Premer-mınıstr Á.Smaıylov ótken aptada Ulytaý oblysyna jumys saparymen baryp, Jezqazǵan mys zaýytynda, Annensk kenishinde, Jezqazǵan jylý-elektr ortalyǵynda, Sátbaev ortalyq aýrýhanasynda boldy. Budan basqa da nysandardy aralap kórip, jurtshylyqpen kezdesip, pikir almasty. Sapar sońynda ortalyq memlekettik organdar jáne óńir ákimdigi basshylary qatysqan Ulytaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń ózekti máseleleri boıynsha keńes ótkizdi.
Jol jóndelse, bári de jaqsarady
Premerdiń alǵashqy nazar aýdarǵany Ulytaýdy elimizdiń basqa óńirlerimen baılanystyratyn kólik joldarynyń jaı-kúıi boldy. Ulytaý oblysynyń respýblıkalyq mańyzy bar avtokólik jolynyń jalpy uzyndyǵy 961 shaqyrymdy quraıdy. Osy joldyń halyqty ábden qajytyp júrgen tusy uzyndyǵy 208 shaqyrym bolatyn Jezqazǵannan Qyzylordaǵa qaraı shyǵatyn jol. 420 shaqyrymǵa sozylǵan joldyń Qyzylorda jaǵynda ótken jyldan beri jóndeý jumystary júrip jatyr. Byltyr «2022 jyldyń sáýir, mamyr aılarynda Jezqazǵan jaǵynan da jóndeý jumystary bastalady» dep eleńdep júrgen eldiń úmiti aqtalmady. 2022 jylǵy 13 sáýirde tenderlik usynystardy qaraǵanda, qatysýshylardyń eshqaısysy da josparlanǵan baǵamen kelispegen bolyp shyqty. Sóıtip, jarııalanǵan konkýrs joıyldy. Bıylǵy 31 naýryzda baǵanyń ósýi, t.b. jaǵdaılar eskerilgen tender qaıtadan jarııalandy. Eger byltyr 90 mlrd qarastyrylǵan bolsa, bıyl bul somanyń kólemi 130 mlrd teńgeni qurap otyr. Tender 8 lot boıynsha júrgiziledi. Mamyr aıynyń sońyna taman tender jeńimpazdary anyqtalyp, jumys bastalatyn tárizdi.
«Biz respýblıkalyq mańyzy bar joldardy jóndeý, rekonstrýksııalaý jáne salýǵa basymdyq berip otyrmyz. Bul úshin 420 mlrd teńge qarastyrdyq. Bul qarajat el boıynsha 3,6 myń shaqyrym joldy jóndeýge jumsalady. Sonyń belgili bir bóligi Ulytaý oblysyna da qatysty. Aıtalyq, Jezqazǵan-Qyzylorda baǵytyndaǵy joldyń óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin óte qajet ekenin jaqsy túsinemiz. Jol qurylysyna jergilikti qurylys kompanııalaryn tartýdy nazarda ustaǵanymyz jón», dedi Úkimet basshysy.
Jezqazǵan JEO-syn jóndeý
О́tken qystan jezqazǵandyqtar da áýpirimdep shyqty. Jylý elektr ortalyǵynyń negizgi qural-jabdyqtarynda ótken qysta 88 tehnologııalyq aýytqý bolǵan eken. Bul 2021 jylmen salystyrǵan 7-ge kóp. Nege bulaı? О́ıtkeni JEO-da keıingi úsh jylda tek eki, ıaǵnı 2020 jyly – №5 qazandyqta, 2021 jyly №6 qazandyqta ǵana kúrdeli jóndeý júrgizilgen. №8 jáne №10 qazandyqtardy modernızasııalaý 2020 jyldan beri sozylyp keledi. Aldaǵy qysta qınalmaı jumys isteý úshin JEO-nyń 2016 jyldan beri kúrdeli jóndeý kórmegen №4 qazandyǵyna jáne 2019 jyly kúrdeli jóndeý jasalǵanyna qaramastan №9 qazandyqty da qaıtadan kúrdeli jóndeý jasamasa bolmaıdy. 2018 jyly kúrdeli jóndeý jasalǵan №7 qazandyq ta keń kólemdi aǵymdaǵy jóndeýdi qajet etedi. Árıne, bul jumystarǵa aýqymdy qarajat qajet ekeni anyq. Naqtylap aıtqanda, 2,3 mlrd teńge kerek eken.
