Jaratylystaný ǵylymy «babasy baldyrdan bastaý aldy» deıtin ósimdikterdiń de ómirde óz orny, óz taǵdyry bar. Onyń ishinde álemge ár bergen, sulýlyq pen sán bergen gúlderdiń orny, tipti bólek. Jerdiń júzin jaınatqan – gúlzarlar men gúldi alqaptar. Adamzatqa jarqyn ómir syılap turǵan da osy – jasyl álem. Adam men tabıǵat – egiz. Birde Eýropanyń erekshe tabıǵatyn tamashalaýǵa barǵan bir tanysym totydaı túrlengen toǵaıdyń kireberisindegi taqtaıshada «Siz meniń júregimdegi tamyrlardy julmańyz!» degen jazýdy oqyp qaıran qalǵanyn aıtqan-dy. Sol bir lepe kóktem shyqsa, qazaq topyraǵyn masatydaı qulpyrtqan qyzǵaldaqtyń taǵdyryn eske túsirgen edi.
Dala gúliniń túp-tórkini – Turan topyraǵy
Sakýra gúli dese – Japonııa, úıeńki japyraǵy dese – Kanada, palma aǵashy dese arab elderi eriksiz oıǵa oralady. Al búginde gúl men Gollandııa egiz uǵymǵa aınaldy. Alaıda sol Gollandııa jerine jetken qyzǵaldaq gúliniń túp-tórkini Turan topyraǵy ekeni, onyń alǵash paıda bolǵan jeri qazirgi Qazaqstan aýmaǵy ekeni ǵylymda naqtylanǵan. Qazaqstan – qyzǵaldaqtyń otany, Qazaqstan gúlstan dese de artyq aıtqandyq emes. Alaıda biz barymyzdy baǵalap, joǵymyzdy túgendep bolǵansha, keıbir pysyqtaý jurt biraz asylymyzdy jan-jaqtan jyrymdap, julmalap júrgeni de jasyryn emes. Máselen, tarıhı tujyrymdarda qyzǵaldaq gúli qazaq jerinen «Uly Jibek joly» arqyly Irannan Túrkııaǵa jetip, odan ári Gollandııaǵa barǵany aıtylady. Osylaısha gollandyqtar «qyzǵaldaq eli» bolyp shyǵa keldi. Onda qyzǵaldaqtyń qymbat bolǵany sonsha, úsh túp qyzǵaldaqtyń qunyna Amsterdamnyń ortalyǵynan bir záýlim úı satyp alýǵa bolady eken. Qazir mundaı bolmasa da qyzǵaldaq gúli qunyn áli joǵaltqan joq. Al endi myna bir salystyrýǵa qarańyz, Nıderland qyzǵaldaqtary kútimmen ósse, bizdiń qyzǵaldaqtar tabıǵı. Qaısysy qundy ekeni túsinikti. Alaıda biz sol qolda bar altynyń qadirin bilip júrmiz be? Endi sony tarmaqtap, tarqatyp kóreıik.
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Baǵlan Mahamedovanyń aıtýynsha, dala qyzǵaldaqtary elimizdiń kóp jerinde kezdesedi.
– Qyzǵaldaq – lalagúlder tuqymdasyna jatatyn kóp jyldyq shóptesin pııazshyqty ósimdik. Qyzǵaldaq gúliniń surpy men túrine qaraı gúldeý merzimderi de ártúrli. Kóbinese naýryz-mamyr aılarynda gúl ashady. Barlyq túri 20-25 kún aralyǵynda gúl jaryp turady. Qyzǵaldaqtyń túsi aqtan qaraǵa deıingi aralyqta alýan túrli bolyp keledi. Kóp jaǵdaıda ár sabaǵynda bir tal ǵana gúl jarady. Bul dala gúlin zertteý jumystary HVIII ǵasyrdyń sońynda bastalǵan. Akademık Pıter Sımon Pallas jetekshilik etken ekspedısııa 1771 jyly Soltústik Qazaqstan aımaǵynda alǵash ret qyzǵaldaqty zerttep, baspa betinde jarııalady. Qazaq jerindegi qyzǵaldaqtardy zertteý isi kóptegen ataqty adamdardyń esimimen tyǵyz baılanysty. Máselen, keıbir zertteýshilerdiń birneshe jylǵa sozylǵan ekspedısııalary men saıahattary óte qıyn jaǵdaıda aıaqtalǵan. Olardyń jáne ózge de ǵalymdardyń esimi Almaty, Sankt-Peterbýrg jáne Batys-Eýropa elderindegi iri akademııalyq kolleksııalarda, gerbarıılik japyraqtar etıketkasynda saqtalǵan. Lemon, Shrenk, Borshov qyzǵaldaqtary ǵylymı ortaǵa jaqsy tanys. Almaty qalasyndaǵy Botanıka ınstıtýtynda Qazaqstan aımaǵynan A.Shrej, G.Karelın, I.Kırılov 1840-1842 jyldary jınaǵan qyzǵaldaqtardyń eń eski gerbarıılik japyraqtary saqtalǵan, deıdi agrobıologııa salasynyń sarapshysy.
