Alash rýhty aqyn

1916-1917 jyldardyń aldy-artyn­da­ǵy ártúrli oqıǵalar kóptegen talantty tulǵanyń she­kara asýyna sebep boldy. Qýǵyn-súr­gin­ kórgen ult zııalylary arǵy betke Abaı óleńderin de taratty. Abaıdyń 1909 jyly shyqqan kitabynyń kóshirme qol­­jaz­basy qoldan-qolǵa tarady. Sol jyl­dar Áset Naımanbaıuly (1867-1923), Júsipbekqoja Shaıhyslamuly (1857-1937) syndy áıgili tulǵalardyń qytaı jerine ótýi, 1928-1931 jyldar keze­­ńin­de­gi Zııat Shákárimuly sekildi qýǵyn-súr­ginge ushyraýshylardyń qytaı­ǵa qa­­shyp­ barýy eki el arasyndaǵy ádebı-­ má­denı baılanystarǵa muryndyq bo­lyp,­ Shyńjań qazaq ádebıetiniń qa­lyp­­­­­ta­­sýyna ıgi yqpal jasady.

Abaı óleńderi jáne Alash tulǵa­la­­­rymen jarysa jetken M.Jumabaev, M.Dýlatuly, A. Baıtursynuly, S.To­raı­­ǵy­rov, Sh.Qudaıberdiuly, I.Jansú­­girov, S.Seı­fýllın, t.b. shyǵarma­lary shetel qaza­ǵyna keńinen tanyldy.

Áset syndy iri aqynnyń Ile je­­­rin­degi qyzaı­lar arasyna barýy Tań­ja­ryq­­ úshin de­ úlken mektep bolǵanynda esh shúbá joq.­

Aıtalyq, Ásettiń Altaıǵa barǵanda tý­­­­ǵan «Altaı» óleńinde mynadaı jol­dar­­ bar:­

Altaıdy Abaq kereı

jatqan jaılap,

Sapyryp sary qymyz, bıe baılap.

Tasy – altyn, taýy – kúmis,

keýdesi gúl,

El eken jer sarasyn alǵan tańdap.

Taýlary jasyl jelek orman eken,

Ań men mal arasyna tolǵan eken.

Sýlary súıek sorpa sekildenip,

Jutsań kúsh qosatyndaı

 boıǵa bóten...

О́leń ólkesine órshelene qulash sermegen bozbala Tańjaryq aýyzdan- aýyzǵa taraǵan Abaı, Áset óleńderin jatqa aıtyp, óz boıyna aqyndyq shabyt jıyp otyrǵan. Onyń «Ile sıpaty» óleńinde mynadaı joldar bar:

Baıqasań Ile jerdiń ortasyndaı,

Egerde dene bolsa qolqasyndaı.

Taýy – altyn, tasy – kúmis,

aǵashy – jez,

Sýlary erkek qoıdyń sorpasyndaı...

Osy joldarǵa qarap otyryp Tań­ja­­r­yqtyń Ásetti ustaz tutqany ańǵa­ry­lady.

Tańjaryqtyń ómir dereginen qara­ǵan­da, áıgili Qarqara jármeńkesi ótken jer­ men aqynnyń týyp-ósken Kúnes, Tekes óńiri jer jaǵdaıy jaǵynan tym­ jaqyn. Sondyqtan da saýdanyń ǵana­ emes, mádenıettiń altyn kópirine aı­nal­ǵan­ jármeńkeniń Tańjaryqqa oń áse­ri bolǵany da anyq.

Aqyn 1923 jyldyń qańtarynda Je­­tisý óńirine qashyp kelip, Almatyǵa de­ıin jetip, Álıhan, Mirjaqyp, Ah­met,­­ Maǵjandar syndy alashshyl aqyn­­­dar­­dyń shyǵarmalarymen te­reń­deı tanysady. Ult muraty haqyn­da­ǵy­ ortaq ıdeıasyn jetildiredi. 1924 jyl­dyń­ 15 sáýirinde Túrkistan Respýb­­­lıka­sy­nyń ekonomıkalyq keńesi Qar­qara jár­meńkesin qaıta qurý týraly­ qaý­ly­ shy­ǵaryp, qaıta ashylǵan jármeńkeni Tań­jaryq Joldyuly jyrǵa qosady:

Qarqarada jármeńke-jazdaı

bazar,

Qaıda barsań bazarǵa aýǵan nazar.

Attan túspeı saýda

alyp Alban atań,

Qyzaıyma qyzyq kóp aıta barar.

«Ádil baǵa, bir-aq sóz,

túspeı-aq qoı,

Daıar bolsyn qorjynyń

zatty salar.

Jármeńkeden qaıtqan el,

keshki jazyq,

Shymdy tuıaq jol jasap

ketken qazyp.

Sabalasyp, jarysyp ahaý-ıgaı,

Átteń-aı, men solardy

ketsem jazyp.

Nemese asaý tulpar ala qashyp, – degen jyr joldary aqyn saparynyń aqjoltaı lebizi bolyp keıinge qaldy.

Demek, Jetisý óńirinde ótken kez kel­­gen dúldúldiń tuıaq izi Qarqarada óz tańbasyn qaldyryp otyrdy.

Qarqara jármeńkesin jáne jalpy Jetisý jerin Ilııas Jansúgirov:

Qarqara qalyń qazaq kebesindeı,

Albannyń albyrt – erke enesindeı.

Qaraǵaı qaptaldaǵy, jynys arsha,

Qadyrly maldyń qutty kelesindeı.

Tekestiń kókke órlegen tik qııasy,

Sympıyp sol mańaıdyń tóresindeı.

Myńjylqy myjyraıa

jantaıysqan,

О́zgesi júginisken tóreshideı.

Bylshyqaı, Besjyrǵalań,

                                 Túptiń túri

Qatyqtyń jalanbaǵan

tegeshindeı.

Qarqara – jarasymdy

                              jazyq jaılaý,

Úı – kúlshe, qurttyń

jaıǵan óresindeı.

Alystan aýyl árpin abaılasań,

Súıekti baımóńkeniń shegesindeı.

Súti aǵyp sorǵalaǵan Úshqarqara,

Qorǵasyn qoryp tósten keletindeı, – dep sýretteıdi.

Bul arada aıqyn kórinis taýyp tur­ǵany Tańjaryq Joldyuly men Ilııas Jansúgirovtiń rýhanı úndestigi. Múm­kin­ Qarqara syndy iri jármeńkede Tań­ja­ryqtyń Ilııasty kórýi, syrttaı bolsa da qumartyp, elikteýi bek múmkin. Tań­ja­ryq pen Qoıdymnyń aıtysy da osy jyl­dardyń jemisi.

Tańjaryq Joldyuly Qarqara, Jeti­sý­ óńirinen erkin sýsyndap, qanaty je­til­gen qyrandaı samǵaı ushyp, úsh-tórt jyl­da týǵan jerine qaıtady. Jaı ǵana qaıt­paıdy, tom-tom kitaptar men Alash rýhyn arqalap qaıtady. Aqynnyń osydan keıingi jazylǵan óleńderiniń deni:

Oıan, qazaq, kózińdi ash,

kóter basty,

Qarańǵyda ótkizbeı beker jasty.

Jer ketti, din nasharlap,

hal haram bop,

Qazaǵym endi jatý jaramasty, – degen Mirjaqyp syndy Alash únimen ana­ǵurlym sabaqtasady. Otyzynshy jyl­dardyń basyndaǵy Shyńjańdaǵy az jyly­myq ult zııalylarynyń tynysyn keńitip, el úshin eńbek etýine jol ashyp edi. Osy tusta Tańjaryq jańa­dan shyǵa bastaǵan «Ile gazetiniń» tuń­ǵysh redaktory­ boldy. Qulja qala­syn­daǵy ulttyq teatr­dyń negizin qalap,­ onyń alǵashqy shymyldyǵyn Beıim­bet­ Maılınniń «Shuǵa» atty pesasy­men­ ashty. Gazet betinde «Oqyp kór gaze­tim­di», «Osy tań – kimniń tańy?», «Mys qazan»,­ taǵy basqa óleńderin jarııalady.

Qalyń el, qazaq, endi ash kózińdi,

Oqyp kór gazetińdi – óz sózińdi.

Ashady ashty shaıdaı ań sezimdi.

Aınadaı jarqyratyp kórsetedi,

Min bar ma, qolyńa alyp kór ózińdi... («Oqyp kór gazetimdi»).

Osy tań kimniń tańy

– jetim tańy,

Kún keshken kúńdikpenen

jesir tańy.

Teńdikke qoly jetpeı kúńirenip,

Qorlyqpen ótip ketken esil tańy.

ańy atpaı, aıy batyp,

túnek keshken,

Qatarǵa ǵarip-qaser kelsin taǵy.

Kózińdi ash, ezilgen el, tań seniki,

Aıyryp dos pen qasty jete tany («Osy tań – kimniń tańy?»), – degen óleń joldary Alash úni bolyp kópke jetti.

Osylaısha, Tańjaryq arǵy bet as­qan­ Alash rýhynyń jampozyna aınal­dy.­ Taǵdyr oǵan dál osy bir qıyn­ joldy ádeıi teligendeı onyń ómir­ joly da Alash zııalylarynykindeı qıyn-qystaý, qýǵyn-súrginge toly boldy.

Shyńjańdyq bıleýshi Shyń Shysaı qazaq­­tardy jappaı tutqyndaı basta­ǵan­­da 1940 jyly Tańjaryqty da ustap, túr­mege japty. 1944 jyly túrmeden bo­sap, 1945 jyly qaıtadan ustaldy. Aıaý­syz jábirleýge, jan tózgisiz qınaýǵa ushy­rady. 1946 jyly gomındań úkimeti men úsh aımaq úkimeti arasyndaǵy keli­simshartqa oraı túrmeden bosasa­ da, densaýlyǵyna ilingen aqaýlyǵy asqy­­nyp, 1947 jyly maýsymda qasi­ret­­pen kóz jumdy. Shyńjań halyq bas­pa­­synan ilgerindi-keıindi bolyp, «Túrme haly» (1981 jyl), «Nazgúl» (1982), Ortalyq ulttar baspasy­nan­ «Anar-Sáýle» (1982), Ile gazeti baspa­synan «Shyn tilek» (1994) kitap­tary jaryq kórdi. Keıinnen bar­lyq­ shyǵarmasy toptastyrylyp, «Tań­da­maly shyǵarmalarynyń» 1-2 tomy 1985 jyly, 3-tomy 1995 jyly basylyp shyq­ty. Qazaqstanda 1974 jyly, 1992 jyly­, 2003 jyly aqyn eńbegi arnaıy­ kitap bolyp jaryq kórdi.

Túrmedegi adamdardyń qasiretti taǵ­dy­­ry týraly Tańjaryq Joldyuly:

Qorlyqpen qor bop óldi neler seri,

Adamdy kúıdiretin osy jeri.

Jem boldy qarǵa-quzǵyn,

ıt pen qusqa,

Elimniń amal bar ma, esil eri.

Qylyǵy mine, osy, bizge qylǵan,

Qosylyp qalyń qaıǵy

kúnde tyńnan.

Túrmede toǵyz jylda ólgen adam,

Asypty orta eseppen

alpys myńnan...

Bári óldi Úrimjiniń qalasynda,

Qyryq pen qyryq úshtiń arasynda.

Qorlyqpen sol bozdaqtar

 ketti armanda,

Balańnyń qaldy bul kek balasyna! – dep jazsa, endi birde:

Bári qan Úrimjiniń aınalasy,

Eski tam, uńǵyl-shuńǵyl saı-salasy.

Ishegin ıt súıretip ólgen jannyń,

Qus shoqyp, domalanyp

jatyr basy.

Halyqtyń sonyń biri adal uly –

Mısaly Sháriphandaı jurt aǵasy.

Kele qalsań Úrimji qalasyna,

Kózińdi sal qaltarys salasyna.

О́le-ólgenshe kápirden kegimdi al dep,

Tapsyryp ket balańnyń balasyna,

– dep, tyrnaqtyń kóbesine ıne su­ǵyp,­ úrpine shı júgirtip qınaýmen ólgen­derdi kózinen qan aǵyza jyrlady.

Aqynnyń osyndaı zar ılep, zapy­ran qus­­qan ashy jyrlary Úrimji túr­me­siniń ishin­ ǵana kúńirentip qalmastan, aýyz­dan­-aýyzǵa taralyp, tóńirektiń tórt bury­shy­­na tarap jatty. Sonaý qıyrdaǵy Altaı­ ólkesi de aqynnyń esim-soıyna erte­­ qanyq boldy.

Aıtalyq, Tańjaryq túrmede Aqyt Úlim­­jiuly, Sháriphan Kógedaev syndy kór­­­nekti tulǵalarmen de tas bosaǵada kez­­­deısoq til aıqastyrady. Úrimji túr­­­me­­sinde Sháriphandy kórip qalady da:

– Assalaýmaǵaleıkým,

men Tańjaryq,

Tanydym Shaqań ǵoı dep

sizdi ańǵaryp.

 Altaıdyń alyp qyran aqıyǵy,

Tústiń be,

qurǵan torǵa siz de aldanyp?

Jaqtamaı jatpas eli adal ulyn,

 Ataǵy aıbar bolǵan jyrlap halyq.

Aıtarmyz erligińdi, serligińdi,

Ketpese kóz jumylyp,

til baılanyp.

Báıterek kóleńkeli shynar ediń,

О́sip eń taqyr dala tasty jaryp,

Jaýyzdyń tamyryna

balta shapqan,

Túsermiz sary izine jaryq alyp.

Bulaqtaı móldir ediń

qaınap shyqqan,

Qalaısha bitispekpiz ishteı qanyp.

Bul jalǵan,

jalǵan deıdi sol ras pa? –

Bermeseń óziń sheship, bile almadyq.

Aǵady qashan tunyp Ertis, Ile,

Bul kúnde ábden boldy laılanyp..., – degen jyr joldaryn shubyrta jó­ne­­l­edi.

Aqynnyń túrmedegi ómiri haqynda ańyz-ápsanalar tipti kóp. Alash zııa­ly­­la­ry týraly aıtqanda, túrmege kir­gen izi bar, shyqqan izi joq. Olardyń túr­me­de­gi ashy ómiri haqynda jazylǵan qalam iz­deri joqtyń qasy. Al Tańjaryq aqyn­­nyń keıinge qalǵan túrme jyrlary­ tu­tas­ áde­bıetimizde ózgeshe orny bar, ke­sek,­­ taǵ­dyrly týyndylar.

1920 jyly Alashorda avtonomııasy qulaǵannan keıin sýan eliniń Muqa bolysy qýǵynǵa ushyrap, Qytaıǵa ótip, Súleımen aqalaqshyny panalaıdy. Keıinnen sondaǵy sýandar men sherýlerge bolys bolady. Stalındik zulmatty kóshirip qoldanǵan Shyń Shysaı Súleımen aqalaqshy, Muqa bolys syndy adamdardy jappaı tutqyndap túrmege tyǵady. Tańjaryq Joldyuly Muqa bolyspen Úrimji túrmesinde birge bolypty. 1945 jyldyń jazynda sol túrmede Muqa qaıtys bolady deıdi. Sonda Tańjaryq Muqa bolystyń basyn súıep otyryp, mynadaı óleńmen:

Bar Muqa, ımandy bol, arystanym,

Kelmeske kózimizden alystadyń,

Qyzyǵyn eki dúnıeniń birdeı kórip,

Shyqpady estimesteı

dybystaryń.

 Bar Muqa, ımandy bol,

qasqyrym-aı,

Bir kezde júrýshi ediń asqynyp-aı.

Otyrǵan Kókdalada sherý-sýan,

Keldi eken ne zobalań

bastyǵyńa-aı...,

– dep, zarly joqtaýyn aıtqan eken.­­ 

Zııat Shákárimuly Úrimji túr­me­­­­­­­­­­­sinde jazypty delinetin jyrdan qalǵan bir úzikte:

 Jatyrmyz Úrimjiniń túrmesinde,

О́ńkeı qý eki elden birlesýde.

Aqyldy azamattar tutqyn bolyp,

Azapty, aıanyshty kún keshýde.

Ornymnan zorǵa turdym syz

ótip bir,

Taısalmaı Tańjaryq ta jyr

etip júr.

Máskeýdiń qarýlanǵan

tyńshysyn-aı,

Orystyń áskerleri kúzetip tur..., – degen joldar kezdesedi.

T.Joldyulynyń qıyn-qystaý, tas­ bo­sa­ǵa, tar esiktegi ómiriniń ózi Alash­ zııa­­ly­­­larynyń ashy taǵdyrymen ta­myr­­­­­­la­syp­ jatty.

Abaqtynyń azapty, jan tózgisiz shyn­­­dy­ǵy Tańjaryq aqynnyń qala­my­­nan qaǵys­ qalmady. Tutastaı qara­ǵanda, jeli­­les óleńderi arqyly «Abaq­ty»­ ata­la­­tyn asa iri poemany dúnıege áke­l­di.

Kórnekti ádebıetshi, ǵalym Tursyn­bek­ Káki­shulynyń: «Tańjaryqty bas­­tan­-aıaq túgel oqyǵan adam onyń qazaq­ poezııasyna quıyp jatqan uly arna­lardyń biri ekenine esh shúbá kel­ti­r­meıdi. Tańjaryq túrme týraly­ jyrlarynda tek óz qasiretin ǵana aıtyp qoı­maı, ózimen taǵdyr-talaıy bir Ahmet pen Mirjaqyptyń, Maǵjan men Ilııastyń, Sáken men Beıimbettiń de syrtqa shyǵara almaı ketken kekti­ ashýyn­ qosa jyrlaǵandaı áser qal­dy­ra­dy», deýi­ tegin emes. Profes­sor Zufar Seıit­janov ta «Shyńjań qazaq ádebıeti» atty monografııasynda: «Abaqty» – aımaq ádebıetin qoıyp, búkil qazaq ádebıetinde túrme týraly ja­zylǵan alǵashqy kólemdi shyǵarma», degen jo­ǵa­ry­ baǵasyn aıtty.

Qazaq oqyrmandaryna Tańjaryqty, onyń qamaý-qapasta jazylǵan jyrlaryn alǵash jetkizgen adam – qazaqtyń halyq jazýshysy Sábıt Muqanov. Ol 1956 jyly Qytaı eline issaparmen barǵanda Buqara Tyshqanbaevtan Tańjaryq týra­ly málimetter alady. Bul týraly «Alyptyń adymdary» kitabynda (1959) baıandaıdy.

1993 jyly Tańjaryq aqynnyń 90 jyl­dyq toıy Jetisý ólkesinde dúrkirep ótti.­ Osy toıda Zeınolla Qabdolov Tań­jaryq týraly tebirene tolqyp baıan­da­ma jasady: «Aqyn lırıka, tolǵaý, mysal óleńder, dastan, óleń roman, qıssa, aıtys óleńderden halqyna otyz myń joldaı mura qaldyrǵan. Osy týyn­dy­lary arqyly ol Abaıdyń, Ahmet, Shákárim, Mirjaqyp, Maǵjandardyń Qytaıdaǵy qazaq baýyrlar arasynan­ kók­te­gen rýhanı jalǵasy, salaly butaǵy ekendigin tanytty. Qytaıdaǵy qazaq­tardyń jazba ádebıetiniń negizin qala­syp, kósh bastaǵan aımúıiz serkesi bol­dy. Áleýmettik, qoǵamdyq, ózge de óne­geli jumystarynyń nátıjesinde olardyń búgingi damyǵan baspasóziniń, oqý-aǵartýynyń da negizin qalasty. Tańjaryq aqyn, qoǵam qaıratkeri ǵana emes, ánshi, kompozıtor, halyqtyń sal-serilik dástúrin jalǵastyrýshy», dep tol­ǵandy ǵalym.

Qoryta kelgende, Tańjaryq Jol­dy­­­­­uly­­­ arǵy bet asqan Alash rýhy­nyń­ sol elde ómir súrgen tiri beınesi boldy. Alash­­tyń aıta almaǵan aqtyq zar­y onyń aýzy­nan aq jalyn bolyp­ burqyrady. Qazaq­ ádebıetinde eshkim­ge uqsamaıtyn taǵ­­dyr, eshkimge uqsa­maı­tyn qoltańba onyń qalamy arqyly máń­gilikke tańba­lan­dy. Búgingi býyn Tańjaryq syndy­ ót­ken­der rýhyna táý etkende ǵana táýel­siz­ eldiń, táýelsiz áde­bıettiń qadir-qasıe­­tin tipti de tereń túsinedi.

 

Jádı ShÁKENULY,

jazýshy