Áýelden adam ómirin jeńildetedi dep topshylaǵan tehnologııalardyń múmkindigi molaıǵan saıyn, el-jurttan uıqy qashyp, maza bolmaı júr, «kún men túnim almasyp ketti», «erte uıyqtaı almaı júrmin» degen sıpattaǵy shaǵymdy jıirek estıtin boldyq. Tún uıqysy tynysh bolmaǵan adamnyń kúndiz áli quryp, ábirjip, biraz ýaqyt del-sal kúıge túsetinin bilip qaldyq. Az uıyqtap, kóp jortý aǵzaǵa artyq salmaq salmaı ma degen suraq kópti mazalaǵanymen, ekiniń-biri dárigerge qaralmaıtynyn taǵy bilemiz.
Adam ár kez bir ýaqytta uıyqtap, oıanýdy daǵdyǵa aınaldyrýy kerek. Keshki 22.00-den 00.00-ge deıin qandaı da bir gormondar bólinedi degen sıpatta kóptiń aıtatyn boljamy jaı ǵana mıf eken. Sol sekildi tańǵa jýyq adam qalyń uıqyda bolady degen de bos sóz. Somnologııada uıqynyń baıaý jáne jyldam degen eki fazasy bolady. Tıisinshe osy fazalar birinen soń biri kelip otyrady. Eger tańǵa taıaý uıqynyń jyldam fazasy keletinin eskersek, onda osy mezgilde kerisinshe, adam sergek uıyqtaıdy. Kúnine adam 5-ten 15-ke deıin tús kórse, tańǵa jýyq sergek uıqyda kórgen túsi ǵana esinde qalatyny osydan
Uıqysyzdyqtyń dıagnozy bólek
Uıqysyzdyqtyń sebep-saldary kóp bolǵanymen, birden aıtaıyq, uıqy beziniń uıqysyzdyqqa bálendeı qatysy joq. Muny medısınanyń uıqyny zertteıtin salasy somnologııa rastaıdy. Somnologııada uıqysyzdyqtyń jedel jáne sozylmaly túri bolady eken. Jedel uıqysyzdyqta adam birneshe kún mazasyzdanyp, uıyqtaı almaǵanymen, keıin uıqysy qalpyna keledi. Eger adam eki aıdan asa ýaqyt uıqysyzdyqpen alyssa, onda ol uıqysyzdyqtyń sozylmaly túri bolýy da ábden múmkin. Uıqysyzdyqtan qajyǵandar qaıda baryp, kimnen kómek suraý kerek ekenin áste bilmeıtinin aıttyq. Sebebi densaýlyǵyna kúdiktenip, dárigerge qaralǵandar da uıqysyn retteı almaı, áýre-sarsańǵa túsetin jaıttar kezdesedi. Munyń sebebin eldegi medısınalyq oqý oryndarynda somnologııa kýrsynyń joqtyǵymen baılanystyrýǵa bolady. Keńes úkimeti tusynda da dárigerler uıqysyzdyqty basqa aýrýlardyń sımptomy retinde qaraǵan. Mysaly, pasıentte psıhologııalyq aýytqý baıqalsa, uıqysy buzylady. Iаǵnı bul derttiń emin psıhıatr júrgizedi degen sóz. Naýqastyń júregi aýyrsa da solaı, uıqysy buzylǵanymen qosyp kardıologter emdeıdi. Bul tizimdi jalǵaı bersek, uıqynyń aǵzadaǵy ózge aýrýlarǵa baılanysy bar ekenin bilemiz.
