Dımekeń erekshe qadirlegen azamat

Qazaqtyń birtýar perzenti Dinmuham­med Qonaev zeınet­­ke shyqqan soń jurt ma­­ńaı­la­­maı úrke júrgende Serik Ábdiraıymuly bel býyp, qaı­ratkerdiń qasynan bir eli shyq­­paı, sózin tyńdap qaǵazǵa túsi­rýmen boldy. Dımekeń elý jyl birge ǵumyr keshken jary Zýhra apamyzdyń qolynan dám tatty. Dastarqanyna shaqyryp, batasyn aldy. 108 suraq ázirlep, Dımekeńnen alǵan suhbaty kezinde oqyrman yqylasyn týǵyzdy. «Elý jyl el aǵasy», «Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy» atty eki birdeı estelik esse jazdy. Dımekeń qos kitapty súısine oqyp, Serikke alǵys jaýdyrdy.

Sonaý 86-nyń Jeltoqsany yzǵar shashyp turǵan shaq. Ekiniń biri bir-birine úrke qaraıtyn kez. Qazaqtyń birtýar perzenti D.Qonaev abyroıyn ósek-aıańmen kólegeılep, shalǵaıynan tarta bastaǵan sátte Serik azamattyq tanytyp, ýaıym-qaıǵysyn seıiltti. Dúnıeden ótkenshe arala­syp, 1993 jyldan D.Qonaev qorynyń vıse-prezıdenti boldy. Serik ǵumyrynda eshkimge qol jaıǵan joq, muń-muqtajyn aıtpady. Qyryq jylǵa jýyq tas úıde otyryp urpaq ósirdi, nemere súıdi. Birde Dımash aǵany «otbasymnan dám tatyńyz» dep páterine shaqyrdy. Artyq dúnıe joq, jaǵalaı kitap toly úıge qaıran qalǵan Dımekeń ekeýiniń arasyndaǵy sóz mynaý:

– Qaraǵym-aı, kezinde úıdi de ózger­týge yqylas bildirmegen ekensiń.

– Dımeke, osy úıde ónip, osy úıde bala­ súıdim...

Bir kúni Dımekeń Serikke bylaı deıdi:

– Qaraǵym Serikjan, qolyń bos bolsa bizdiń úıge soǵyp ket.

– Jaraıdy, Dımeke!

Sol bir kezdesý Seriktiń ómi­rin­degi eń bir umytylmas oqıǵa boldy.

– Qaraǵym, úıińdi kórdim. Artyq dúnıe-múlik joq eken. Netken kóńiliń jaz, júregiń taza azamatsyń. Maǵan bir azamat «Jıgýlı» syılap edi, sony saǵan usynǵym bar. Kiltin al!

– Joq, Dımeke, almaımyn. Aramyzda dúnıe júrmeý kerek. Dúnıe júrgen soń syılastyqqa qaıaý túsedi, áńgime-sóz órbıdi. Yqylasyńyzǵa máńgi baqı rızamyn. Men aldym, mindim deıin!

Dımekeń kóndire almaıdy. Ań-tań kúı keshedi. «Bul netken azamat. Páteri anaý, kóligi joq. Teginde bul azamatta bir qasıet boldy ǵoı», dep oı túıdi.

Dımekeń kóp tolǵandy. «Á, bul bala «Jıgýlıdi» olqysynǵan bolar. Bir syılas taıaýda minińiz dep bir «Volgany» syıǵa tartyp edi, sony Serikke usynaıyn, qolymdy qaqpas, bul «Volga» ǵoı...»

Dımekeń Serikti taǵy shaqyr­dy. Das­tarqanda uzaq áńgimeniń tıegin aǵytady.

«Qaraǵym, bir «Volga» min­giz­gim bar. Estelik kitabym tamasha shyqty. Aǵańnyń «Volgasyn» júıitkit!»

«Almaımyn, Dımeke, bizdiń syı­las­ty­ǵymyz «Jıgýlı», «Vol­­ga­­­­­dan» artyq. Peıilińizge rahmet!»

Dımekeń bul joly da kóndire al­maı, Serikti qoltyqtap, betinen sú­ıip­ shyǵaryp saldy. «Bul net­ken ǵa­jap­ azamat!» dep talaı jerde tógile áńgi­me­le­geni bar.

Mine, qatarlastary, syılas­ta­ry jaqsy biletin Serik osyndaı azamat edi. Bálkim, oıy jutań, dúnıeqońyz bireý bolsa­ jata-jas­tanyp syılaǵan «Volgany» almasyna kim kepil? Serik oǵan barmaı, taza tektilik tanytty.

