Bizdiń munaı eksportymyzdyń altyn kilti bolyp turǵan Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KTK) taǵy da toqtady. Qubyr jelisi 10 sáýirden bastap qara maı aıdamaı qalǵan jáne rezervýarlyq parkke qara maı qabyldaýdy toqtatqan. Muny konsorsıým josparly toqtaý dep túsindirgen. Jaqynda ǵana reseılik BAQ munaıdyń, munaı ónimderiniń, gazdyń, merkaptandardyń jaǵymsyz ıisteriniń paıda bolýyna baılanysty qolaısyz ekologııalyq jaǵdaı týraly habarlaǵan.
KTK-ǵa baılanbaý kerektigin byltyr táýir túsindik. Qazir elimiz belsendi túrde basqa marshrýttar izdestirip jatyr. Sonyń ishinde mańyzdysy hám tıimdisi – Baký – Tbılısı – Djeıhan (BTD) munaı qubyry. Qazaqstan osy baǵytpen jylyna 1,5 mln tonna munaı jóneltýge nıetti. Jaqynda elimizge Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev kelip ketti. Ekijaqty kezdesý barysynda da osy munaı tasymaly máselesi aıtylyp, bekı túskendeı. Sondaı-aq resmı Baký BTD-dan bólek Baký – Sýpsa baǵytyn da usynyp otyr. Ol boıynsha qazaq munaıy áýeli Bakýge jetkizilip, odan Qara teńizdiń jaǵalaýynda ornalasqan grýzııalyq Sýpsa portyna jetkizilýge tıis. Biraq bul jerde de bir táýekel bar, deıdi sarapshy Nurlan Jumaǵulov.
«Eger taraptar kelisken jaǵdaıda Qashaǵannan shyqqan munaı Baký – Sýpsa arqyly jiberiledi. Onyń ótkizý qabileti – jylyna 7 mln tonna. Uzyndyǵy – 833 shaqyrym. Sonyń 1,5 shaqyrymy Ońtústik Osetııa arqyly ótedi. Munaı qubyrynyń operatory – brıtanııalyq BP. 2022 jylǵy maýsymnan beri BP Baký – Sýpsadaǵy munaıyn tolyqtaı BTD-ǵa baǵyttady. Qazir Baký – Sýpsa toqtap tur. Atalǵan qubyr arqyly urlanǵan munaı jiberilip jatyr. Bul elimiz úshin dabyl qaǵatyn jaǵdaı. Onyń ústine Reseı 2008 jyly qubyrdyń azdaǵan bóligin (1,5 shaqyrym) qosyp aldy (Ońtústik Osetııa arqyly). Ol jerde de Reseı tur...», dep jazady sarapshy óziniń telegram kanalynda.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, túrli táýekelderden qaımyǵa berýge de bolmaıdy. Sonymen qatar ár baǵyttyń shyǵynyna bas aýyrtýdyń qajeti shamaly. Qazir biz úshin tasymal baǵytyn túrlendirý aıryqsha mańyzǵa ıe bolyp tur.
«Kezinde gazyn tek Reseıge jiberip otyrǵan Túrikmenstan bul kúnderi Reseımen qatar Iran men Qytaıǵa da satatyn boldy. Baǵa saıasatynda da ózderiniń múddesi basym. Reseı bas tartsa ne tómen baǵa belgilese soǵan kónip otyra bermeıdi. О́ıtkeni basqa alýshylar bar. Ras, BTD qazir biz úshin birshama kúrdeli jáne qymbat. Áýeli munaıdy Atyraýdan Aqtaýǵa jetkizip alasyz, odan ári qaraı tankerge tıeısiz, ol Bakýge alyp barady, sodan keıin baryp BTD qubyryna túsedi. BTD marshrýtynyń tolyq baǵasy – 1 tonnasyna 110-120 dollar arasy. BTD arqyly tasymal jasaý qymbat, ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz dep damytpaıtyn bolsaq, bir kúni KTK jabylyp qalsa, onda tyǵyryqqa tirelemiz. Búkil ekonomıka quldyraıdy. Eń kem degende túrikmen sekildi bolýymyz kerek. BTD – KTK sekildi úlken qubyr, kúnine 1 mıllıonnan astam barrel munaı jónelte alady. Biraq Ázerbaıjandaǵy munaı óndirisi jyldan-jylǵa tómendep jatyr. 2010 jyly 38 mln tonna jóneltken, al sol kezde 20 mln tonnasy bos jatqan. Qazir 27 mln tonna ǵana jibere alady, 32-si bos jatyr. Jartysynan kóbi bos. Qubyrdyń 30 paıyzy ázerbaıjannyń ulttyq kompanııasy SOCAR-dyń enshisinde. Sondyqtan óz qubyrlarynyń bos jatpaı, jumys istep turýyna Ázerbaıjandar da múddeli bolýy kerek. «Qazaqstan, sen munaıyńdy ber, biz tarıfti arzandatyp berýge daıynbyz» deýi qajet. О́ıtkeni bul qubyrdy toltyratyn bizden basqa el joq», deıdi Abzal Narymbetov.
