Damýdyń jańa modeli

Shynynda da, ǵylym ǵasyrlar boıy qoǵamnyń damýyndaǵy negizgi faktor sanalady. Ǵylymı-zertteýler, jańalyqtar men ınnovasııalar tehnologııa, medısına, ekonomıka, qorshaǵan orta, áleýmettik ǵylymdar sekildi ómirdiń negizgi aspek­tilerine áser etý arqyly adamzat prog­resinde mańyzdy ról atqarady. Biraq qazirgi ǵylym ózekti máselelerdi sheship qana qoımaı, adamzattyń bolashaq damý joldaryn aıqyndaýda da mańyzdy. Ǵylymnyń ártúrli salasyndaǵy ǵyly­mı-zertteýler men ınnovasııalar bola­shaǵymyzdy qalyptastyryp, onyń baǵytyn aıqyndaıtyn áleýetke ıe. Osy oraıda sanaǵa túıip, qabyldaýǵa tıis dúnıeler bar. Sonyń eń bastysy, ǵylym men onyń adamzattyń damýyna áseri jahandyq deńgeıde ǵana emes, sonymen qatar jekelegen elder deńgeıinde de oryn alady. Bul úderis bizdiń elde de júrip jatyr. Ǵylymı-zertteýler jańa tehnologııalar men ınnovasııalardy ázirleýge, halyqtyń ómir súrý deńgeıin jaqsartýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, otandyq ónerkásipti jáne ekonomıkanyń ǵylymdy qajetsinetin salalaryn damytýǵa, sondaı-aq eldiń halyqaralyq arenadaǵy ǵylymı áleýeti men bedelin arttyrýǵa jol ashady.

Ǵylymı-zertteýlerdi qarjylan­dyrýǵa, ǵylymı ortalyqtar men zerthanalar qurýǵa, ǵylymı ınfraqurylym men ǵy­ly­mı-tehnıkalyq bilim berýdi da­my­tý­ǵa memlekettik turǵydaǵy qoldaýdyń mańy­zy erekshe. El Prezıdenti 2019 jyldan bastap bilim jáne ǵylym salasyn kúsheıtilgen qoldaýdyń jos­parly saıasatyn júrgizip keledi. Máse­len, qazir 2023-2025 jyldarǵa arnal­ǵan bıýdjetten ǵylymdy qarjy­landyrýdyń jalpy kólemi 3,5 ese ósip, 640 mlrd teńgeni quraıtynyn kórip otyrmyz. Álbette, endi josparlanǵan qarjylandyrýdy tıimdi paıdalaný máselesi birinshi orynǵa shyǵady. Osy maqsatta elde ǵy­­lymdy basqarý modeli ózgerip jatyr. Buryn ǵylymı salany basqarý ju­myl­­dyrý modeline negizdeldi. Onda mem­leket­ke ortalyq ról berilgen. Ǵylym to­ly­­ǵymen bıýdjetke táýeldi boldy. Bul óndiris tarapynan ǵylymǵa degen suranystyń tómendeýine, ǵylymı sala­nyń quldyraýyna jáne ony qazirgi shyn­dyqtan alshaqtatýǵa ákeldi. Qazir «ǵy­lymnyń ashyq modeli» engizilý ústinde.

Otandyq ǵylym sandyq jáne sapa­lyq turǵydan aıtarlyqtaı ósýi kerek. Bul úshin salany bıýdjetten qar­jy­landyrýdy kóbeıtýdiń ózi jetkiliksiz bolmaq. Endigi jerde ǵylymı-zertteý­lerge tapsyrys­tar men olardyń bıznes baǵytyndaǵy nátıjeleri ǵylymı-zert­teýlerdi qarjylandyrýdyń negizine aı­nalýǵa tıis. Iаǵnı bıznesti ǵylymı-zertteýlerge tartý aldyńǵy orynǵa shyǵa­dy. Bıznes tarapynan ǵylymı-zertteýlerge jasal­ǵan tapsyrystar negizgi joba­lar­dy qarjy­landyrýdyń kózi­ne aınala­dy. Son­daı-aq ǵylymı ázir­leme­ler­di naqty ınno­vasııalyq ónimder men tehno­logııa­larǵa kóshirýge yqpal etedi.

Ǵylymı mekemeler men bıznes-sektor arasyndaǵy yntymaqtastyq ózara tıimdi bolmaq. Bıznes-sektor jańa ónimderdi ázirleýge, tehnologııalardy jaqsartýǵa, ón­diris úderisterin ońtaılandyrýǵa jáne onyń qyzmetine baılanysty basqa da máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan ǵy­ly­mı-zertteýlerge múddeli. О́z kezeginde ǵylymı mekemeler men ýnıversıtetter ǵylymı ázirlemelerin is júzinde qol­danýǵa qarjylyq qoldaýmen qol jetkize alady. Bıznestiń tapsyrysy ǵylymı uıymdardy bıznes úshin qyzyǵýshylyq týdyratyn naqty mindetter men másele­lerdi sheshýge baǵyttalǵan qoldanbaly zertteýlerdi oryndaýǵa yntalandyrady. Bul jańa ónimderdi, tehnologııa­lardy, óndiris ádisterin ázirleýdi, úde­ris­terdi ońtaılandyrýdy jáne naqty ekonomıkalyq qyzmette qoldanylýy múmkin basqa da baǵyttardy qamtıdy.

