Uly Abaı «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos» degen ósıet qaldyrypty. Biraq, «qaıran qazaǵymyz» áli de bolsa qutyla almaı otyrǵan rýshyldyq pen jershildik «derti» qarańǵylyqtyń tas túneginde «buǵyp», qyr sońymyzdan qalmaı-aq qoıdy. Memleket basshysynyń respýblıkalyq májiliste eskertkishter qoıýdaǵy bereketsizdikke nazar aýdarýy tegin bolmasa kerek.
Amal qaısy, eskiniń nashar elesi, rýshyldyq pen jershildiktiń qara «kóleńkesi» kún túspeıtin «úńgirdi», ıakı sanasyz tobyrdy panalap ıtjandylyq tanytady. Alty alashtyń aýyz birligin iritetin asa qaýipti rýshyldyq, ásirese oqýy men toqýy shala-pula nadan ortada asqynyp, aınalasyn bylǵaýyn qoımaýda. Tek qana bas paıdasy úshin ata-tegin túgendep, «yǵy zor», qamqor «kóke» izdeıtinderge ne daýa?
«Úńgirde» úıelep, «syrqaty» ábden asqynǵan «qamqorshylar» kúni erteń «taıaqqa» aıaq artqanda qoltyǵynan demeıtin qolbalasyn erte bastan qamdaıdy. О́ziniń «qarańǵyda qamalǵany» azdaı, rýshyldyq pen jershildikti jelkildetip, «kúıkentaıy men qarǵasyn» jeliktiredi. О́mir báıgesinde ádil básekeden jaltaryp, tamyr-tanystyqtyń kómegimen quryqqa syryq jalǵap, «suńqarmen» jaǵalasqan «quzǵynǵa» ne daýa? Ondaılar «ne ózi almaı, ne qyranǵa aldyrmaı» tekke aramter bolady (Abaı Qunanbaıuly. Shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy, Almaty, Jazýshy, 2016, 1-tom, 49-bet).
«Qamqor kókesiniń» arqasynda tirlik «báıgesine» qosylǵandar el-jurtynyń hal-jaǵdaıyn elemeı, «qolynda bardyń qonyshynan basqan» kebin kııýde. «Janashyrynyń» jáne óziniń «jemsaýyn» tyǵyndaýdan basqasy ondaılardyń úsh uıyqtasa da túsine kirmeıdi. Al jańaǵy «urylardyń» jyltyraq tirliginiń keıbireýdi altyndaı arbap, adal joldan taıdyratynyn da kórip júrmiz. «Bir-eki joly bolǵan kisi kórse, Qudaı súıip jaratqan osy demektiń» kebi baıaǵy (sonda, 1/47). Jeń ushynan jalǵasqan tonaý men tozdyrýdyń masqarasy Qańtar qasiretinen keıin ǵana jalǵannyń jaryǵyna shyǵyp jatyr.
Eń ókinishtisi, «ury qaltalar», tipti erteń kókteıtin «tuqymyn» da «shiritip», azdyryp otyr. Olaı bolsa, sońǵylarynyń otbasynda alǵan «tárbıemen» kún keshýine tańdanýǵa bolmas. О́ıtkeni ákesi men «kókesiniń» túri mynaý: «Ne taptyq munymenen degen jan joq, Túni boıy kúpilder qusyn maqtap» (sonda, 1/49). Buryn óz basym rýshyldyqtyń baryna, tipti sengim de kelmeıtin. Alaıda belgili bir oryntaqqa, aspannan túskendeı, qonjııa qalǵan keıbireýdiń «qısyq» júris-turysyna qarap-aq qateligimdi uqqandaımyn. Uly Abaıdy qynjyltqan «isi bilmes, kisisi bilerdiń» salqyny janymdy túrshiktiredi.
Nege bulaı? Ras, baǵzy zamandarda alǵashqy adamdar otbasymen nemese rýlastarymen birge úńgirlerde jan saqtady. Olar ańǵa da, balyqqa da birlese shyǵyp, jyrtqyshtar men taǵy jandardan bilek qosa qorǵandy. Endeshe, jabaıy kezeńde úńgirlerde uıalas ómir súrý – kúnkóristiń qamy, ıaǵnı adamnyń ózge tirshilik ıelerinen aıyrmasy az kezdegi qajettilik. Al órkenıet kóshimen jaryqqa – bilim men ǵylymǵa talpynǵan ýaqytta halqymyzdyń ıgi jaqsysynyń bas qosyp, «úńgir syrqaty» meńdegen «mılary joq ańdardy» ózderinen alys ustaǵany abzal emes pe?
Alaıda eskilik «kóleńkesi buqqan úńgirdi» aınalshyqtap, japalaq pen jarqanat sekildi «qarańǵy qapasta» rýshyldyq pen jershildik otyna maı quıatyndardyń toqtam tabatyn túri kórinbeıdi. Ondaılardyń týysyn nemese «sybaılasyn» qara jermen shana súıregendeı, delquly áreketi asa jıirkenishti. Álbette, aǵaıynmen syılasyp, týǵan-týystyń qadirin bilgenge ne jetsin?! Degenmen, týysym emes eken dep, jaqsyny jatyrqaýdyń da jóni qaısy? О́zgeniń perzentin ógeısitip, óziniń basbuzar balasynyń, tipti aýyr qylmysy úshin basqany jazaly etýden taıynbaıtyndardyń haıýannan aıyrmasy joq: «Tegin oılap baıqasań, Munda mı joq, qulaq bar» (sonda, 1/39).
Osyndaı albasty áreketti kórgende eriksiz oıǵa qalasyń: tajal «tuıaqtarynyń» tepkisinen kúni erteń basqa emes, «úńgir» jaǵalaǵan jabaıy ata-enesiniń zardap shekpesine kim kepil? Kezinde qaraýsyz ketken balańnyń qylmysy úshin jazyqsyz jandy jylatýdyń esh keshirilmes kúná ekeni daýsyz! Jalpy, qazir jurtshylyqtyń júregin syzdatqan jańaǵydaı saýal kóp. О́mir báıgesinde jabyny úkilep, jarysqa qosyp, shyn júıriktiń aıaǵyna tusaý salatyndarǵa judyryǵyń túıilip, sazaılaryn bergiń-aq keledi. Ádilettilik qaıda: «Arym – janymnyń sadaǵasy» deıtin kıeli ata-babanyń urpaǵy emes pe edik?
Amal qaısy, jabaıy naryq kezinde «úńgir» qaǵıdasyn jete meńgergender qyzmetke enteleı kirip, ekpindeı aralasyp júr. Osynyń bári «úńgirde» qalǵandardyń, rýshyldyq pen jershildik «dertinen» saýyǵa almaı júrgenderdiń bylyq-shylyǵy. Áıteýir, «sıdań men olaq jigittiń» áli de murty qısaıatyn emes. Aqshaly jerge tirkelip qoıyp, jalaqy alatyndar da solar: «Osyndaı sıdań jigit elde mol-aq, Bári de sharýaǵa keledi olaq. Syryn túzer bireý joq, syrtyn túzep, Bar óneri – qý borbaı, sympys sholaq» (sonda, 1/52). Hakimniń «Sózine qaraı kisini al, Kisige qarap sóz alma» degen ósıetin ustansaq qandaı! (sonda, 1/62).
Alaıda uly aqyndy qynjyltqan sol baıaǵy «kóńilsiz qulaq – oıǵa olaq»: «Aqyl sózge yntasyz, jurt shabandap, Kóngenim-aq soǵan dep júr tabandap» (sonda, 1/74) nemese «Tappadym kómek ózime, Kóp nadanmen alysyp. Kónbedi eshkim sózime, Ádetine qarysyp» (sonda, 1/132). Hakim «kóleńke» týys pen dostyń jaıyn jaqsy biledi: «Jaman dos – kóleńke: Basyńdy kún shalsa, Qashyp qutyla almaısyń; Basyńdy bult alsa, Izdep taba almaısyń» (sonda, 2/124) nemese «Men dosyńmyn dep júrip, Duspandyǵyn ozdyrar... Jaý kóp bolsa basyńda, Biri qalmas qasyńda» (sonda, 1/69).
О́kinishti, árıne. Oıymyzǵa uly Abaıdyń sózi oralady: «Týysqanyń, dostaryń – bári ekiushty, Sol sebepti dosyńnan dushpan kúshti» (sonda, 2/53). «Árkimde bar ǵoı týysqan, Qaısysy jaýdy qýysqan? Kún jaýǵanda qoınyńda, Kún ashyqta moınyńda», sonda, 1/70) nemese «Ortaqtyq, tynyshtyq, dostyq qoı, Onyń qadirin kim biler? Árkimge tileý qostyq qoı, Bári – aldamshy saýdager». Aqynnyń «Atadan altaý, anadan tórteý» bola tura, «Molasyndaı baqsynyń / Jalǵyz qaldym – tap shynym» dep jany aýrýynyń sebebi de osynda jatyr.
Taǵy da qaıtalaımyz, bul arada biz aǵaıyndy umyt deýden aýlaqpyz. Alaıda mynaý «bes kúndik» tirliktiń máni de týystyq pen syılastyqtyń qadirine jete bilýde ekeni daýsyz. «Shirigen jumyrtqa» bolsa da «baýyr etiń – balańdy» dalaǵa tastaý qıyn. Biraq, ondaılardyń aýyrtpashylyǵy basqanyń ıyǵyna túseri nemese taǵdyryn tálkekke salýy kámil. «El tanymaı, úı tanyp qur, Sharýasyn da uqpasa – Úmiti qaıda? Sony oıla, Abaıla... / Ne paıda?» (sonda, 1/124). Endeshe, «jaqynym» dep, jamandy alǵa súıreý – jaqsynyń jolyn kesý degen sóz.
Uly Abaı «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen ósıet qaldyrypty. Jaqynda ǵalamtorda taraǵan Mańǵystaý oblysynyń ákimi Noǵaevtyń halqymyzdyń ózi ishinen jik-jikke bóliniý týraly ashyna aıtqan sózi barshamyzdy oılandyrsa kerek. Bir-birin Reseıden, Túrikmenstannan, О́zbekstannan, Kókshetaýdan kelgen qazaq, orystildi qazaq»dep tyjyrynyp, júz ben rýǵa bóliný «bórige jem bolý» ekeni daýsyz.
Demek, «jigeri joq, aqyly kende» jandy «úńgirde» baptap, alǵa súıreý de ońbaǵandyqtyń bir túri. Rýlasyń, tipti týǵan balań eken dep, olardyń qylmysyna qorǵan bolý adam tilinde haıýandyq, zań tilinde qylmys bolyp tabylady. Paıdasy úshin ata-tegin túgendegen munafyqtyń áreketi úshin nege basqa adam kúıýi tıis? «Aqyldy qara qyldy qyryqqa bólmek, Ár nársege ózindeı baǵa bermek...» (sonda, 1/46). «Úńgirden» shyǵyp, jaryqqa – ádilettilik pen adamgershilikke moıyn burar kúnge de jetermiz. Bul úshin «Ystyq qaırat, nurly aqyldy» jyly júrekke bılete alsaq ǵanıbet.
Bolat JÚNISBEKOV,
jazýshy