Jylý ortalyǵy qazandyqtarynyń ortasha tozý deńgeıi 74%-ti qurap otyr. Demek jaǵdaı shyn máninde kúrdeli. Shuǵyl túrde sheshim qabyldamasa bolmaıdy. Úkimet basshysy máseleniń sheshimin «Bıyl JEO-daǵy jóndeý jumystaryn tolyqtaı qarjylandyrý qajet. Qarajat «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy aıasynda qaıtarylady», dep naqtylady.
Sol sııaqty, Á.Smaıylov oblys ortalyǵyna irgeles Sátbaev qalasyndaǵy jylý berý jaǵdaıyn da ońynan sheshý qajettigin atap kórsetti.
Halyqtyń talaby – taza sý
Oblys ortalyǵy turǵyndarynyń talaıdan bergi armany – taza sý ishý. Kópten beri aıtylyp júrgenmen áli naqty sheshimin tappaı kele jatqan bul máseleni sheshýdiń qazir 4 túrli jobasy qarastyrylyp, iske asyrylyp jatyr.
2021 jylǵy qazan aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Jezqazǵanǵa kelgen saparynda bul máselege basa nazar aýdaryp, «Aýyzsýmen qamtý máselesin aldaǵy bir jarym jylda Úkimet ákimdikpen birlesip sheshýi kerek. О́ıtkeni aldymyzda turǵyndardy taza sýmen qamtý mindeti tur. Bul máselege kelgende men qatań kózqaras tanytyp, sheshý barysyn jeke qadaǵalaımyn», degen edi. Sodan beri qozǵalys joq emes, bar. Mysaly, qazir qalalyq gıdrosehta sýdy membranalyq ádispen tazalaý tehnologııasyna kóshý jumystary qolǵa alyna bastady. Burynǵy eski tehnologııalardyń ornyna osy zamanǵy eýropalyq tehnologııalar ornatylady. Árıne, joba qymbatqa túsedi. Biraq halyqqa taza sý usyný – basty maqsat.
Sondaı-aq Esqul, Úıtas-Aıdos, Qojamseıit jerasty sýlaryn qalaǵa taza kúıinde jetkizý úshin jan-jaqty jumystar júrgizilýde.
Bul jumystar Úkimettiń árqashan nazarynda. Qarjylaı kómek te kórsetiledi.
– «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda sharýashylyq aýyz sý tazartý qurylystaryn jańǵyrtý maqsatynda bıýdjetten 6 mlrd teńge qarastyrylǵan. Ákimdik sol bólingen qarajatqa josparlanǵan jumystardyń sapaly atqarylýyna jaýapty», degen Premer-mınıstr halyqty taza sýmen qamtamasyz etýge qatysty jobalardy árqashan qoldaıtynyn, biraq jergilikti ákimdik tarapynan tıisti qujattardyń der ýaqytynda daıyndalýy qajettigin qatań eskertti.
Qymbatshylyq qursaýy
Qashan bolsyn halyqty eń qatty oılantatyn másele – qymbatshylyq. Ásirese azyq-túliktiń qaltaǵa kúsh túsirmeıtindeı baǵada bolǵany. Biraq baǵa yryq berer emes. Buǵan keıde jergilikti ákimdikterdiń sharýany uıymdastyrýdaǵy uqypsyzdyq tanytýy da sebep bolyp jatady. Júrgizilgen saraptama Ulytaý oblysyndaǵy azyq-túliktiń basym bóliginiń baǵalary Astana, Almaty qalalaryna qaraǵanda qymbat ekenin kórsetti. Nege? Sebep qandaı?
О́ıtkeni elimiz boıynsha belgilengen azyq-túliktiń áleýmettik mańyzy bar 19 túriniń Ulytaý oblysynda tek úsheýi ǵana óndiriledi eken. Qalǵanynyń bári syrttan tasymaldanady. Árıne, mundaı jaǵdaıda oblystyń baǵany retteýge, turaqtandyrýǵa yqpal ete qoıýy ekitalaı.
«Oblystyń ishki naryǵyn osynda óndiriletin ónimdermen tolyqtyrý boıynsha is-sharalar qabyldaý óte mańyzdy. Muny áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin óndirýge jáne saqtaýǵa basa nazar aýdara otyryp, agroónerkásip kesheni salasyndaǵy jobalardy iske asyrý arqyly jasaýǵa bolady», dep atap kórsetti Premer-mınıstr.