Qazir Eýropada somnologııaǵa bútin bir ǵylym retinde qaraıdy, zertteıdi. О́ıtkeni olar uıqysyzdyq sımptom ǵana emes, aýrý ekenin anyqtady. Aǵzada basqa aýrýdyń «ekpininen» paıda bolǵan uıqysyzdyq sol aýrýdy emdep-jazǵannan keıin ǵana qalypqa keledi. О́kinishke qaraı, uıqysyzdyqtyń shamamen 80 paıyzy sımptomnan týyndamaıdy. Halyqaralyq klassıfıkasııaǵa sáıkes, sozylmaly uıqysyzdyqqa bólek dıagnoz qoıylady. Biraq onyń ataýy uıqysyzdyq emes, «ınsomnııa» dep atalady. Naýqasqa «sozylmaly ınsomnııa» dıagnozy qoıylady. Bul dıagnozdy somnolog dáriger ǵana qoıa alady. Insomnııada naýqas túnde shyrt uıqyda jatqanda demin búgip, aýyr tynys alady. Buıyǵyp kóp uıyqtaıtyndarmen qosa, tún ortasynda oıanyp, typyrshyp jata almaıtyndar bar. Uıqynyń buzylýynan paıda bolatyn aýrýlar kóp. Medısınasy órkendegen elder uıqysyzdyq týraly zerttep, kúni búginge deıin izdenisten qol úzbese, postkeńestik elderde uıqysyzdyqtyń saldary týraly biletinder neken-saıaq. Qala berdi, uıqysyzdyqty emdeıtin mamandar az. Qalaı degende de uıqysyzdyqtyń sebep-saldaryna eń birinshi kezekte psıhologııalyq faktor áser etedi. Uıqysyzdyqtyń naqty neden paıda bolatynyn anyqtaý qıyn dedik. Biraq uıqysyzdyqqa dýshar etetin – kóbine psıhologııalyq faktor. Uıqysyzdyqpen alysyp júrgen adamdardyń 60-70 paıyzy depressııadan qınalady eken.
Smartfonnyń uıqyǵa keri áseri
Energetıkter ımmýnıtetke áser etedi, mıdyń belsendiligin arttyrady. Energetıktiń yqpalymen adamnyń mıy demalmaıdy. Túnde mı tynyqpaǵan soń, kúndiz uıyqtaý da qıyn. Energetıkter bir qaraǵanda adamnyń kúsh-qýatyn arttyryp, ózin jaıly sezinýge septeskendeı kóringenimen, shyn mánisinde, áseri múlde basqa. Energetıkter mıǵa aǵzanyń sharshaǵany týraly habar jetkizetin reseptorlardyń jolyn bógeıdi. «Mıdy aldaıdy». Sharshaǵan kezde aǵza sharshaǵanyńdy bildirip, uıyqtaıtyn ýaqyt taıaǵanyn eskertedi. Alaıda energetıktiń kúshimen adam sharshaǵanyn umytyp, kúsh-qýaty tolysqandaı kúı keshedi. Mundaı sýsyndardyń densaýlyqqa qalaı áser etetinin osydan-aq baǵamdaı bersek bolady.
Ozyq tehnologııalardyń múmkindigi molaıǵan zamanda smartfon, gadjetterdiń de uıqysyzdyqqa áseri baryn joqqa shyǵara almaımyz. Smartfonnan túsken jaryqtan adam aǵzasy kúndiz ben túndi ajyratýǵa qınalady eken. Muny biz emes, somnolog dáriger, psıhoterapevt, Uıqy medısınasy ortalyǵynyń quryltaıshysy Vıktor Han aıtyp otyr.
– Qas qaraıǵanda adam aǵzasy demalatyn ýaqyt taıaǵanyn biledi. Smartfonnan túsken jaryqtan aǵzaǵa «áli kesh batqan joq» degen dabyl jetedi. Bilseńizder, qazir aqyldy smartfondarda túngi rejim degen bar. Bul bizdiń aǵzamyz kúndiz ben túndi almastyryp almaýy úshin jasalǵan. Sonymen qatar biz ashyq aqparat aǵynynan bir túnde kól-kósir málimet alamyz. Tipti Eýropa ǵalymdarynyń zertteýine júginsek, qazirgi adamnyń bir túnde qabyldaıtyn aqparatynyń kólemi orta ǵasyrdaǵy qarapaıym sharýanyń bir jylda biletin jańalyǵymen saıma-saı keledi eken. Shamadan tys jańalyqtar adamnyń júıke júıesine áser etip, belsendiligin arttyratyny osydan. Qala berdi biz tek jaǵymdy jańalyqtardy ǵana tyńdaı bermeımiz. Qajetti, paıdaly habar tyńdasaq, jaqsyraq uıyqtaımyz. Adam ne úshin uıyqtaıdy? Shyn mánisinde, adamǵa uıyqtaǵan tıimsiz. Uıqynyń ornyna basqa sharýany tyndyrý olja emes pe? Alaıda tiri aǵza uıqysyz júre almaıdy. Uıqy bizge aqparatty jadymyzda saqtaý úshin de kerek. Uıqy este saqtaý qabiletin jaqsartady. Tipti biz este saqtaý qabiletimizdiń qamy úshin uıyqtaımyz desek te bolady, – deıdi dáriger.
