О́ńirlik basqarýdy ózgertetin bastama

Saıası partııalar óz ókilderin, partııalastaryn óńirler­degi bılikke ákelý arqyly respýb­lıka­lyq deńgeıdegi bedelin kótere­di. Tikeleı sheshim qabyl­daýǵa tikeleı áser ete alady. Munyń nátıjesinde jalpy Qazaq­standaǵy saıası básekel­es­tik, saıası bılik úshin kúres nyǵaıa­dy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýlarynda elimizdegi saılaý júıesin jetil­dirý­diń qajeti týraly birneshe ret málimdedi. Osyndaı saıası refor­ma aıasynda 2021 jyly aýyl ákim­derin tikeleı saılaý meha­nızmi iske qosyldy. Sodan beri kóptegen eldi meken­de ja­ńa ákimder qyzmetine kiris­ti. Osy ózgeristerdiń zańdy jalǵasy – aýdan ákimderin saılaý bolmaq. Prezıdent Toqaev VIII shaqyrylǵan Parlamenttiń bir­lesken otyrysynda bul máselege erekshe nazar aýdardy. Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, mundaı ózgerister el bolashaǵy úshin aýadaı qajet. Zań ústemdigi, halyq birligi, áleýmettik ádildik jáne ishki saıası turaqtylyq irgeli qundylyqtarǵa aınalýǵa tıis.

«Bıyl alǵash ret 45 aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin tikeleı saılaý ótedi. Sodan keıin elimizdegi barlyq aýdan ákimderin saılaıtyn bolamyz. Osylaısha, bıliktiń barlyq ıns­­tıtýttary jańaryp, tyń qar­qyn­­men jumys isteı bastaıdy. Biz saıa­sı úderisti demokratııalandy­ryp, azamattardyń memleketti bas­­qarý isine qatysý múmkindigin ke­ńeı­te beremiz», dedi Q.Toqaev de­­pý­tat­tar aldynda sóılegen sózinde.

Endeshe, elimizdi taǵy bir mańyzdy sát kútip tur. Aýdan ákimderin bıyl pılottyq rejimde saılasaq, kelesi jyldan bastap jappaı qoldanysqa enbek. Sonymen qatar aýyl ákimderin saılaý da jalǵasady. Iаǵnı eki deńgeıli atqarýshy bılik ókilderin halyq tańdaıdy.

Al aýyl ákimderin tikeleı saılaý 2021 jyly bastaldy. Turǵyndar saıası básekege belsene qatysty. Jańa formatta uıymdastyrylǵan saıası naýqan tıimdiligin dáleldedi. Tańdaý berilgen eldi meken turǵyndary aýylynyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtynyn ańǵardyq. Negizi elimizde aýyl ákimderin saılaý tájirıbesi burynnan bar. Eldi mekenderdegi mundaı saıası doda 2013 jyly bastalǵan-dy. Tórt jyldan keıin, 2017 jyly 24 tamyzda 14 oblystaǵy aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgteri, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldarynyń ákimderi saılandy. Degenmen buǵan deıin aýyl ákimderi janama daýys berý arqyly, ıaǵnı jergilikti máslıhat depýtattarynyń sheshimi arqyly saılanyp kelgen. Endi eldi mekenniń basshysyn turǵyndar tikeleı daýys berý arqyly anyqtaldy.

Sarapshylar aýyl ákimin saılaý demokratııalyq ózgeriske jol ashatyndyǵyn aıtady. Sondaı-aq halyq ákimniń atqarǵan jumysynyń nátıjesine qarap baǵa bere alady. Iаǵnı kerek sátinde qoldap, kez kelgen ýaqytta aryz shaǵymyn aıta alady. Mundaı pikirdi «Jas zańgerler palatasy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, tájirıbeli zańger Saǵı­dolla Baımurat ta qoldaı­dy. Onyń aıtýynsha, aýyl áki­mine sol aımaqtan shyqqan nemese sol óńirge qatysy bar adam saılanýǵa tıis. Iаǵnı eldi meken­niń ereksheligi men ahýaly­nan habardar úmitker ǵana aýyldy damytýǵa mol úles qosa alady.

Ekonomıkalyq sarapshy Jasulan Kýshebaev aýyl ákim­derin saılaýdan mol úmit kútedi. О́ıtkeni aýyldardyń kór­keıýi jalpy eldiń kórkeıýine ákele­tinin alǵa tartady. Endeshe, olardy saılaý, belgili bir deńgeıde derbestik berý jumys aıasyn keńeıtpek.

