinbeımin, tól teńgemizdiń shyǵýyna óz úlesimdi qosqanyma qýanamyn. О́ıtkeni bılikke emes, halyqqa qyzmet istep júrgen adammyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlmıra Baǵytqyzy,
«Egemen Qazaqstan»