Adam uıqysyz ótkizgen 3-5 táýlikten keıin, fızıologııalyq jáne psıhologııalyq qıyndyqtarǵa dýshar bola bastaıdy eken. Bilseńizder, Gınnestiń rekordtar kitabyna uzaq ýaqyt uıyqtamaýǵa bekingenderdi tirkemeıdi. О́ıtkeni uıyqtamaýdan synǵa túsýdiń sońy qaıǵyly aıaqtalýy da múmkin. Pandemııadan keıin somnologterdiń kómegine júginetinder eselep artypty. Mamandar buryn uıqysyzdyqtan egde jastaǵylar zárezap bolsa, keıingi jyldary jastar da zardap shegip júrgenin aıtady.
Maýbastarǵa qyzyǵýdyń qajeti joq
– Menińshe, onlaın jumys, onlaın sabaq adamdardyń kún tártibine ózgeris engizdi. Rejim buzyldy. Negizi uıqysyzdyq – burynnan bar nárse. Qazir áıteýir uıqysy buzylǵandar somnologterge júginip, emdeledi. Biraq burynǵynyń adamdary depressııaǵa az túsetin dep paıymdasaq, onda, árıne, uıqysyzdyqpen alysqandar az boldy dep aıta alamyz. Buryn el óziniń bolashaǵyna alańdaǵanymen qazirgideı úreılenbeıtin. Qazir keleshegin oılasa, janyn jegideı jeıtinder kóbeıgen. Uıqysyzdyqpen kúresip júrgenderdiń orta eseppen 60 paıyzy depressııadan qınalatyny beker emes. Taǵy bir máseleni aıtaıyn, ekiniń biri uıqysyzdyqtan sarsańǵa túsip júrgenin aıtady. Biraq uıqysyzdyqtan jan tapsyrypty degendi estimedik. Qalaı degende de adam aǵzaǵa qajettini ózdiginen sińirip otyrady. Biraq adam sýbektıvti túrde uıqysyz júrgenine qatty alańdap, janyn jegideı jeı berse, sol kúızelisinen zardap shegýi múmkin. Áıtse de onyń ýaıymynan shyrt uıqyda jatqanda demin búgip, aýyr tynys alatyndardyń ahýaly kúrdelirek. Tynys alýynda kedergiler baıqalatyn adamnyń uıqysy jaqsy bolýy da múmkin. Biraq olarǵa «batyrlar sııaqty uıyqtaıdy eken» dep súısinýdiń qajeti joq. О́ıtkeni bul – sındrom. Jaı uıqysyzdyq pen sındromdy salystyrar bolsaq, sındrom áldeqaıda qaýipti. Uıqysyzdyqtyń sındromynan emdelmese, naýqas orta eseppen 59-65 jas ómir súredi. Al jaı uıqysyzdyqtan sharshap júrgender kútinse, Qudaıdyń bergen jasyn jasaıdy, – deıdi V.Han.
Uıqysyzdyqtyń sebep-saldary baıqalǵanda ádette naýqas kardıolog, endokrınolog syndy taǵysyn taǵy mamandarǵa qaıyrylady eken. О́ıtkeni sındrom adamnyń aǵzalaryna óte bastaıdy. Biraq aýyr demalatyndar á degennen somnologke qaralsa, ondaǵy mamandar uıqysyn rettegen soń kóp uzamaı-aq naýqastyń jaǵdaıy jaqsaryp ketedi eken.
– Uıyqtaı almaı júrgenin aıtyp shaǵymdanatyn áıelder kóp. Olardyń arasynda kúıeýiniń basy qısaısa boldy, uıqyǵa basatynyn, qoryldap aýyr tynys alatynyn aıtatyndar da keledi. Biz olarǵa mólsherden tys jáne qatty uıyqtaýdyń saldary, sındrom jaıly túsindiremiz. Kerisinshe, kúıeýiniń qaralǵany abzalyraq ekenin aıtamyz. Eger adam saǵatyna 4-5 márte demin búgip, sál aýyr demalsa, ol qalypty jaǵdaı sanalatynyn da bile júrgeısizder. Ári sındromdy jumystan sharshap kelgen adamnyń uıqysymen shatastyrmaý kerek. О́ıtkeni sharshaǵan adam daýys shyǵaryp uıyqtaǵanymen demin búkpeı, erkin tynys ala beredi, – deıdi maman.
Eger orta eseppen alsaq, onda adam táýligine 7-9 saǵat uıyqtaýy kerek eken. Alaıda táýlikte 6 saǵat uıyqtasa da tańerteń uıqysy shaıdaı ashylyp, kúni boıy sergek júretin adamdar kezdesedi (kóbine erler). Muny somnolog dáriger Vıktor Han «árkimniń aıaǵynyń ólshemi ártúrli bolatyndaı, uıqysy da bir ýaqytqa baılanbaıdy», dep túsindiredi. Eskeretin jaıt, adam ár kez bir ýaqytta uıyqtap, oıanýdy daǵdyǵa aınaldyrýy kerek. Keshki 22.00-den 00.00-ge deıin qandaı da bir gormondar bólinedi degen sıpatta kóptiń aıtatyn boljamy jaı ǵana mıf eken. Sol sekildi tańǵa jýyq adam qalyń uıqyda bolady degen de bos sóz. Somnologııada uıqynyń baıaý jáne jyldam degen eki fazasy bolady. Tıisinshe osy fazalar birinen soń biri kelip otyrady. Eger tańǵa taıaý uıqynyń jyldam fazasy keletinin eskersek, onda osy mezgilde kerisinshe, adam sergek uıyqtaıdy. Kúnine adam 5-ten 15-ke deıin tús kórse, tańǵa jýyq sergek uıqyda kórgen túsi ǵana esinde qalatyny osydan.
Túngi uıqynyń mańyzy
Somnologterdiń aıtýynsha, adamnyń mıy keıin emes, ilgeri demalady. Osy mańyzdy aqparatty keńinen tarqatyp jazalyq. Mysaly, kúndiz adam bar-joǵy 20 mınýt qalǵyp-múlgip, kóz shyrymyn alsa, sergip qalady. Eger kúndizgi uıqy saǵattan assa, onda adamnyń basy aýyryp, meń-zeń kúıge túsedi. О́ıtkeni adam kúndiz uıyqtaǵanda, ótken táýliktegi uıqysyz saǵattarynyń ornyn toltyra almaıdy eken. Bylaısha aıtqanda, keshegi túnniń uıqysy sol kúnmen shekteledi, bitti. Adam aǵzasy árkez aldaǵy tún úshin demalady. Zertteýler kórsetkendeı, kúndizgi uzaq uıqy keler túndegi uıqyny shamamen taǵy 2,5 saǵatqa keshiktiretin kórinedi. Demek, túngi uıqynyń ornyn búgin toltyramyn degen jeleýmen kúndiz uıyqtaýdyń zııany tımese, paıda joq. Osydan keıin-aq adam mıynyń múmkindigi biz oılaǵannan da keń ekenin ońaı ańǵarýǵa bolady. Túnde durys uıyqtaýdyń da densaýlyqqa paıdasy kól-kósir. Sebebi adam uıyqtaǵan ýaqytta syrttan aqparat qabyldamaıdy, tynyǵady. Osy mezgilde mı adamnyń kúni boıy jıǵan aqparatyn saraptap, qajetin jadta saqtap, qorytýǵa kirisedi. Taǵy bir zertteýlerde ǵalymdar kóp uıyqtaýdyń saldarynan adam ómiri qysqa bolýy múmkin degen boljam jasaǵan. Qaýzaı bersek, uıqysyzdyq jáne ony zertteıtin somnologııa salasy jaıly derek pen dáıek kóp. Túıgenimiz, adam kún artynan tún keletinindeı uıqyda da tepe-teńdikti saqtasa, munyń ózi – densaýlyqqa em.