«Aýyldy kórkeıtýge, sol jerdegi áleýmettik ekono­mı­kalyq máselelerdi sheshýge eń birinshiden aýyl ákimi ja­ýapty ekenin eskerýimiz kerek. Alaıda kóptegen aýyl ákimderi ózderiniń mindetterin túrli sebepterge baılanys­ty durys atqara almaı kele jatyr. Osy jerde atap ótetin eń basty sebep – aýyl ákimderi­niń qarjylyq múmkindikteri shekteýli, aýyl máselelerin sheshýge qajetti qarjy kólemin tartýda jáne basqarýda táýelsiz­digi joq. Árıne, elimizdegi aýyl ákimderin saılaý jáne olarǵa jekelegen salyqtardy óndirý boıynsha qosymsha ókilettikter berý sekildi reformalar óte ýaqytyly ári durys jasalyp jatyr. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha jergilikti ózin-ózi basqarý bıýdjetiniń kiristeri 187 mlrd teńgeni qurady. Sonyń 32 mlrd teńgege jýyǵy nemese 17,1 paıyzy ózderiniń jınaǵan kiristeri. Al 155 mlrd teńgesi joǵary turǵan bıýdjetten transfert retinde alǵan», deıdi J.Kúshebaev.

Sarapshynyń aıtýynsha, derbes bıýdjetti qalyptastyrý ákimderdiń jergilikti mańyzy bar ózekti máselelerdi sheshý múmkindigin jáne azamattardyń óz aýylyn, eldi mekenin damytýǵa baǵyttalǵan sheshimder qabyldaý úderisine qatysýyn keńeıtýge múmkindik beredi. Qazirgi kúni aýyl ákimderine tórt salyqtan (tabys, múlik, jer, transport salyqtary) túsken aqshany jáne salyqtyq emes tabys kózderin ózderine qaldyryp jumsaýǵa ruqsat berilgen.

«Bul orta eseppen aýyldar­dyń bıýdjetiniń 15 paıyzyn ǵana quraıdy. Bul statıstıka­dan áli kúnge deıin transfert kólemi joǵary ekenin baı­qaı­myz. Bul aýyl ákimderiniń aýyl bıýdjetiniń jergilikti kiris kózderin tartýda álsiz jumys jasap jatqanyn bildiredi. Sonymen qatar qazirgi kúni aýyl ákim­deriniń bıýdjet kózderin basqarýda qarjylyq bilimderiniń jetispeýshiligin de atap ótken jón», deıdi J.Kúshebaev.

Qazaqstannyń strategııalyq zertteý­ler ınstıtýty Áleý­mettik-saıası zertteýler bólimi­niń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Janar Sanhaeva aýyl ákimderin tike­leı saılaý sheshimderdiń sapa­sy men tıimdiligin jaqsarta­tynyn alǵa tartady. О́ıtkeni bul – memlekettik basqarýdy orta­lyqsyzdandyrý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý men jergilikti demokratııa ınstıtýttaryn kún­delikti tájirıbege engizýdegi mańyzdy baǵyttardyń biri.

«Aýyl ákimderin tikeleı saılaý jergilikti jerlerde qa­byldanatyn sheshimderdiń sapasy men tıimdiligin arttyrǵany anyq. Buǵan eki faktor septi­gin tıgizedi. Birinshiden, qabyl­danatyn sheshim árbir aýyldyń qajetine baılanysty júzege asady. Qazaqstanda bir-birimen aıyrmashylyǵy bar 2 myńnan astam aýyl bar jáne aýyl ákim­derin tikeleı saılaý ınstıtýty olar­dy basqarýda biregeı ádis qalyptastyrý­ǵa septigin tıgizedi. Ekinshiden, aýyl basshysynyń kelesi merzimge qaıta saılanýy aýyl turǵyndaryna tikeleı baılanysty», deıdi J.Sanhaeva.

Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy, saıasattanýshy Rızzat Elý­baevtyń aıtýynsha, aýyl ákim­derin saılaý sekildi bastamalar ortalyqsyzdandyrý saıasa­tyn tıimdi júrgizýge jol asha­dy. Iаǵnı bılik pen resýrs­tardy or­talyq bılikten jergilikti bılik organdaryna, ózin-ózi basqarý organdaryna jáne azamattyq qoǵamǵa ishinara beriledi.