Al ǵalym Anna Ivashenko «Qazaqstan qyzǵaldaqtary jáne jýa tuqymdas ósimdikter» degen eńbeginde qyzǵaldaqtyń otany Qazaqstan ekenin jazady. «Qazaq halqy ejelden beri dala gúli – qyzǵaldaqty erekshe qurmetteıdi, onyń kórkine qyzyǵyp qana qoımaı, shıpaly qasıeti bar ósimdik retinde, ásirese ońtústik óńirinde kóptep qoldanǵan», depti ǵalym.
Nasıhaty nashar
Qyzǵaldaq gúli yqylymnan aqyndardy da, ǵalymdardy da, patshalardy da tańǵaldyryp, tolǵandyryp, ózine yntyqtyryp keledi. Sodan da bolar, Shyǵystyń shaıyry Ǵafız qyzǵaldaqtyń qyzdaı náziktigine, sıqyrly sulýlyǵyna qarap, tipti raýshan (roza) gúli de oǵan teń kelmeıdi dep jyrlaıdy. Derekterge súıensek, Ortalyq Azııa aımaǵynan tabylǵan H-HIII ǵasyrlyq qysh buıymdarda qyzǵaldaq sýretteri salynǵany anyqtalǵan. Mysaly, Aısha bıbi jáne Qoja Ahmet Iаsaýı keseneleriniń kirpishterinde kezdesetin órnekter sonyń naqty aıǵaǵy ispetti. Kóshpendilerde qyzǵaldaq beıbitshilik, tynyshtyq pen jańarýdy bildiredi eken. Al qulpytastarda salynǵan qyzǵaldaq beınesi ómirdiń ótpeli ekenin beıneleıtinin aıtady biletinder. Qazaq qolónerinde de qyzǵaldaq beınesi kóp ushyrasyp jatady. Bul – tarıhı izder. Al qazir she, qazaq qyzǵaldaǵynyń qoǵamda qanshalyqty bedeli bar? Bir ǵana mysal, fransýz jazýshysy Olıve Bleıstiń «Qyzǵaldaq saýdageri» shyǵarmasy kezinde Gollandııanyń ataǵyn jahanǵa jaıdy. Shirkin, bizden osyndaı bir ádebı mura tabyla ma? Qıyndaý... Áıteýir dátke qýat, elimizde jyl saıyn qyzǵaldaq festıvalderi ótkizilip turady. Mundaı gúl merekeleri qyzyǵýshylarǵa qyzǵaldaq týraly derektermen tanysýǵa, olardyń sulýlyǵyn tamashalaýǵa taptyrmas oraı. Bul bir jaǵynan ekotrýzımniń birden-bir kózi bolyp otyr. Osy rette Qazaqstan qyzǵaldaqtary men sarǵaldaqtarynyń áli de bolsa nasıhaty nasharlaý túsip jatqany kózge uryp-aq tur.
«Qyzyl kitaptaǵy» qyzǵaldaq
Florısterdiń zertteýlerine súıensek, elimizde qyzǵaldaqtyń 64 jabaıy túri bar eken. Ázirge 34-i zerttelipti. Al onyń 11-i – endemek. Iаǵnı bul elimizde ǵana kezdesetin túri. Keıbiri sırep bara jatqan qyzǵaldaqtardyń qataryna jatady. Qazir sonyń 18 túri «Qyzyl kitapqa» engen. Tabıǵatqa zııan, al memleketke zalal keltirmes úshin mundaı qyzǵaldaqtyń túrlerin bile júrgen de artyq bolmas.