Bıznes qarjylandyrsa da, ǵylymı-zertteýlerdiń táýelsizdigi men ádildigin qamtamasyz etý mańyzdy. Bular – alyn­ǵan nátı­jelerdiń obektıvtiligi men senimdiligine kepildik beretin ǵylymı qyzmettiń mańyzdy prınsıp. Ǵylym men bıznes arasyndaǵy yntymaqtastyqty yntalandyrý úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qoldanbaly ǵylymı-zertteýlerdegi jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý maqsatynda tıisti sharalardy qabyldap jatyr. Ǵylymı-zertteýlerge jáne olar­dyń nátıjelerin engizýge, ǵylym men bız­nes arasyndaǵy ózara is-qımyldy jeńil­detetin jáne ǵylymı ázirlemelerdi ne­ǵurlym tıimdi kommersııalandyrýǵa yqpal etetin ınnovasııalyq ortalyqtar, tehnologııalyq parkter men ınkýbatorlar quratyn bızneske eleýli salyq jeńildikterin engizý kózdelip otyr. Bul bıznes tarapynan ǵylymı-zertteý men konstrýktorlyq jumystarǵa degen jappaı suranysqa ákeledi. Olardyń shyǵystary qoldanbaly ǵylymı-zertteýlerdiń 70 pa­ıyzdan astamyn jabatyn bolady. Bıznes-áriptester tarapynan qarjylandyrýdyń aı­tarlyqtaı ulǵaıýynan bólek, jal­ǵan ǵylymı-zertteýlerdi júrgizý shekte­le­di. Osylaısha, bıznes-sektordy ǵyly­mı-zertteýlerdi qarjylandyrýǵa jáne ǵy­lymı ázirlemelerdi kommersııa­lan­dy­rýǵa tartý ǵylymdy damytý úshin resýrs­tardyń mańyzdy kózi bola alady. Innovasııalyq ónimder men tehnologııa­lardy qurýǵa yqpal etedi. Bul eldiń eko­nomıkalyq ósýine septigin tıgizedi. Son­daı-aq ǵylymı ortalyqtar men ýnıver­sıtetterdiń sany men sapasyn jaqsartary sózsiz.

Irgeli ǵylymı-zertteýler – ǵylym men tehnologııany damytýdyń mańyzdy qu­ramdas bóligi. Ol aınalamyzdaǵy álemdi túsinýge jáne bilimimizdi arttyrýǵa ne­giz­delgen. Praktıkalyq máselelerdi tike­leı sheshýge baǵyttalmaıdy. Irgeli ǵylymı-zertteýler qoldanbaly zertteý­ler men tehnologııalyq ınnovasııalar qu­rylatyn bilim bazasyn jasaıdy. Olar naqty praktıkalyq esepterdi sheshýde qoldanýǵa bolatyn irgeli prınsıpterdi, teorııalardy jáne tujyrymdamalardy usynady. Bilimniń jańa salalaryn damy­týǵa yqpal etedi jáne ǵylymı-zertteýler úshin jańa kókjıekter ashady. Jańa qubylystardyń, zańdylyqtardyń nemese tehnologııalardyń ashylýyna bastaıdy. Irgeli ǵylymı-zertteýler ǵylymı kadr­lar­dy damytý men oqytýda mańyzdy rólge ıe. Olar ǵylymı daǵdylardy, sy­nı oılaýdy, problemalardy sheshýge shy­ǵarmashylyq kózqarasty ustanýǵa jáne jas ǵalymdardyń áleýetin damytýǵa yq­pal etedi. Bul – eldegi ǵylym men teh­no­­­lo­gııanyń uzaq merzimdi damýynyń ne­giz­­­­gi faktory. Irgeli ǵylymı-zertteýler bolashaqta qoǵamǵa paıda ákeletin uzaq merzimdi nátıjelerge ıe. Budan alynǵan keıbir jańalyq­tar men ıdeıalar qazirgi ýaqytta tikeleı qoldanylmaýy múmkin. Biraq jańa tehnolo­gııalardy damytýǵa nemese bolashaqta túrli máselelerdi sheshýge negiz bola alady.

Irgeli zertteýlerdi qarjylandyrý kóptegen elde memlekettiń mańyzdy fýnk­­sııasy bolyp sanalady. Ol ǵylym men tehnologııany damytý úshin turaqty bazany qamtamasyz etedi. Bul óziniń irge­li jáne árqashan tikeleı qoldanbaly sıpa­tyna baılanysty jeke sektordan nemese basqa qarjylandyrý kózderinen qarjylandyrýǵa qoljetimdi bolmaýy múmkin. Damyǵan elderdegideı, bizde irgeli zertteýlerdi qarjylandyrý irge­li ǵylymı-zertteýlerdi, ǵylymı grant­tardy, baǵdarlamalar men stıpendııa­lardy júzege asyratyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qoldaý sııaq­ty túrli tetikter arqy­ly júzege asy­ry­lady. Olardyń maq­saty – ártúr­li ǵylymı pánder men bilim salalaryn­daǵy ǵylymı-zertteýlerdi qol­daý. Mem­lekettik qarjylandyrý zert­teýshilerge kommersııalyq nemese qysqa merzimdi múddelermen shektelmeı, zertteý taqy­ryptary men ádisterin tańdaýda táýelsiz etedi. Uzaq merzimdi perspektıvada irgeli zertteýlerdi qoldaýǵa jol ashady. Ǵylymı jobalarmen aınalysýǵa múmkindik týdyrady.

Ǵylymı-zertteýlerdi memlekettik qar­­jy­landyrý tutas ǵylymdy qoldaý­dyń mańyzdy kózi bolyp qala beredi. Mem­lekettik ǵylymdy qarjylandyrý baǵ­dar­lamalary bıznes úshin onsha tartym­dy bolmaýy múmkin. Biraq negizgi jáne irgeli zertteýlerge qoldaý kórsete­di. Ár­túr­li qarjylandyrý kózderi arasyn­daǵy tepe-teńdikti saqtaý jáne ǵylymı-zertteýlerge bólingen qarjylandyrýdy bólý kezinde táýelsizdik pen etıkalyq nor­ma­lardy qamtamasyz etý mańyzdy. Ǵylym­­­dy damytý jáne onyń deńgeıin naqty álemdik deńgeıge kóterý baǵytynda úlken jumystar kútip tur. Árıne, bul jol ońaı emes. Týyndaǵan máselelerdi neǵurlym tıimdi sheshý úshin el Prezıdenti janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes quryldy. Oǵan túrli ǵylymı baǵyttaǵy jetekshi otan­dyq jáne sheteldik ǵalymdar kirdi. Bul búkil ǵylymı salany damytýdaǵy mańyzdy qadam. Ǵylymı qoǵamdastyq pen el basshylyǵy arasyndaǵy pánaralyq kózqaras pen tájirıbe almasýǵa yqpal etedi. Keńes álemdik ǵylymı trendter jáne ekonomıka men qoǵamnyń qajet­tilikterin taldaý negizinde eldiń ǵyly­mı damýynyń strategııalyq basymdyq­taryn aıqyndaı alady. Bul ǵylym men tehnologııalardy damytýdyń ulttyq baǵdar­lamalaryn tıimdi ázirleýge múmkindik beredi.

Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes jumysynyń tıimdiligi onyń resýrstyq qamtamasyz etilýine, sheshim qabyldaýdaǵy táýelsizdigi men ashyq­tyǵyna, sondaı-aq keń ǵylymı qoǵam­dastyqtyń pikirin eskerýge jáne onyń ókilderiniń ǵylym men tehnologııalar­dy damytý strategııalary men baǵdar­lama­laryn ázirleýge qatysýyna baılanys­ty. Sondaı-aq ǵylymı salany damytýda jáne jahandyq syn-qaterlerdi sheshýde eń jaqsy nátıjelerge qol jetkizý úshin múddeli qurylymdar arasyndaǵy ózara qatynasty qamtamasyz etý mańyzdy.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń már­tebesin kóterý eldiń ǵylymı ómirin­degi mańyzdy oqıǵa boldy. Oǵan «Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııa­sy» mártebesi berildi. Atalǵan qadam bizdegi «akademık» ataǵyn ońdy-soldy berýge tyıym salady. El Prezıdenti bul týraly ashyq aıtty da. Álbette, munyń bári aıtýǵa ǵana ońaı. Biraq Jańa Qazaqstanda «jalǵan akademıkterdi» ótkenge qaldyryp, barlyq jalǵandyqtan bas tartýymyz kerek. Eldiń ǵylymy men ǵylymı áleýetin qoldaý qazirgi zaman­nyń syn-qaterlerimen kúresýge jáne ult­­tyq qoǵamdastyqtyń órkendeýin qam­ta­­ma­syz etýge qabiletti ornyqty jáne ınnova­sııa­lyq damý úshin mańyzdy fak­tor bolyp sanalady. Sondyqtan ǵylym­dy damytý jáne ǵylymı áleýetti qoldaý memleket, bıznes-sektor jáne jalpy qoǵam úshin basym mindetter bolýǵa tıis.

Mahmud SADYBEKOV,

Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý  ınstıtýtynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty