Mamyr aıy Túrkııa úshin taǵdyrsheshti kezeńge aınalmaq. Anadolydaǵy aǵaıyn 14 mamyrda Prezıdent saılaýyn ótkizedi. Sarapshylar negizgi taıtalas qazirgi Prezıdent Redjep Taııp Erdoǵan men Kemal Kylychdaroǵlý arasynda ótetinin aıtady. Saıası básekede kimniń aty oza shabatyny Túrkııa úshin ǵana emes, Eýropaǵa da, álemge de mańyzdy.
Jalpy, Túrkııada prezıdent saılaýy eki kezeńnen turady. Birinshi kezeńde úmitkerler daýys berýge qatysqan elektorattyń 50 paıyzynan astamynyń qoldaýyna ıe bolýǵa tıis. Alda-jalda eshqandaı kandıdat bul mejeni baǵyndyra almasa, onda ekinshi raýnd ótkiziledi. Oǵan eń kóp daýys jınaǵan eki úmitker jiberiledi. Ekinshi kezeńde qarsylasynan basym túskeni memleket basshysy bolyp saılanady.
Anadolynyń jańa tarıhynda prezıdentti tikeleı saılaý alǵash ret 2014 jyly ótti. Oǵan deıin memleket basshysyn Uly ulttyq májilisi tańdaıtyn. Sondaı-aq bir adam bes jyldyq eki merzimnen artyq el tizginin ustaı almaıdy. Biraq ekinshi merzim aıaqtalmastan buryn kezekten tys saılaý ótkizilse, onda úshinshi ret baǵyn synap kórýge ruqsat etiledi.
Bıylǵy saıası básekeniń taǵy bir ereksheligi – Túrkııa Respýblıkasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolý mereıtoıymen oraılas kelip otyr. Osydan bir ǵasyr buryn Mustafa Kemal Atatúrik zamanaýı memlekettiń irgetasyn qalaǵan edi. Sondaı-aq saılaýdy 14 mamyrǵa belgileýdiń sımvoldyq máni bar. Sonaý 1950 jyly dál osy kúni sol kezdegi premer-mınıstr Adnan Menderes bastaǵan partııa saılaýda jeńiske jetken-tuǵyn. Sol kezdegi basty qarsylasy «Respýblıkalyq halyq partııasynyń ókili» (CHP) edi.
Saıası básekege tórt úmitker tirkelgen. Álbette, solardyń ishinde basty favorıt qazirgi prezıdent Redjep Taııp Erdoǵan ekeni anyq. Sarapshylar onyń basty qarsylasy «Respýblıkalyq halyq partııasy» basshysy Kemal Kylychdaroǵlý bolatynyn aıtady. Budan bólek, dodaǵa «Memleket partııasy» atynan Mýharrem Inje jáne «Ulttyq qozǵalys partııasy» atynan Sınan Oǵan túspek. Alaıda sońǵy ekeýiniń aıtarlyqtaı qarsylyq kórsetýi ekitalaı. Muny júrgizilgen saýalnama da kórsetip otyr. Máselen, bir aı buryn oǵan qatysqandardyń jartysynan astamy, ıaǵnı 51,1 paıyzy K.Kylychdaroǵlýny qoldaıtynyn jetkizgen eken. Al Erdoǵanǵa daýys beremin degender sany 45,7 paıyzdy ǵana quraǵan. Sońǵy saýalnamada ahýal sál-sál ózgergenimen, jalpy nátıje uqsas.
Azııa men Eýropany jalǵap turǵan Anadolyda 85 mıllıonǵa jýyq halyq bar, qart qurlyqtaǵy turǵyny kóp memlekettiń qatarynda. Sondyqtan ondaǵy prezıdent saılaýy Túrkııa úshin ǵana emes, Eýropaǵa da mańyzdy. Munyń birneshe sebebi bar.
Birinshiden, talaı jyldan beri Anadolydaǵy aǵaıyn qart qurlyqtyń esigin qaqqanymen, ishten eshkim ashar emes. Túrkııa Eýropalyq odaqqa múshe atanýǵa ótinishti áldeqashan bergen-di. Biraq Brıýsseldegi sheneýnikter ár nárseni syltaýratyp, sózbuıdaǵa salyp keledi. Sarapshylar alda-jalda bılikke oppozısııa ókilderi kele qalsa, onda bul áńgime qaıta kóteriletinin alǵa tartady. Iаǵnı jańa bılik túrli saıası reformalar jasaý arqyly Eýropanyń kózqarasyn ózgertýge tyrysady.
Ekinshiden, Túrkııa NATO-nyń beldi múshesi. Qazirgi tańda elde qarý-jaraq óndirisi qarqyndy damyp keledi. «Baıraktar» kompanııasy ázirlegen drondar Qarabaqty azat etý kezinde búkil álem nazaryn aýdarǵan. Ýkraınadaǵy soǵys bastalǵanda da jaý áskeriniń apshysyn qýyrdy. Endeshe, osyndaı qýatty qarýy bar Anadolymen qaı-qaısy da sanasady.
Onyń ústine, NATO quramyna taǵy birneshe memleket qosylady degen áńgime shyqqanda, olardyń keıbirine Túrkııa qarsy bolǵan. Fınlıandııa ótinish bergen soń da resmı Ankara birazǵa deıin muny qabyldaǵan joq. Aqyry 30 mamyrda skandınavııalyq memleketti transatlanttyq uıym quramyna alýǵa kelisimin berdi. Endigi másele – Shvesııaǵa qatysty. Qazirgi tańda Túrkııa ony uıymǵa engizýge qarsy.