Qyzyl kitaptyń dereginshe, Greıg qyzǵaldaǵy – shoǵy qyp-qyzyl, al sabaǵy qońyrshań kelgen. Bul qyzǵaldaqty alǵash Reseı baý-baqsha qaýymdastyǵynyń dırektory Samýıl Greıg Qarataý eteginen taýypty. Qyzǵaldaqtyń aty da sol kisiniń esimimen atalǵan. Bul qyzǵaldaq ǵylymda HIH ǵasyrdan belgili bolǵan. Seleksııada jıi qoldanylady. Gollandııaǵa taraǵan 200-ge tarta elıtaly qyzǵaldaqtyń sorty da dál osy qyzǵaldaqtan alynǵan kórinedi. Qazir búkil Eýropaǵa tarap, botanıkalyq baý-baqshanyń kórkine aınalyp otyrǵan da – osy qyzǵaldaqtyń tuqymy. Japyraǵy jalpaq taspa tárizdi, keıde jıegi ırektelip keledi. Gúli dara, qyzyl, qyzǵylt sary tústi, kóktemde gúldeıdi. Biraq bul qyzǵaldaqtyń jabaıy túrin tabý óte qıyn. Túrkistan oblysy men ońtústik óńirde, dálirek, Aqsý-Jabaǵyly men Qarataý qoryǵynda, Berqara baýynda kezdesedi.
Taǵy bir erekshe gúl – Borshov qyzǵaldaǵy. Orys botanıgi Ilıa Borshov tapqan, ataýy onyń qurmetine qoıylǵan gúl. Qazir bul qyzǵaldaq Baıqońyr aımaǵynyń rámizi sanalady. Bul keıde Torǵaı, Aral óńirindegi qumdy shólderde, Qyzylqumda kezdesedi. Qý daladan qulpyrǵan qyzǵaldaq kórýdiń ózi bir qyzyq qubylys sekildi. Sondyqtan shóleıt dalada, qumdy jerde ósetin qyzǵaldaqtar kóktemde kózge ottaı basylady desedi.
Al Bıbershteın qyzǵaldaǵy basqa qyzǵaldaqtarǵa qaraǵanda birshama keń taraǵan. Qap taýy men Qyrym, Rýmynııa jerlerinde de kezdesedi. Qyzyǵy – bul kez kelgen jerde óse beredi, kúı talǵamaıdy. Uzyndyǵy – 15-30 sm. Sáýir aıynda gúldep, shilde aıynda jemis beredi.
Shrenk qyzǵaldaǵy da – eń tanymal gúlderdiń biri. Bul gúl elimizdiń soltústik aımaqtarynda ósedi. Sýyq qys pen ystyq jazdy jaqsy kóredi. Gúli iri, aq, qyzyl ne sary tústi. Mamyrda gúldeıdi, maýsymda jemisi pisip jetiledi. Bul qyzǵaldaq ta Greıg qyzǵaldaǵy syndy qazirgi golland qyzǵaldaqtarynyń túp atasy sanalady. Bul badanamen emes, gúli dánimen kóbeıedi. Botanıkterdiń aıtýynsha, mundaı qyzǵaldaqty julyp alsa, onyń qaıtyp ósip shyǵýyna kemi 10 jyl ýaqyt ketedi.
Kaýfman qyzǵaldaǵy – Qarataý, Talas Alataýy men О́gem jotasynda taraǵan qyzǵaldaq túri. Japyraǵynyń sany 2-3-ten aspaıdy, uzynsha nemese ellıps sııaqty. Gúli qyzyl jáne kúlgin tústi. Naýryzdyń aıaǵy men sáýirde gúldeıtin sándik ósimdik. Seleksııaǵa kóp paıdalanady. Zertteýshilerdiń dereginshe, bul gúldiń qazir álemde 200-den asa surpy bar.