«Kásibı kandıdattar tobynyń qalyptasýy mańyzdy. Saılanǵan ákim óz qyzmeti týraly turaqty túrde esep berý, jaýapkershilikti júkteıdi. Birqatar zertteýde ortalyqsyzdan­dyrý mindetterdi jaqsyraq oryndaýǵa, jergilikti atqarýshy organdardyń sapasy men esep berýin arttyrýǵa, azamattardyń qajettiligi men úmitine jaqsy den qoıýǵa, olar­dyń jergilikti sheshim qabyl­daý úderisin keńeıtý­di ilgerile­t­ý­ge septi­gin tıgizedi», deıdi R.Elýbaev.

Sarapshy eki jyl buryn bastalǵan aýyl ákimderi saı­laýynyń mańyzy erekshe ekenine toqtalyp, biraq qoǵam nazaryna jetkilikti túrde ilinbege­nin alǵa tartady. «Mysaly, birinshi kezeńde ótkizilgen aýyl ákimderin saılaý qorytyndylaryna nazar aýdarsaq, úmitkerlerdiń kóbi ózin-ózi usynǵan. Solardyń basym bóligi mundaı qyzmetke birinshi ret saılanǵan eken. Osy oraıda, saılanǵan ákim jergilikti qaýymdastyq, jergilikti jurt­shylyqqa táýeldi ekenin moıyndaý kerek. О́kinishke qaraı, BAQ betterinde aýyl ákimderin saılaý kampanııasy jetkilikti deńgeıde jarııalaǵan joq», deıdi saıasattanýshy.

Jalpy, damyǵan elderde mundaı tásil burynnan bar. Máselen, AQSh-ta gýbernatorlar, qala merlerinen bólek, eldi mekenderdiń basshylaryn daýys berý arqyly anyqtaıdy. Tipti muhıttyń arǵy betinde jergilikti úndis taıpalary­nyń kósemderi saılaý arqyly anyqtalady. Jańa Zelandııada da aımaqtyq, aýyldyq ákimderdi turǵyndar saılaıdy. Sarapshy Jasulan Kýshebaev sheteldik tájirıbege súıensek, kóp nársege qol jetkizýge bolatynyna nazar aýdarady.

«Jergilikti ózin-ózi basqarý or­gan­darynyń bıýdjetterin basqarýda avtonomdyq berý Eýropa elderin­de sátti qolda­nylady. Mysaly, Aýst­rııa­da mýnısıpalıtetter jergilikti bıýdjetterdi qalyptastyrý kózderine kásipkerlik qyzmetke, jyljymaıtyn múlikke, jalaqy­ǵa, sýsyndarǵa, oıyn-saýyq ın­dýstrııasyna salynatyn salyq­tar, sondaı-aq aıyppuldar, lı­senzııalyq alymdar jáne jer­gilikti qorǵa túsetin basqa da túsim­der jatady. Al Vengrııada aýyl bıýdjetiniń bir bóligin azamattardan alynatyn salyqtar, jer rentasy, demalys jáne mádenı is-sharalar oryndarynan alynatyn rentalar jáne basqa da jergilikti túsimder qu­raıdy», deıdi J.Kúshebaev.

Osy oraıda, Prezıdent tapsyrmasyna baılanysty saılaý júıesine kóptegen jańashyldyq engizilgenin atap ótken jón. Kez kelgen saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty azamattardyń mem­leketti basqarý isindegi rólin arttyrý. Osy baǵytta beı­bit sherýlerdi uıymdastyrý tár­tibi ózgertildi. Burynǵy ruqsat alý qaǵıdatyn habardar etý qaǵı­datyna aýys­tyrý, saıası par­tııa­lardy tirkeý úshin onyń mú­sheleriniń sany jónindegi talap­ty 40 myńnan 20 myń adam­ǵa azaıtý, saılaý kezindegi par­tııalyq tizimde áıelder, jastar jáne múmkindigi shekteýli azamattar úshin 30 paıyzdyq kvota qarastyrý, parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn engizý sekildi bastamalardyń ózi bir tóbe.