Sol Serik «Jas Alashta» bó­lim meń­ge­­rýshisi, jaýapty hatshy, «О́ner»,­ «Sanat» bas­palarynda dırek­tor,­ ýnı­ver­sı­tette ustaz boldy. «Nur­ǵı­sa»,­ «Qazaqstandyqtar – Brest qahar­man­dary», t.b. kitaptardyń avtory. Aýdar­ma­men aınalysty, túrik jazýshysy O.Kemaldyń «Tuńǵıyqta» romanyn, F.Sha­lıa­pınniń «Perde jamylǵan pende» povesin tárjimelep, qonaev­ta­ný­ǵa­ túren saldy.

«Taý balasy taýǵa qarap ósedi» demek­shi, jigit kúninde Serik mo­ıyldaı qap-qara shashy ıyǵyna túsetin, boıshań edi. Qatarlasa turǵanda bıiktigine tańyrqaı kóz tastaıtynmyn. Sharshy topta sheshen, qatarlastary ortasynda kósem-tin. Qamshy saldyrmaıtyn sáıgúlikteı dodaly jerde sóılegende, shybyn yzyńy estilmeıtin, boıy­nan ter shyǵyp, taza sý tatyǵan sátte Qobylandynyń Taıbýrylyndaı tunba sýǵa qanyqqandaı marjan sózderdiń qabyrǵasyn sógip, býyrqanyp tógip, taýyp sóı­leıtin, oı oramyna tańdaı qaqpaıtyn adam bolmaıtyn. Iá, shıpasyz dertke daýa tabylmady. Asqar taý aǵasy Jarylqasyn kelini Shárbandy qasynan qaldyrmaı emshi dárigerdi jyl boıy súzip shyqty. Bishkek, Fılıppınniń sen tur men ata­ıyn degen dárigerlerine deıin kórsetti...

Aǵaıyndy qos azamat­ Jam­byl oblysy Talas aýda­nynyń ete­gindegi Úsharal aýylynda, aldy­men – Jarylqasyn, sonan soń surapyl soǵys qaınap turǵan 1943 jyldyń mamyrynda Serik dúnıege keldi. Biri onǵa, biri bes-altyǵa jetpeı ákesi dúnıeden ozdy. Eki birdeı anasy – Dúrııa men Aıjan qos baldyrǵandy qınalyspen ósirdi. Masaq terdi, aryq qazdy. Eki balany úıge tastap, ujymshardyń san alýan sharýasyna ketýshi edi. Birde Serik kózi qaraýytyp, esik aldyndaǵy oshaqqa túsip ketti. Oń qolynan saýsaqtary kúıip, qarny qyzyloshaqqa pisip qaldy. Aqylynan adasqan Dúrııa áje shyr-pyry shyqqan Serigin 17 shaqyrym jerdegi dárigerge arqalap jetkizdi. Turmys taý­qy­metine qaramaı, mektep esigin ashqan-dy. Sol Dúrııa men Aıjan áje ekeýi de júzge jýyqtap, qos uldyń qyzy­ǵyn kórip dúnıeden ótti... «Qos alyp, júz jasaǵan qos qudaǵı» atty essem kezinde «Qazaq eli» gazetine jarııalandy.

Áli esimde, Serik «Jas Alash­ta»­ qyzmet istep júrgende issa­­parmen Qyzylordaǵa keldi. Sirá tún ishi bolsa kerek, qonaqúıge jaıǵasqany týraly habar keldi.

– Oı, qudany qonaqúıge jatqyz­ǵa­nymyz qalaı? – dep ákem shekpenin kıip, tún ishinde qonaqúıden taksıletip alyp kelgeni bar. Serik sony jyr etip aıtatyn-dy.

Jýrnalıst Serik Ábdi­ra­ıymuly syı­la­sym ári syrla­sym edi. Jastyq shaǵynyń qıyn­dyqpen ótkenin jıi áńgime­leıtin. Sol Serik naǵyz kemel shaǵynda ajal tyrnaǵyna ilinip, baqı dúnıe­ge attanyp ketti.

...Búgin on jetinshi kún. Serik múl­dem­ qozǵalýdan qaldy. Ajal shirkin ja­qyndaǵanda tis qaqsaıdy eken. Álsiz saýsaqpen tisin sıpaýmen boldy. Atyń óshkir shıpasyz dert sońǵy saǵattarda qınaǵany da janymyzǵa batty. Qınalǵan sátinde janynda týǵan baldyzy Qýanysh ta bolypty. Sekeńniń adamshylyǵyn aıtsańyzshy:

– Eńbegimdi aqtadyń, Qýa­nyshym! Janym sál-pál jaı tapty ǵoı... Serik kóz shyrymyn aldy. Tús aýa basyn jastyqtan kóterip, amanat-ósıetin jal­ǵastyrdy. Aıtylmaǵan áńgime qalmady. Sońǵy saǵat eken, tańǵy tórtte kóz jumdy.

Jarylqasyn janary jar­qy­rap jatqan súıikti Seriginen aıyryldy. Kózin japty. Kóki­rek­ qars aıyryldy. Lezde otbasy azan-qazan boldy da qaldy. Tańsáriden shubyrǵan dos-jaran aǵaıynnan jer qaıysty.

Ajaldyń jaqyndaı túskenin sez­di­ me, uıaly telefon arqyly dos-jaran­da­ryna jazbasha habardy jıiletti. Jýrnalıst Qaldarbek Naımanbaevtyń kóp shapaǵatyn, jyly shýaǵyn kórip edim, zaıyby Dılıaraǵa habar jolda­ıynshy dep tóseginen turdy.

– Sálemetsiz be, jeńeshe. Meni ajal­ jeńýge aınaldy. Kez­deskenshe saý boly­ńyzshy, Serik!

Bul habardy estigen boıda Dılıaranyń jany sharq uryp, jan-jaqqa telefon soqty. Aǵasy­ Jaryl­qasynnyń zaıyby Qaıyr­kúl­ telefon kóterdi.

– Qalqam-aý, Serikten habar keldi. Qoshtasý haty ǵoı bul, – dep aǵyl-tegil óksidi... Dılıara da tili kúrmelip, kóz jasyna erik berdi... Aıtqanyndaı-aq, bul Seriktiń sońǵy qoshtasýy edi.

Bári esimizde. Serik dúnıe sal­ǵa­n­ kúnniń erteńine Asta­na­dan qo­ǵam qaırat­keri Myrzataı Jol­das­bekov zaıybymen keldi. Tórde qınala otyryp, bylaı dedi:

– Oı, Alla-aı, qarǵa men tas­­baqaǵa uzaq ǵumyr bergende­ Serikjanyma mol jasty da qımadyń-aý...

Qazaqstan Jazýshylar od­a­ǵy­nyń hatshysy Nurlan Ora­za­lın tolǵanyspen sóıledi, aza­mat­ty­ǵyn, tulǵasyn kókiregi qars aıyryla aıtty. Aqyn Iran-Ǵaıyp, jazýshy Kádirbek Segizbaıuly, taǵy basqalar keýdesin aqtara kúletin azamatty umyta almas­pyz dep biri óleńin, biri qara­sózdi nóserletti.

Serikpen qoshtasar sát Alma­ty­nyń «Juldyz» dámhanasynda ótti... «Keń­saı­daǵy» zırat basyna jınalǵan qara­qurym halyqta esep joq, jer qaıysty. Qazaqstannyń halyq jazýshy­­­sy Á.Nurpeıisov, Á.Nurshaıyqov, óner sańlaǵy A.Áshimov, jýr­na­lıst-ǵalym Á.Ydyrysov, aqyn A.Asylbekov, Baızaq aýdany­nyń ákimi B.Qulekeev, ǵylym doktory T.Qojamqulov Serik jaıyn­da tógile, kóz­de­rinen jas ala sóılegende, dúıim jurt teń­­se­lip ketti...

Seriktiń qazasyna búkil qazaq bas­pasózi, teledıdar kóńil aıtty. «Egemen Qazaqstan» gazetinde akademık Serik Qıra­baev «oıy da, boıy da bıik azamat edi» dep kúızelis bildirdi. Jasalashtyqtar «О́mirden kim ótkenin bilesiz be?» aıdarymen birinshi betke qabyrǵasy qaıysqan oqyrman peıilin jetkizdi. Al «Aıqyn» gazeti «Júregi qazaq dep soqqan azamat edi» dep toptama arnady.

Asyly, adam myqty ǵoı. Sabyr men shúkirshilik mundaı­da­ qýattandyrady. Serik shańy­raǵy tamyrsyz emes. Aǵasy Jaryl­qasyn – el aǵasy, inisi Baqytjan – zańger, uly Qalıjan – kásipker, Ernar, Gúlnar, Gúlmıra bir-bir shańy­­raqqa ıe. Úlken emenniń japy­ra­ǵyndaı nemereler ósip keledi. Ortalarynda aqyl-oı anasy Shárban turǵanda, kórer qyzyqpen ómir jalǵassyn degen tilek bar.

