Taıaýda qalamger Qalı Sársenbaıdyń «Jýrnalıst – ómir barlaýshysy. Jýrnalıstıka – ómir mektebi» atty suhbat kitaby jaryq kórdi. Onyń keıipkeri – tól baspasózimizde 48 jyl tynbaı eńbek etken kásibı jýrnalıst Janbolat Álıhanuly Aýpbaev. О́mirden kórgeni men túıgeni mol aǵa býyn ókiliniń avtorǵa dıalog, ıntervıý túrinde aıtqan áńgimelerinde keshegi zaman, búgingi qoǵam jónindegi oılary eshkimdi enjar qaldyrmasa kerek. Keıipkerdiń, ásirese qazirgi qazaq rýhanııatyndaǵy tulǵalar, olardyń orny men róli týraly túıip aıtqan tolǵamdary erekshe.
Jýrnalıstıka da – teatr men kıno tárizdi uly ónerdiń bir butaǵy. Olaı deıtinim, bizdiń aldymyzda úlken mektep, «samorodok sary altyndar» – Qallekı, Elaǵań, Seraǵańdar boldy. Jýrnalıstıkada da solaı. Uly Ahmet, Álıhan, Mirjaqyp, Muhańdar, Ǵabeńder, Sábeńderden bermen qaıtsaq, olardyń da alǵashqy qadamy baspasózden bastalǵan. Kórkemsózge kósemsózden kelgen deýge tolyq negiz bar. Biz bilgende S.Máýlenov, M.Ǵabdýllın, A.Beısenbaev, Á.Qaraǵulov, K.Qazybaev, Á.Álimjanov, Q.Muhamedjanov, Sh.Murtaza, K.Smaıylov, S.Berdiqulovtar bar edi. Demegim, teatr tárizdi, ulttyq baspasózde de sol sabaqtastyq, úzdik úrdis, tulǵalardan qalǵan taǵylym kúni keshege deıin jalǵasyp jatty. Sonyń bir aıqyn dáleli jetpisinshi jyldar jýrnalıstıkasynyń aǵysy da alabóten edi. Bul kezden «Sherhannyń shekpeninen, Berdiqulovtyń beshpentinen shyqqandar» degen termın-túsinik qaldy. Meniń paıymymda sol mektepten shyqqan myqtynyń biri, Seıdahmettiń bir sarbazy – Janbolat Aýpbaev. Qaı kezden de qadaǵalap oqyp júretin jýrnalısterim bar. Sonyń biri Janbolatty janyma jaqyn tartyp, jaqsy kórip ketýim de kezdeısoq boldy. Erterekte shaǵyn ǵana «Aıbolıt» ataı» degen maqalasy unap qalyp edi. Sodan beri onyń jazbalarynan kóz jazǵan joqpyn desem, bul shynym.
О́mirdegi sııaqty ónerde de adasyp júretinder bar. Onyń bir sebebi, máselen, akter jan dúnıesine saı keıipkerin, al jýrnalıst taqyrybyn taba almaı júredi. Janbolat – taqyrybyn tapqan qalamger. Taýyp qana qoımaı, sony tanyp, talǵap jazady, indetip zertteıdi. Oǵan beınetqorlyqpen qosa, jankeshtilikti de bergen. Shirkin, osy bir dara qasıet bizdiń rejısserlerge de kerek-aq. Jaqsy maqala jaqsy qoıylym tárizdi ǵoı. Onyń da keıipkeri, oqıǵasy, fabýlasy, qyzyqty deregi, dáıegi, monologi, dıalogi bolady. Osy turǵydan kelgende Janbolatqa tántimin. Oqyrmannyń rýhanı suranysyn qanaǵattandyrý degen osy.