Úshinshiden, Túrkııa tarapy Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵysta úlken ról oınaıdy. Bir jyldan beri Anadolydan ushqan drondar Ýkraına aspanyn qorǵap, reseılik sarbazdar men tehnıkalardyń ázáziline aınaldy. Sóıte tura, resmı Ankara Kreml tarapyna salynǵan sanksııalardy tolyqqandy oryndaýǵa asyǵar emes.
Onyń ústine, 27 sáýirde Akkýıý atom elektr stansasy ashylmaq. Onyń qurylysyn reseılik «Rosatom» kompanııasy júrgizdi. Keı sarapshylar saltanatty rásimge Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın qatysýy múmkin ekenin aıtady. Alaıda keıingi jaǵdaılardy eskersek, Kreml basshysynyń Anadolyǵa aıaq basatynyna sený qıyn. Reseı prezıdenti baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskovtyń aıtýynsha, saltanatty rásimge qatysatyn delegasııanyń deńgeıi joǵary bolmaq. Degenmen óz sózinde vıdeobaılanys týraly sóz qozǵaǵandyqtan, Pýtın is-sharaǵa tikeleı qatyspaýy ábden múmkin.
Sonymen qatar Túrkııa Ýkraınanyń astyǵyn álemge jetkizýge úles qosyp, bıdaı kelisimin júzege asyrýǵa tikeleı muryndyq bolǵanyn aıta ketken jón. Osynyń arqasynda azyq-túlikten tarshylyq kórgen birqatar memleketke Ýkraınanyń bıdaıy jetip, álemdik naryqtaǵy astyq baǵasynyń arzandaýyna áser etti. El tizginin kelesi kim ustaıtyny da bıdaı kelisiminiń sátti jalǵasyna yqpaly bar. Bul bastamany Redjep Taııp Erdoǵan kótergenin eskersek, óz ornyn saqtap qalǵan jaǵdaıda Ýkraına astyǵy burynǵydaı tasymaldana berýi yqtımal. Alaıda oppozısııamen Kreml tarapy qanshalyqty kelisimge keledi? Ol jaǵy belgisiz. Oǵan qosa, astyq kelisimi belgili bir deńgeıde bul áreket te qazirgi prezıdenttiń halyq arasyndaǵy abyroıyn nyqtaı túskeni anyq.
Túrkııa basshysy sheshýge tıis taǵy eki másele bar. Sonyń biri – Sırııa men bosqyndar problemasy. Qazirgi tańda kórshiles elden bas saýǵalaǵan 4 mıllıonǵa jýyq adam Anadolyny panalaǵan. Úısiz-kúısiz júrgen osynshalyqty kóp bosqynǵa jatyn oryn, tamaq taýyp berý ońaı sharýa emes. Oǵan qosa, talaı jyldan beri taǵdyr taýqymetin tartqandardyń kóńil kúıi de túsip, yzaqor bolatyny belgili.
Kylychdaroǵlý memleket tizginin ustaı qalsam, Sırııa máselesin sheship beremin dep qulshynyp otyr. Alaıda ýáde berý bir bólek te, ony oryndaý múldem basqa másele. О́ıtkeni Túrkııadaǵy bosqyndardyń kelgenine onshaqty jyldyń júzi boldy. Aldy balasyn mektepke berip, atajurtyna qaraǵanda, qolaıly jerge boı úıretip qalǵany anyq. Endeshe, jaqsy ómirdiń dámin tatqan adamdy qulazyǵan qalaǵa qaıtarý ońaı emes. Bul – bir jaǵy.
Ekinshi jaǵynan, bosqyndardy qaıtarý úshin Sırııanyń prezıdenti Bashar Asadpen kelisimge kelý kerek. Al sońǵysy el aýmaǵynan Túrkııa áskeriniń shyǵarylǵanyn talap etetini aıtpasa da túsinikti. Demek, bul da qıyn másele. Budan bólek, Soltústik Kıpr máselesi de kún tártibinen túsken joq. Keıingi ýaqytta Grekııa men Túrkııa taraptary ózara qarym-qatynasty jaqsartýǵa tyrysyp keledi. Degenmen jańa basshyny oılandyratyn taqyryptyń biri osy bolmaq.
Qalaı degenmen, Túrkııadaǵy bıylǵy saıası dodanyń mańyzy joǵary bolyp tur. Buǵan deıin sarapshylar Prezıdent Redjep Taııp Erdoǵannyń jeńiske jetý yqtımaldylyǵy joǵary ekenin aıtatyn. Alaıda Anadolydaǵy alapat jer silkinisi saıasat taqtasyndaǵy búkil tasty aralastyryp jibergendeı. Sondyqtan búginde sarapshylar kimniń jeńiske jetetinin boljaýdan tartynshaqtap tur.
Túrkııadaǵy saılaý Qazaqstan úshin de mańyzdy. Anadolydaǵy aǵaıyn toǵyzynshy terrıtorııa úshin baýyrlas memleket qana emes, tarıhı tamyrlastyǵy tereńge ketken strategııalyq seriktesimiz de. Endeshe, Túrkııa tizginin kim ustasa da, eki el arasyndaǵy baýyrlyq qarym-qatynas, yntymaqtastyq jalǵasa beretini anyq.