Taǵy osy sekildi ekigúldi qyzǵaldaq, birgúldi qyzǵaldaq, zınaıda qyzǵaldaǵy, kók qyzǵaldaq, qysqaatalyq qyzǵaldaq, kesh gúldeıtin qyzǵaldaq, Albert qyzǵaldaǵy, Kolpakovskıı qyzǵaldaǵy, Korolkov qyzǵaldaǵy, Lemannovskıı qyzǵaldaǵy, Ostrovskıı qyzǵaldaǵy, Regel qyzǵaldaǵy, qatarly 18 qyzǵaldaq «Qyzyl kitapqa» enipti.
Qoǵam jáne quqyq
О́simdikter álemi órkenıetpen ıtjyǵys ómir keship keledi. О́simdiktersiz órkenıet te joq ekenin erte túsingen elder qorshaǵan ortany qorǵaýǵa óte yqtııat qaraıtynyn baıqaımyz da, ózimizdegi jaǵdaıǵa qarap, eriksiz qynjylamyz. Talaı eldiń talaıyna buıyrmaǵan tabıǵı baılyqty baǵalaı almaı otyrǵanymyz ótirik emes. Onyń kórinisi kóktem shyǵa jaıqalyp ósken qyzǵaldaqtar men sarǵaldaqtardy julyp, onyń fotosýretin áleýmettik jelige jarysa jarııalaýdan bastalady. Baqsaq, ol adamdar bul gúlderdiń «Qyzyl kitapqa» engenin, ol memlekettiń erekshe qorǵaýyndaǵy ósimdikter ekenin, ony julǵan jaǵdaıda zańmen aıyptalatynynan áli de beıhabar ekeni ańǵarylady. Áıtpese aqyl-esinde aqaýy joq adam jasaǵan qylmysyn qalaı jalpaq jurtqa jar salady? Eger qasaqana tabıǵatqa zııan tıgizse, Batys elderiniń tilimen aıtqanda bul ekoterrorızm bolyp sanalady.
Botanıkterdiń aıtýynsha, qyzǵaldaq – óte názik gúl. О́sýi men taraýy, jemis berýi men tuqym tastaýyna uzaq ýaqyt ketedi. Qyzǵaldaq gúl tuqymdastary sııaqty badanamen kóbeımeıdi. Kóbinde dán men tuqym arqyly taraıdy. Al dán jerdi jaryp ósip shyqqansha 4 jyldan 7 jylǵa deıin ýaqyt ketedi eken. Sondyqtan ósip kele jatqan qyzǵaldaqty julamyn dep, tamyryn múlde qurtyp jiberýimiz kádik. Sóıtip, sulýlyqtyń jurtyn sıpap qalýymyz ábden múmkin eken. Ázirge qorǵansyzdyń kúıin keship turǵan názik jaratylysty saqtaýǵa degen ekomádenıet qalyptaspaı jatqan sekildi. Endeshe, ony qorǵaý úshin amalsyz zańǵa ıek artatynymyz anyq.
Osyǵan baılanysty Túrkistan oblysyndaǵy qazirgi qyzǵaldaq maýsymynyń ahýalyn bilip kórgen edik. Túrkistan oblysy ákiminiń baspasóz qyzmetiniń aıtýynsha, gúl julǵandardyń qatary bıyl da baıqalǵan, sol úshin onyń aldyn alý sharalary júrgizilip jatqan kórinedi.
«Túrkistan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy qyzmetkerleri polıseılermen birlesip, ońtústik óńirde ósken Greıg qyzǵaldaqtaryn qyzyqtaýǵa kelgen azamattarǵa tıisti túsindirme jumystary júrgizilip jatyr», deıdi Túrkistan oblysy ákiminiń baspasóz qyzmeti.
Al qyzǵaldaq julǵandardy qandaı «syı» kútip turǵanyn zańger Dýman Kópbaevtan bildik. Onyń aıtýynsha, «Qyzyl kitapqa» engen janýarlar men ósimdikterge zııan keltirgen azamattar jaýapkershilikke tartylady. Qazaqstan quqyqtyq kodeksiniń 339-babyna sáıkes, qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Asa sırek kezdesetin janýarǵa zııan tıgizý, tabıǵatqa zalal keltirý 3 myń AEK-ke deıingi mólsherde aıyppul tóleýge nemese sol mólsherdegi túzeý jumystaryna tartylýǵa aparyp soǵady. Tabıǵatqa qarsy jasalǵan qastandyqtyń túri men keltirgen zııanyna baılanysty 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da taǵaıyndalýy múmkin.