Qymbatshylyq qursaýy óz ónimderimizdi óndirý arqyly ǵana setineıdi. Bul buryn da aıtylmaı júrgen sóz emes edi, Úkimet basshysynyń Ulytaý oblysynda muny qaıtalaı aıtýy beker bolmasa kerek. О́ıtkeni Ulytaý – mal jáne egin sharýashylyqtaryn damytýǵa óte qolaıly óńirde ornalasqan oblys. О́sir de óndir jáne óńde! Sosyn qoljetimdi baǵamen usyn!
Oblystyń erteńi qandaı bolmaq?
Álıhan Ashanulyna sapar barysynda oblys ortalyǵynyń bas jospary da tanystyryldy.
Shırek ǵasyr shetqaqpaı qalǵan qalany oblys ortalyǵy mártebesine laıyqty damytý – kún tártibindegi ózekti másele. Jańa ǵımarattar, turǵyn úıler, nysandar salynatyny anyq. Bul rette kózdelgen jospar, joba bar. Jezqazǵan halyqqa qolaıly qalaǵa aınalýǵa tıis. Bul rette de Úkimet basshysy jańa oblys ortalyǵyn damytýǵa qajetti barlyq kómektiń kórsetiletinine sendirdi. Buǵan qyrýar qarjy kerektigi aıtpasa da túsinikti.
Oblystyń erteńi qandaı bolmaq? Qalaı damıdy? Qandaı óndiris oryndary ashylady? Túıindi tustar bar ma? Bolsa másele nege tirelip tur?
Oblys aýmaǵynda negizinen úsh iri kompanııa – «Qazaqmys», «Qazmyrysh», «Arselor Mıttal» kompanııalary jumys isteıdi. О́nerkásip ónimderin óndirýde ósim bar. Aıtalyq, 2022 jyldyń qańtar-naýryz aılarynda taý-ken óndirisiniń ónimi 28,1 mlrd teńgeni qurasa, bıylǵy osy merzimde 58 mlrd teńgege jetti. О́ńdeýshi ónerkásip ónimi tıisinshe 218 mlrd teńgeden 238 mlrd teńgege ósken.
Oblys óndiristi odan ári ulǵaıtýdy oılastyryp otyr. «Jezqazǵan mys» zaýytynda jańadan kúkirt-qyshqyl sehyn ashý jáne zaýyttyń tehnıkalyq jáne aspırasıalyq gaz júıesin rekonstrýksııalaý, Sátbaev qalasynda selektıvti ekstraksııa ádisimen mys óńdeý, Úlken Aqtaı ken ornynda temir-marganes óńdeý, elektrolıttik marganes jáne polımetall men baǵaly metaldar óńdeıtin keshen turǵyzý tárizdi jobalar qazirdiń ózinde qolǵa alyndy. Bulardan basqa Úkimettiń aralasýyn qajet etetin de birneshe joba bar.
Bulardyń arasynda saǵatyna 11,1 myń tekshe metr gaz qajet etetin «Jezqazǵan mys» zaýytyn gazdandyrý arqyly modernızasııalaý, tájirıbelik-óndiristik maqsatta 4 mln tonnaǵa deıin óndirýge Úkimet tarapynan ruqsat kútip otyrǵan «Ashyqtas» ken ornynda quramynda altyn bar kenderdi shaımalaý kesheni jáne t.b. jobalardyń da oblystyń ekonomıkalyq turǵydan damýyna tıgizetin oń yqpaly zor bolmaq. «Qazaqmys» korporasııasynyń basqarma tóraǵasy N.Nurıev te Úkimet basshysyna kompanııanyń aldaǵy ýaqytta jańa jumys oryndaryn ashý josparymen bólisti.
Jańa jobalardyń jaı-japsaryn yqylaspen tyńdaǵan Álıhan Smaıylov: «Árbir jańa óndiris – jańa jumys orny, bıýdjetke túsetin qosymsha tabys. Demek óńir óndirisimen órkendeıdi. Sondyqtan Úkimet bul baǵyttaǵy barlyq derlik bastamany qoldaıdy, kómegin kórsetýge ázir. Ásirese jańadan qurylyp jatqan oblys úshin ınvestısııa tartýǵa umtylǵan jón, tabystyń jańa kózderin izdestirý kerek», dedi. Bul Úkimet basshysy tarapynan oblys basshylyǵyna berilgen naqty tapsyrma dese de bolǵandaı.
Abdolla Dastanov,
jýrnalıst
Ulytaý oblysy