Al 2021 jylǵy 25 mamyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Soǵan sáıkes aýyl ákimderin eldi meken turǵyndary tikeleı daýys berý arqyly saılaý quqy­ǵyn ıelendi. Sondaı-aq bul laýazym­ǵa turǵyndardyń ózin-ózi usynýyna múmkindik jasaldy. Bıýlletenderde «bárine qarsymyn» degen tarmaq qosyl­dy. Munyń bári tıimdi bolǵanyn ýaqyt kórsetip otyr.

Sondaı-aq Prezıdent usynǵan aralas saılaý júıesi bıylǵy naý­ryzda is júzinde júzege asty. Soǵan saı Májilistiń depý­tat­tyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıy­zy majorıtarlyq tásilmen jasaq­taldy. Budan bólek, aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engizildi. Aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshirildi. Bul eldegi saıası júıeni odan ári jetildirip, demokratııalandyrýǵa baǵyt­talǵan sony qadam deýge bolady.

Saıasattanýshy Qazybek Maıgel­dınov aýyl ákimderine qaraǵanda aýdan ákimderin saılaýdyń orny bólek ekenin aıtady. О́ıtkeni aýyldardaǵy jol, sý, elektr jaryǵy sekildi negizgi máseleler bıýdjeti aýdanda bekitiledi. Sondyqtan aýdannyń mańyzy zor.

«Aýdan ákimderin tikeleı saılaý – jalpy ózin-ózi basqarý júıesiniń mańyzdy bóliginiń biri. Sondyqtan aýdan ákimin tikeleı saılaýdyń nátıjesi óte mańyzdy. Bul bir jaǵynan saılanatyn ákimniń jaýapkershiligine baılanysty. Ekinshi jaǵynan halyqpen qarym-qatynastaǵy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń shyn máninde júzege asýyna tolyqtaı óz úlesin qosady», deıdi Ulttyq quryltaı múshesi Q.Maıgeldınov.

Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy, saıasattanýshy Rızzat Elýbaev aýyl ákimderin saılaý kezinde saıa­sı dodaǵa 1,2 mıllıon adam aralasqanyn, al aýdan ákimderin saılaý kezinde bul kórsetkish ulǵaıatynyna nazar aýdarady.

«Sonyń nátıjesinde, halyq­tyń kópshiligi aımaqtaǵy oqıǵa­larǵa tikeleı jaýapty adam­dy ózi tańdaıdy. Iаǵnı jer­gilikti basqarý qyzmeti tikeleı turǵyndarǵa táýeldi bolady. Bul qarjylaı, ákimshilik múmkindikterdi keńeıtedi. О́ńirlerdi basqarýdyń jańa ádisterin izdeýge tıis. Sondyqtan aýdan ákimderin saılaý kezinde kandıdattar soǵan saı bolýy qajet. Sondaı-aq kásibı, saıası básekelestik naryǵy qalyptasý kerek. Qazaqstandaǵy búkil qoǵamdyq qyzmetterdiń saılanbaly bolýy eldegi demokratııany nyǵaıtýǵa áserin tıgizedi. Árıne, bastapqy kezeńde atashyldyq, jershildik degen máseleler týyndaıdy. Biraq, ony úlken reforma jolyndaǵy bir saty retinde qarastyrý kerek. Odan da ótemiz», deıdi R.Elýbaev.

Sondaı-aq saıasattanýshy ákim­der­diń saılanbaly bolýy partııalyq básekelestikti de arttyratyna nazar aýdaryp otyr. «Saıası partııalar óz ókilderin, partııalastaryn óńirler­degi bılikke ákelý arqyly respýb­lıka­lyq deńgeıdegi bedelin kótere­di. Tikeleı sheshim qabyl­daýǵa tikeleı áser ete alady. Munyń nátıjesinde jalpy Qazaq­standaǵy saıası básekel­es­tik, saıası bılik úshin kúres nyǵaıa­dy», deıdi ol.

Qoryta aıtqanda, elimizde bastalǵan saıası reformalar jal­ǵasyp, endigi jerde sony jú­zege asyrýǵa kiristik. Aýyl ákimderin saılaý – halyqty saıası ómirge belsene aralastyrýdyń alǵashqy satysy bolsa, aýdan ákimderin daýys berý arqyly anyqtaý – kelesi qadam. Osy­laısha, elimiz demokratııalyq damý dań­ǵylynyń kezekti belesin baǵyndyrmaq.