Bul oraıda Kaspııdi kókteı ótetin qubyr salý qajettiligi týyndap tur. О́ıtkeni qazir Atyraýdan shyqqan munaıdy sısternalarǵa (ár sısterna – 60 tonna) quıyp temirjolmen, odan ári Aqtaý portynan Bakýge deıin qýattylyǵy 10 myń tonnalyq qana (KTK-daǵy tankerlerdiń qýattylyǵy – 100 myń tonna) tankerlermen tasýǵa májbúrmiz. Búıtip ıtshilemeı, qubyr arqyly aıdaı salý ońtaıly bolary sózsiz.
«Qubyrdy salýǵa erik-jiger jetedi dese, bastap ketýge bolady. 5 jyl degen memlekettik turǵyda eshteńe emes. Onsyz da 30 jyl boıy Kaspııdegi qubyrsyz-aq ómir súrdik qoı. Taǵy 5 jyl shydaı turamyz. Bul jerde qınap turǵan Kaspııge qatysy bar elderdiń kelisimi. Biraq bilýimshe qazir zańdy túrde eshqandaı tosqaýyl joq. Bul jerde Reseı men Irannan seskený bar. Solardyń qabaǵyna qarap otyrmyz. Qubyrdy saldy degen kúnnen bastap Reseı KTK-ny toqtata salýy múmkin. Sebep tabý qıyn emes», deıdi sarapshy.
Qazaqstannan munaı tranzıti negizinen Reseı arqyly ótedi (jylyna 65,0 mln tonna – Qazaqstan eksportynyń 90 paıyzy). KTK qazaqstandyq munaı eksportynyń 80 paıyzyn qamtamasyz etip tur. KTK-dan ózge balama baǵyttardyń jalpy qýattylyǵy – jylyna 20-25 mln tonnaǵa jeteqabyl. Argus media-nyń jazýynsha, Qazaqstan úshin jaqyn jyldarda KTK negizgi eksporttyq baǵyt bolyp qala beredi.
«Teńizdegi óndiris kólemi jylyna 12 mln tonnadan asa bastaıdy. Ýaqyt óte kele RF arqyly tranzıtke degen táýeldilik azaıyp, BTD arqyly tasymal úlesi artady. Úshinshiden, Keńqııaq – Atyraý qýattylyǵy jylyna 12 mln tonnaǵa deıin keńeıedi», dep jazady.
Sondaı-aq Argus Kaspıı munaıy sorttarynyń Brent-ke qatysty qalaı satylatynyn da zerttep kórgen. Máselen, «Drýjba» arqyly satylatyn qazaq munaıy Brent baǵasynan 1 dollarǵa qymbatqa saýdalansa, KQK munaıynyń qospasy 3-4 dollar arzanǵa satylady. Batýmımen ketetin Teńiz munaıy – 5 dollar, Aqtaýdan Ázerbaıjan baǵytyna jóneltiletin Bozashy, Teńiz munaıy – 15-25 dollar, Qumkól munaıy – 9-10 dollar, Alashankoý qospasy – 5,33 dollar, Qııańly qospasy – 18-20 dollarǵa arzanyraq satylady. О́ńirdegi eń arzan baǵada satylyp jatqany – Urals sorty – ol Brent-ten 39 dollarǵa tómen satylady. Al BTD munaıy 3,75 dollarǵa qymbatyraq tur.
Sonymen birge ár baǵyttyń transporttyq shyǵyny da ártúrli. «Drýjba» arqyly tasymaldaý – tonnasyna 29 dollar, KTK – 38 dollar, Mahachkala-Novorossıısk – 41 dollar, Batýmı – 126-139 dollar, BTD – 112-124 dollar, Iran – 101-113 dollar, Shaǵyr-Ferǵana – 45 dollar, Qytaı (temirjol arqyly) – 142 dollar, Qazaqstan Qytaı qubyr jelisi 43 dollar.
2022 jyly Qazaqstan 84,2 mln tonna munaı óndirip, onyń 64,4 mln tonnasyn eksportqa shyǵardy. 18 mln tonnasy óńdeýge (munaı ónimi retinde ishki naryqty qamtamasyz etý úshin) jiberildi. Bıylǵy óndiris boljamy – 90,5 mln tonna. Sonyń 71 mln-y eksportqa shyǵarylyp, 17,9 mln-y ishte óńdelýge tıis.
Byltyr jergilikti jáne transulttyq kompanııalar Qazaqstannan 64,3 mln tonna munaı eksporttaǵan. Bul – elimizde óndirilgen kómirsýtektiń 76 paıyzy. Bizdiń munaıdy negizinen Italııa (27 paıyz), Nıderland (9,4 paıyz), Ońtústik Koreıa (8,8 paıyz) jáne Qytaı (8,2 paıyz) ımporttaıdy.