«Kez kelgen adam qyzǵaldaqty julý kezinde qolǵa tússe, Qylmystyq kodekstiń 339-babymen qylmystyq jaýapkershilikke tartylady jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń orman zańnamasyn buzýdan keltirilgen zalaldyń mólsherin esepteýge arnalǵan bazalyq mólsherlemelerdi bekitý týraly Úkimettiń 2007 jylǵy 31 mamyrdaǵy №441 qaýlysynyń 3 bóligine sáıkes aıyppul tóleıdi», dep naqtylap eskertti zańger.
О́tken aptada dál osyndaı jazaǵa iligip, qylmystyq izdeý salynǵan azamattar jaıly aqparattar tarady. Munyń sońy ne bolary áli belgisiz, alaıda 2021 jyly Túrkistan oblysynda qyzǵaldaq julǵan bir er azamat 9 mln teńge aıyppul arqalaǵany el esinde. Al bul aıyppul qazirgi mólshermen eseptegende, 3 myń AEK degenińiz 10 mln 350 myń teńge bolady eken. Baıaǵyda bir qyzǵaldaq julǵan adamnyń basyn shabatyn jaza taǵaıyndaǵan kórinedi Osmanylynyń patshasy. Bul jazalardyń qaı-qaısy da gýmanıstik túsinikke tompaq keletini álázir úkim ekeni ras. Endeshe onyń ońtaıly jolyn bir bilse, osy kisi biler dep, qyzǵaldaq gúlderin fotosýretke túsirip, ony qorǵaýdy nasıhattap júretin tabıǵat janashyry, ekobelsendi Qaırat Káribaevtan surap kórdik. Onyń aıtýynsha, jazany kúsheıtpeı-aq, ekologııalyq sana qalyptastyratyn úgit jumysyn údetse, munyń túk te qıyndyǵy joq kórinedi.
– Qazir qyzǵaldaq ósetin keıbir alqaptardy sharýashylyqtarǵa berip jibergen. Ol jerdi jyrtyp, ártúrli dándi-daqyl egedi. Bul – bir. Ekinshiden, gúl julǵandar «ony mal da jep jatyr ǵoı» degen qarsy ýáj aıtady, alaıda qyzǵaldaqty eshqandaı mal jemeıdi. Biraq qyzǵaldaqtar mal aıaǵymen taptalyp jatyr. Tipti bul da – problemanyń basy emes. Eń qıyny «ekiaıaqtylar» bolyp tur. Halqymyzdyń ekologııalyq túsiniginiń tómendigi qıyndyq týǵyzyp otyr. Qazir bazarda da qyzǵaldaqtar tolyp tur. Sony alsyn da ıiskeı bersin. Eshteńege zııany joq ósimdikti adamdar ne úshin julatynyn túsiný qıyn. Ol julǵannan keıin 15 mınýtta solyp qalady. Bizde osyny halyqqa durys jetkizetin úgit-nasıhat az. Ekologııalyq saýatty balalarǵa jastaıynan sińirýimiz qajet. Qyzǵaldaqty qorǵaý zańda bar bolǵanymen, ony jurttyń bári bile bermeıdi. Kóp jaǵdaıda adamdar ony bilmestikpen julady. Áıtpese oǵan eshkimniń jaýyzdyǵy joq. Áıtse de obaly ne kerek, keıingi úsh-tórt jylda bul birshama rettelip keledi. Qyzǵaldaq gúli ósetin alqaptardyń mańyna, ásirese joldyń jıekterine eskertý taqtaıshalar iliný kerek. BAQ-ta jáne áleýmettik jelilerde aqparattandyrý jumysymen birge, tártip saqshylary baqylap tursa, odan nátıje shyǵar edi, deıdi Q.Káribaev.
Ár ósimdik tek sulýlyq úshin emes, adamzattyń taǵdyrymen tamyrlas ekeni halyq sanasyna berik ornamaı, «Qyzǵaldaq – Qazaqstan kórki» degen uran jetkiliksiz tárizdi...