Aqseleý men Oralhan – meniń jan dostarym. Bul ekeýiniń bir ereksheligi – baspasózdegi naýqandyq taqyryptarǵa jolaǵan emes. Ekeýi de baspasózdiń tizginin ustady. Jýrnalıstıkasynyń ózinen jazýshylyqtyń lebi esetin. Sodan da sóz ónerinde bıik bolyp, dara dúnıeler qaldyrdy. Aıtaıyn degenim, jýrnalıstıkanyń qara jumysyna jegilip, ózin joǵaltyp alǵan jigitterdi bilemin. Keıbir daryndy akterlerdiń janama, epızodtyq róldermen kóp júrip qalatyny tárizdi. Bul jaǵdaı Janbolatty da aınalyp ótken joq. Bálkim, onyń bireýlerdiń atynan jutyndyryp daıyndaǵan maqalalary birneshe kitap bolar. Bylaı degende bul da bir ótýge tıisti mektep. Biraq Janbolat oǵan boı aldyrmady, ózin joǵaltqan joq. Taqyrybyn tapty. Oqyrman úshin budan artyq olja bola ma?!
Eger ultqa qara tyrnaǵyna deıin adal qyzmet etetin birden bir kásip ıeleri bolsa, olar – jýrnalıster. Onyń ishinde jýrnalıstıkany óner deńgeıine jetkizgender. Janbolatty da árdaıym osy qatardan kórip, kóńilim qýanyp otyrady. Ol basqasyn bylaı qoıǵanda bir ǵana «Ashylmaǵan araldary» arqyly qanshama taǵdyry qıyn, qyzyq qazaqtardy taýyp, halqymen qaýyshtyrdy. Al endi sol Aýpbaevtyń ózi de maǵan bir ashylmaı jatqan aral tárizdi kórinedi. «Jýrnalıst – ómir barlaýshysy. Jýrnalıstıka – ómir mektebi» dep ózi aıtqandaı, endigi jerde tıisti oqý oryndarynda onyń mektebin, shyǵarmashylyq zerthanasyn ashyp, baı tájirıbesi men eshkimge uqsamaıtyn qoltańbasyn jastardyń boıyna sińirý qolǵa alynsa, budan ulttyń utary kóp. Shyny kerek, bul keıingi jyldary basqa salalar tárizdi daǵdarystaǵy jýrnalıstıkada da aram shópteı qaptap ketken jolbıkelerdiń jolyn kesýdiń taptyrmas taǵylym, tárbıe mektebi bolar edi.
Kisiniń oıyn ósiretin, tanymyn tereńdetetin, tárbıesin túzeı túsetin de ýnıversıtetten keıingi ýnıversıtetter. Bul – seniń tulparlyǵyńdy taı kezinen tap basyp tanyp, eńbegińdi baǵalaǵan, qadirińdi bilgen jaqsy adamdar, ulyq ustazdar ýnıversıteti. Bul jaǵynan Janbolat ekeýmizdiń jolymyz bolǵan. «Jýrnalıst – ómir barlaýshysy. Jýrnalıstıka – ómir mektebi» atty suhbat kitaby – bul jaı áńgime ǵana emes, taǵylymǵa toly ǵumyrbaıan, Janbolattyń ónegege toly júrip ótken ómir joly, juldyzy janǵan jyldary. Ádette ózge týraly jazatyn jýrnalıstiń ózi týraly oqyrman kóp bile bermeıdi. Men bul suhbattardan kóp jaıǵa qanyqtym, tipti jan dúnıemniń jańǵyryp, tazaryp qalǵanyn da jasyrmaımyn. Elge, jerge, tarıhqa, tulǵaǵa, rýhanı muratqa adaldyqtyń budan artyq úzdik úlgisi bola bermeıdi. Biz baspasózdegi tulǵalarymyzdy, jýrnalısterdiń aralasýymen el tarıhynda jasalǵan, yqpaly tıgen ózgeristerdi bile bermeıdi ekenbiz. Bir baıqaǵanym, bolmysy, bitimi bólek suhbattarda esti kisige oı salar esti sóz, bilim-biligińdi baıytatyn, oqyrmannyń oı otaýyna olja salatyn derek, dáıek jetip artylady. Ony tek oqyp qana qoımaı, kóńilge toqyp alý kerek. Bylaısha aıtqanda, bul bizdiń ortaq jumysymyzǵa serpin beretin qosymsha ensıklopedııalyq anyqtamalyq tárizdi. Sonyń ishinde myna bir oı kókeıime qona ketti.