Serik marqum jan dosy Aqse­leýdiń qazasyn óte aýyr qabyl­da­dy. «Oı, Aqseleý-aı!» dep kúńirendi, kúızeldi. Jany jaısań Serik Aqseleýdiń «Kóktegi kúnge, jerdegi elime meıirim qanbady» degen kóktasqa oıylyp jazylǵan amanat sózin estimeı ketti...

Oı, taǵdyr-aı, keıingi qazaq­tyń bir­ panteony – «Keńsaıdyń» ońtústik bet­keıindegi alaqandaı jerde Serik jatyr.

Sekeń jaryqtyqty saparǵa shyǵa­ryp, «Almaty-Aqtóbe» poıyzynyń kýpesine otyrdym. Kózim ilinip ketipti. «Keń­saıdyń» tórinen tórt-bes adam kele jatyr. Jaqyndaı kele bári aı­qyn­ kórindi: Dımash aǵa ortalarynda, Serikti qoltyqtap alǵan. «Meniń Áýezovimdi» tamyljyta aıtyp, Zekeń-Zeınolla Qabdolov tógiltip keledi. Bir búıirde Seriktiń ustazy Temirbek Qojekeev emtıhan alatyn adamdaı «menen ońaılyqpen qutylmaısyńdar» dep qoıady. Zeınolla Qabdolov gúl ósirip, sý quıyp júr. Seriktiń ústinde aq kostıým, aq shalbar, júzi nurlanyp, qatarlarynan bıik turǵandaı tárizdi. Oıanyp kettim, túsim eken. «Janyń jannat­ta­­­ bolǵaı, ardaqtym-aı!» dep ká­lıma qaıtaryp, jaqsyǵa jorydym. Qolyma qalam alyp edim, bir shýmaq óleń oraldy.

«Izgilik oılap pendege,

Nur quıylǵan keýdeńe.

Aǵyp tústi bir juldyz,

Kezdesip ajal kermege!»

Iá, endi Serikti izdep te, saǵynyp ta júrmiz. Onyń tógilte sóıleıtin sózi endi qulaqqa estilmeıdi. Biraq qaldyrǵan óshpes murasy jyl ótken saıyn jańǵyryp, odan ári jarqyraı túspek.

Taǵy bir epızod. 2006 jyly jaz aıyn­­da ulymyz Baǵdat Janarǵa úılendi. Toı qala­da­ǵy «Báıterekte» bastaldy. Alma­tydan Seriktiń aǵasy Jarylqasyn, jeńgesi Qaıyrkúl, Serik­ keldi. Serik tamyljyta sóıledi. Jas jubaılarǵa ózi jazǵan D.Qonaev týraly «Elý jyl – el aǵasy» atty kitapty syıǵa tartty. Sol kitap áli úıde tur. Paraqtap oqımyn. Sóz qudireti osy kitapta órnektelgen. Sodan toı bitken soń úıge oralyp, túni boıy syrlastyq, jýrnalıstik kásip, zamandastary Kádirbek, Oralhan, Aqseleý, Beksultan, Qýanyshbaı jaıynda tógilte áńgime aıtty. «Ákesiz jetimder» jaıynda, Qaldarbek, Seıdahmetter týraly maıyn tamyza sóz qozǵady. Sherhan aǵa týraly syr aǵytty. Kókiregi tunyp turǵan shejire, sheshen, kóp biletin Serikke tańǵaldym, tamsandym.

– Bári durys, áńgimeń tamasha, este qalarlyq. Meniń rıza bolǵanym sondaı, bul – bolashaqta jazylar dastan! – dep, Serikti bıikke kóterip tas­tadym.

– Al, Serik, Dımekeń jaıynda áńgime aıtshy. Adam túgil at úrker kezde­ Dımekeńniń qasynda bolǵanyńyzǵa, batyldyǵyńyzǵa qaıranmyn. Bireýler izińizge túspeı me degendeı peıil baı­qat­tym.

– Nar táýekel! Bel býyp, Dımekeńniń qasynda júrdim. Birneshe estelik jazdym, oqyǵan bolarsyz. Estelikten áli de qalyp qoıǵan jaılar bar bolar, áńgimeni sodan qozǵaıyn, Qaıreke!

Áńgimeni odan ári órbittik. So­dan sý tógilmes jorǵa Serik Dı­mekeń týraly áńgimeni borat­ty.­

– Qaraǵym, Serik men, – dedi Dımekeń 1927-1929 jyl­dar­daǵy aqqoıan, kókqoıan ashar­shy­lyǵyn, kóshede, aýylda ashtan ólgen jandardy kórdim. 1931 jyly, ıaǵnı bul kezde Máskeýde tústi metall jáne altyn ınstıtýtynyń stýdenti edim. Oqý bitirdim, Qońyrat kenishinde seh bastyǵynan dırektorlyqqa kóterildim.

– Dımeke, talaı jaısań jandardy kórdińiz ǵoı?

– Qaraǵym, Serik, nesin aıta­syń, Ahmet Baıtur­sy­n­uly­nyń sózin tyń­da­dym, Maǵjan, Mirjaqyp óleńderin jatqa aıtyp óstik. Qaıran Maǵjan!

– Dımeke, ómirińizde qııanat­tar boldy dep oılaısyz ba?

– Qııanat kóp boldy. Hrýshev pen Gor­ba­chev, Kolbın tusynda talaı ádiletsizdik órbidi. Qyz­met­ten bosap, N.Iýsýpov ornyma­ keldi. Taǵy da qýdalaý, jerdi basqa respýblıkaǵa berý bas­taldy. Dúnıeni bútindeıtin de, búldiretin de sóz. Halyq – altyn­ dińgek, bizder ketemiz, «er tamy­ry­­ elde, el tamyry jerde» degen bar, – dedi Dımekeń.

Sálden soń Seriktiń áńgimesi Dıme­keń­niń súıikti jary Zýhra Sháripqyzyna oıysty. Dımekeń kózine jas aldy.

– Ǵajap adam. Ol kisimen elý jyl, eki aı, eki kún ómir súrdim. Ala jip attamaǵan, dúnıege qyzyqpaǵan naǵyz bekzat ana ǵoı ol!...

– Dımekeńniń ata-tegin bilesiz be, Serik?

– Uly júz Úısin Báıdibek baba­nyń ekinshi áıeli Zerip anamyzdan týǵan Jálmenbettiń Ysty degen bel balasynan. Dımekeń úkimet basyna 1942 jyldyń basynan bergi merzimdi eseptemesek, zeınetke shyqqansha qyryq jyl segiz aı basqarǵan, jıyrma bes jyl birinshi hatshy bolǵan. Qyryq úsh qala saldyrǵan nar tulǵa.

Serikpen áńgime tún boıy taý­sylmady.

Dúnıe shirkin ótip jatyr. Artynda ónegeli ul-qyz, óre­li­ mura qaldy. О́zi dáris bergen aýdıtorııalarda «Serik Ábdiraıymuly aýdıtorııasy» ashyq tur.

Kindik qany tamǵan Úsharal Seriksiz tunjyrap tur. Taı-qu­lyn­daı tebisken qurby, anasy arqa­laǵan jer, atasy sharlaǵan qut­ty qonys, Úsharal Serikti izdep tur. Bar-joǵy 67 jyl ǵu­myr­ keshti.

Seriktiń týǵan aǵasy Jaryl­qa­synnyń Almatyda turǵanyna elý jylǵa jýyq­ta­dy.­ Qazir zeınetker, aýlasynda­ san túrli je­mis­ ósedi, bilikti baǵban.

Jarylqasyn kún qurǵatpaı «Keń­saıǵa» tartady.

Serikti saǵynady. Sol saǵy­nysh­tan týǵan bolar, Serik zıra­tyna jaǵalaı 32 túp qaıyń-shyrsha ósirdi. Qazir bir kezdegi tal shybyq aspanmen talasa ósip tur. Beıitine jaǵalaı oryndyq jasalǵan. Taǵy bir ǵajapty kórińiz. Jarylqasyn qaıyń-shyrshany otyrǵyzar aldynda jer tabanyna túgeldeı tas tósep shyqqan. Nege? Shybyq tamyrlary jer astyna qaraı emes, jaıyla óssin degen nıet. O, qudiret! Sol tamyrlar qazir áýdem jerdegi Dımekeń, Nurǵısa, Seriktiń súıikti ustazdary Qojakeev, Qabdolovtar jatqan jerge qaraı jol salyp, tamyrlaryn jaıyp bara jatqan sekildi. Serik beıne bir sol tamyrlarǵa jan berip jatqan baǵbanǵa uqsaıdy. Mine, ǵajap!

Jarylqasyn baýyry Serikti izdeıdi. Qazir «Keńsaıdyń» baýraıyndaǵy Jarylqasyn ósirgen Alataýmen jarysa ósken qaıyń, shyrsha topyraqtan nár alyp, Seriktiń ómirin odan ári jalǵastyryp turǵandaı.

 

Qaıyrbek MYRZAHMETULY,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi