Osydan týra bir jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetine «Quljanyń» qandaı kinási bar?» degen maqalamyz jarııalanǵan edi. «Qulja» dep otyrǵanymyz – Taraz qalasyndaǵy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń biri. Seriktestik dırektory, eńbek ardageri Amanqul Nysanbaev redaksııamyzǵa hat-qaǵazdaryn arqalap birneshe ret keldi. Jaqynda Tarazdan taǵy bir býma qaǵazymen qosa «Sizderdi qaıta mazalaǵanyma keshirim suraımyn» dep bastalatyn úsh bettik ótinish-hatyn joldapty. Jasy seksennen asqan Amanqul aqsaqaldyń quqyq qorǵaý organdarynyń esigin qaǵyp, tabaldyryǵyn tozdyryp júrgenine otyz jyldan asypty. Otyz jyl boıy ádildikke jete almaǵan «Quljanyń» eki isi de áli kúnge deıin tyǵyryqqa tirelip tur.
Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy sot pen prokýratýranyń bir-birine siltegen resmı hattaryna ábden toıǵan Amanqul qarııa «jemqorlar paıdalanyp ketken adal malymyzdy keri qaıtaramyz dep júrgende qısaıa qalmasaq boldy», deıdi ashy kekesinmen. Qarııa endi Ádiletti Qazaqstanǵa úmit artyp otyrǵanyn da jasyrmady. «Qazirgi saıasattyń talaby ózgerip jatyr ǵoı. Ádildik ornatamyn degen betburysy da jaman emes. О́kinishke qaraı, burynǵy jumys tásilin ózgertpegen sol baıaǵy quqyq qorǵaý organdary ǵana. Olar áli de eski tásilmen jumys istep keledi. Bizdiń eki daýly isimizde de sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan toqtap tur. Quqyq qorǵaý organdary óz zańsyzdyqtaryn áshkerelemes úshin osy isterdegi negizgi qylmystyq áreketterdi eskerýsiz qaldyryp otyr», deıdi ol.
Amanqul aqsaqal aıtyp otyrǵan daýly istiń biri 1992 jyly bolǵan. Sol jyly «Qulja» Tarazda qurylys mekemesine qajetti zattardy shyǵaratyn kishigirim zavod qurmaqshy bolyp Máskeý qalasyndaǵy «Elıtron» seriktestigimen kelisimshartqa otyrady. Shart boıynsha aqshasy tólengen soń olar qajetti qural-jabdyqtardy ózderi ákelip ornatyp, zaýytty júrgizip beretin bolǵan. Shart talabyn oryndaý úshin seriktestik Taraz qalasyndaǵy «Taım-Bankten» nesıe alyp, qarjyny Máskeý qalasyna aýdarmaq bolady. Alaıda bank ol kezde jańadan ashylǵandyqtan aqshany Ulttyq Banktiń Jambyl oblysyndaǵy fılıalyna ótkizedi. Jambyl fılıaly aqshany 1992 jyldyń 24 qańtarynda №100 tólem qaǵazymen 1 300 000 som kóleminde Máskeýge aýdardyq dep habarlaıdy. Biraq aqsha «Elıtron» seriktestigine jetpeı eki ortada joǵalyp ketedi. Bul aqsha Ulttyq Banktiń №25010/58 anyqtamasyna sáıkes sol kezde 1 dollar 55 teńge bolǵanda 2 342 764 dollaryna teń kishigirim zaýyt salýǵa josparlanǵan qomaqty qarajat edi. QR Joǵarǵy keńesiniń 1993 jylǵy 30 qańtardaǵy №1945-HI qaýlysyna sáıkes Jambyl fılıaly aqshany tıisti jerge 12 kúnniń ishinde jetkizip berýge, al jetkize almaǵan jaǵdaıda qabyldanǵan aqshanyń kóleminen árbir keshiktirilgen kúnge 0,5 paıyz aıyppul tóleýge mindetti bolǵan. Biraq eki ortada qomaqty qarjy ushty-kúıli joq bolyp ketedi.
«Sol ýaqyttan beri bizge keltirilgen shyǵyndy Jambyl fılıalynan óndirip alý maqsatynda talaı ret sotqa júgindik. Biraq sot bul isti qaraý úshin aldyn ala baj salyǵyn tóleýimizdi talap etip, talap-aryzdy qaramastan keri qaıtaryp berdi. Barymyzdan aıyrylyp qalǵan bizde qaıdaǵy aqsha?! Bul salyqty tóleýge qaýqarymyz bolmady. Al Bas prokýratýra bizdiń múddemizdi qorǵap, sotqa talap-aryz berýden bas tartyp, bul ispen tek sotqa júginý kerek ekendigin kórsetip 7 ret aqyl aıtqan hat jiberdi. Biraq bul hattardyń quqyǵymyzdy qorǵaýǵa esh septigi tıgen joq», deıdi amaly taýsylǵan aqsaqal.
Seriktestik aqshany óz betinshe izdep, Reseı úkimetiniń kómegimen 10 jyldan keıin, ıaǵnı 2012 jyly taýyp ta alǵan. Sóıtse, Jambyl fılıaly aqshany Máskeýge eki jyldan keıin, ıaǵnı 1994 jyly 18 qańtarda jibergen eken. Biraq bul týraly quljalyqtarǵa habar bermegen. Máskeý qalasyndaǵy «Fonon» bankiniń habarlaýynsha, aqshany túsken kúni «Elıtron» seriktestiginiń esepshotyna aýdarylǵan. Al «Elıtron» «Quljamen» jasalǵan kelisimshart buzylyp ketkendikten aqshany alyp, mekenjaıyn aýystyryp, basqa jaqqa ketip qalǵan.
Bul daýly is buryn sotta durys qaralmaǵan, prokýratýra da onyń aq-qarasyn tekserip kórgen emes. «Al istiń aqıqatyna jetý úshin ony mindetti túrde sotqa qaratý kerek. Biz baj salyǵyn tóleı almaǵandyqtan, bul isti ózimiz sotta qarata almaımyz. Osyǵan oraı kómek surap Bas prokýratýraǵa júgindik. Bas prokýratýra ótken jyly bizdi resmı hatpen Jambyl oblysynyń prokýratýrasyna jumsady. Al Jambyl oblystyq prokýratýrasy isimiz azamattyq-quqyqtyq qatynastarǵa jatpaıdy dep sotqa qaratýǵa talap-aryz berýden bas tartty», deıdi mán-jaıdy túsindirgen qarııa.
Alaıda oblystyq prokýrordyń bul sheshimimen kelisýge múldem bolmaıdy. Sebebi bul is buryn Taraz qalalyq sotynda jáne Jambyl oblysynyń ákimshilik ister jónindegi sot alqasynda qaralǵan. Aqsha aýdarymynan shyqqan daý múliktik, sharttyq jáne azamattyq quqyqtyq qatynastardan týyndaǵandyqtan jáne talapker men jaýapker zańdy tulǵalar bolǵandyqtan is Jambyl oblysynyń ekonomıkalyq sotyna qaralýǵa jatady. Bul jóninde oblystyq sýdıalar G.Baıqulova men D.Nurlybaeva arnaıy sot uıǵarymdaryn da shyǵarǵan. Soǵan baılanysty bul is Jambyl oblysynyń mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sotynda qaralady. Biraq baj salyǵynyń tólenbeýine baılanysty sýdıa B.Sársenbıeva isti keri qaıtaryp jibergen. «Mine, osylaı, otyz jyldan beri bitpeıtin bir hat almasý, bir-birine siltegen uıǵarym, nátıjesi joq nusqaýlar... Jasym 80-nen asty. Júregime operasııa da jasattym. Janyma medeý bolyp júrgen apań da tósek tartyp jatyp qaldy. О́stip sot pen prokýratýranyń ortasynda quqyǵymdy qorǵaımyn dep sendelip endi qansha júrerimdi kim bilsin?», deıdi ádildik izdeımin dep ábden qajyǵan qarııa.
«Quljanyń» túıini tarqamaı kele jatqan ekinshi daýly isi de kúrdeli. Seriktestiktiń О́zbekstannan óz qarajatyna satyp alyp, «Dostyq» beketinde Qytaıdyń «Sın-Dıan» kompanııasyna satýǵa daıyndap qoıǵan 2 vagon maqtasyn keden qyzmetkerleri óz betterinshe «Sııýı» fırmasyna berip jibergen. Osy daý 1998 jyly 20 mamyrda Almaty qalalyq sotynda qaralǵanda sýdıa istiń mán-jaıymen tanyspastan «Qulja» JShS-ny ózbek pen qytaıdyń arasyndaǵy «deldal» retinde kórsetip, talap-aryzdy qanaǵattandyrýsyz qaldyrǵan. «Sol ádiletsiz sot sheshiminiń kesirinen áli kúnge deıin «Qulja» adal eńbeginiń qunyn qaıtara almaı otyr. «Dostyq» beketiniń qyzmetkerleri 2 vagon maqtanyń aqshasyn ózderi paıdalanyp ketti. О́tken jyly Bas kólik prokýrorynyń orynbasary A.Tursynbekov jáne Bas prokýratýranyń 3-qyzmet bóliminiń prokýrory Dáýlet Deripsaldy tekserý kezinde «Quljanyń» ortadaǵy «deldal» emes, 760 tonna maqtanyń tolyq egesi ekendigin anyqtap berdi. Muny Bas prokýratýra da moıyndap, S.Nurpeıisov ótken jylǵy hatynda da naqty kórsetip otyr. Soǵan qaramastan 1998 jyly 20 mamyrda shyqqan sot sheshimi qaıta qaralmastan 2 vagon maqtanyń aqshasy bekettiń jemqor qyzmetkerleriniń jemsaýynda ketti. Eki ortada qańtarylyp taǵy «Qulja» qaldy. Qaı kezde de aqıqattyń aq-qarasy anyqtalmasa, ol daýdyń toqtamaıtyny shyndyq. Endeshe, Bas prokýratýra bul isti sotqa qaıtadan qaratýdan nege qashqaqtap otyr? Osydan 25 jyl buryn ótirik qabyldanǵan sot sheshimin buzyp, «Dostyq» beketiniń jemqorlarynan «Quljanyń» aqysyn óndirip, daýly isti nege túbegeıli sheship bermeıdi?», deıdi qarııa. Eńbek ardageri «Osy daýly isterdiń túbegeıli sheshilýine «Egemen Qazaqstan» yqpal etse» degen ótinishin jetkizdi. Otyz jyl boıy aq-adal eńbeginiń óteýin talap ete almaı júrgen Amanqul aqsaqaldyń «Sonda bizdiń quqyǵymyzdy kim qorǵaıdy?» degen suraǵyn biz jaýapty organdarǵa – Jambyl oblysynyń mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sotynan bastap Bas prokýratýraǵa joldaýymyzǵa týra keledi.
Bir nárse anyq. Sóz basynda seksennen asqan qarııanyń Ádiletti Qazaqstanǵa úmit artatynyn aıttyq. Alaıda quqyqtyq ádiletsizdik beleń alǵan qoǵamda bılik pen halyqtyń arasy alshaqtaı beretini anyq. О́ıtkeni ádildikke qol jetkize almaǵan qarapaıym jurt oryndalmaıtyn zańnan qaıyr kútpeıdi. Keıingi 2-3 jyldan beri azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý júıesin kúsheıtý týraly bıik minberlerden jıi aıtylyp júr. Alaıda sot jáne quqyq qorǵaý júıesindegi reformalardyń nátıjesi osyndaı qarapaıym halyqtyń quqyǵyn qorǵaýdan kórinýi kerek. Áıtpese otyz jyldan beri jınalǵan hat-qaǵazdaryn qoltyqtap, quqyq qorǵaý organdarynyń bir esiginen ekinshisine kirip, bir-birine siltegenine kónip kelgen qarııanyń qazirgi kúıi minberde aıtylǵan sol sózderge múlde qarama-qaıshy kórinis.