«Tulǵanyń aty – tulǵa. Ol – «lıchnost». Bular jurtqa o bastan-aq belgili bolyp turady. Ony dáleldeýdiń qajeti joq. Sonymen qatar ómirde sulbalar da bar. Mundaılar «sılýet» delinedi. Aıtaıyn degenim, mine, osylar týraly. Bular ádep degendi bilmeıdi. Obal-saýapqa qaramaıdy. Uıat týraly aıtyp otyryp, uıatsyzdyq jasaıdy. Olardyń nasıhat tehnologııasy – telearnalardaǵy jarq-jurq etken tokshoý, gazet-jýrnaldardaǵy aqyly negizde jazylǵan madaq maqalalar. Oılary – jalǵan jarnama arqyly elge tanylý, tarıhta qalý. Biraq tarıhtyń sahnasy tar ǵoı. Oǵan kóp eshkim sııa bermeıdi de. Qataryna kimdi alyp, kimdi qoıýdy kári tarıhtyń ózi ǵana biledi. Osyny umytpaıyq».
«Jetesizge oq ótse de, sóz ótpeıdi», deýshi edi Ǵabeń. Janbolat jetesizge jetetindeı etip aıtypty. Búginniń ataly, bataly sózi deýge turarlyq.
Bizdiń Sultekeń, Sultan Qojyqov kisi tanyǵysh edi. Sol kisiniń arqasynda da elge tanyldyq. Bul kisi jóninde aıta almaı júrgen sózimdi buıyrtsa, aldaǵy ýaqytta jaryq kórmekshi «Aktermin men myń ólip, myń tirilgen» atty kitabymda keńirek jazdym. Kezinde Asekeń, Asqar Toqpanov «azar bolsa, bir agronom az bolar» dep meni SHI-dan sýyryp alyp edi. Qaısybir jyly Narynqolǵa «Qyz Jibektiń» túsirilim tobymen barǵanda bir top balanyń ishinen Sultekeńniń Janbolatqa nazary túsip, Almatyda ssenarıster daıyndaıtyn kýrs ashylsa aldyratynyn aıtyp, bala qııalyna qanat baılap ketipti. Bul neni bildiredi? Uly rejısser áý basta matematıkaǵa beıimdelip júrgen balanyń ómirin basqa arnaǵa buryp ketti. Asekeńniń tilimen aıtqanda, azar bolsa, bir matematık kem bolar bop tur ǵoı. Sultekeńniń osy kezdeısoq sapary áý basta ózi de qalam ustaı bastaǵan balanyń senimin arttyryp, armanyna bir taban jaqyndatyp ketken joq pa? О́zi daryndy adamnyń túbinde áıteýir bir jerden jaryp shyǵatynyn dáleldep jatýdyń qajeti joq. Janbolat ssenarıst ne rejısser bolǵanda da báribir búgingi bıiginde bolatynyna kúmánim joq. Sultekeńniń nazaryn aýdarǵan sol qalaqtaı qara bala aqyry tegin bolmaı, ónerden alystamady. Ony suńǵyla Sultekeńe keziktirgen taǵdyrǵa raqmet!
«Minez ben aqyl jarassa, adamgershilik utady», depti Ál-Farabı. Onyń boıyndaǵy adamgershilik formýlasynyń negizin qalaýshy izgi qasıetter – jan, ar tazalyǵy. Men biletin Aýpbaev jalańtós júrgen kúnderinde de ataqsyz-aq ataqty boldy. Aýpbaev degen atynyń ózi at úrkitýge jarap jatty. О́ıtkeni ótirik ómir súrmedi, jalǵan jazbady, qııanat jasaý qolynan kelmedi, adal boldy, eń bastysy ózine sendi, ónerine sendi. Aınalyp kelgende osynyń bárin ustap turǵan irgetas – kishilik pen kisilik. Bul – endi búginde túrli jolmen bıikke shyǵyp alǵan talaılardyń joǵaltyp alǵan qasıeti.
Sen netken baqytty ediń,
baýyrym!
Nar bol, bar bol, batyrym!
Asanáli ÁShIMULY,
KSRO-nyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń Eńbek Eri
ALMATY