Ár eldiń shet memleketpen dıplomatııalyq qarym-qatynasynda ekonomıkalyq sala basym turady. Odan soń bilim, mádenıet salasy alǵa shyǵady. Al Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy baılanys adamı kapıtalmen qundy. Munyń bir dálelin eki arasyndaǵy baılanystyń mysalynan baıqaýǵa bolady. 1 mamyr – Halyq birligi kúni qarsańynda Qazaqstan-Germanııa úkimetaralyq Komıssııasy elimizde turatyn etnostyq nemisterdi qoldaýǵa arnalǵan kommıýnıke qabyldady.
Elimizde 226 myń nemis turady
Syrtqy ister mınıstrliginiń málimdeýinshe, atalǵan qujatqa Berlınde Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko men Býndestag depýtaty, GFR-diń qonys aýdarýshylar jáne ulttyq azshylyq isteri jónindegi Federaldy úkimetiniń ýákili Natalı Pavlık Qazaqstan-Germanııa úkimetaralyq komıssııasynyń 19-otyrysynda qol qoıǵan. Sonymen qatar otyrysta Roman Vasılenko Qazaqstandaǵy bilim berý júıesine Germanııanyń kásiptik-tehnıkalyq modelin engizý jáne nemis tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń ókildikterin ashý jóninde birqatar usynys aıtty.
«Mádenıet, bilim jáne áleýmettik salada qoldaý kórsetý boıynsha eki el úkimeti qabyldaǵan laıyqty is-sharalar Qazaqstandaǵy etnostyq nemister bolashaǵynyń jaqsy bolýyn qamtamasyz etedi jáne eki memleket arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynastardyń nyǵaıtýyna mańyzdy úles qosady. Qazir elimizde «Vozrojdenıe» otandyq nemister birlestigi», Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz Qazaqstan-Nemis ýnıversıteti, nemis mádenı ortalyqtary, mektepteri, TMD keńistigindegi jalǵyz memlekettik respýblıkalyq akademııalyq nemis drama teatry bar, sondaı-aq aptalyq, nemistildi «Deutsche Allgemeine Zeitung» gazeti shyǵyp turady», dedi dıplomat.
Al ÚAK-nyń teń tóraǵasy Natalı Pavlık Qazaqstannyń etnostyq nemisteriniń eki el arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty damytýǵa qosyp otyrǵan mańyzdy úlesin jáne Germanııanyń Federaldyq úkimeti osy baǵyttaǵy jumysyn joǵary deńgeıde jalǵastyratynyn atap ótti.
Jalpy, qazaq eline nemis ǵalymdary kóp zertteý júrgizgen. Ǵylymı ekspedısııalardyń birimen 1734 jyly qazaq jerine tabany tıgen Frıdrıh Mıller Soltústik Qazaqstannyń geografııalyq sıpattamasyn qaǵazǵa túsirip, jergilikti halyqtyń turmysy týraly jazba qaldyrǵan. О́tken ǵasyrdyń orta sheginde astronom Strýve Aral jáne Kaspıı teńizderiniń gıdrografııalyq kartasyn qurdy. Kóshpeli qazaqtyń turmys tirshiligi týraly Vılgelm Bartold pen Frıdrıh Radlovtyń joljazbalary stýdentterge áli de «azyq» bolyp keledi.Alǵashqy nemis qonystary Qazaqstanda XIX-XX ǵasyrlarda paıda bolǵan. Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan ýaqytta olardyń ornalasý aımaǵy biraz keńip, nemister qonystanǵan aýyldardyń sany kóbeıe tústi.
Qazaqstandaǵy alǵashqy nemis selosynyń irgetasy Rojdestvenskoe (Frıdensfeld) degen ataýmen 1885 jyly qalanǵan eken. Al atyshýly Stolypın reformasynyń tusynda ıaǵnı 1905-1911 jyldary Qazaqstannyń soltústiginde Aleksandrtal, Altenaý, Kenıgsgof, Prýggergof sekildi birneshe ondaǵan nemis qonysy paıda boldy.
Qazir Qazaqstanda 226 myń etnostyq nemis qonystanǵan. Ár jyldary elden Germanııaǵa 1 mln nemis qonys aýdarǵan. Jalpy, «eki el arasyn medısına mamandary jalǵap otyr», degen pikir aıtady sarapshylar. Osy oraıda sanaly ǵumyryn qazaq medısınasynyń damýyna arnaǵan, 2000 jyly tarıhı otanyna oralǵan Aleksandr Albrandt týraly aıta keteıik.
Qazaq arasynan shyqqan nemis dárigeri
Onyń ata-babalary Edil nemisteri Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Qazaqstanǵa deportasııalanǵan. Aleksandr Albrandt 1948 jyly 26 naýryzda Qostanaı oblysynda dúnıege kelgen. Qazaqstannyń eńbek sińirgen dárigerleriniń arasynda onyń orny bólek. Ordjonıkıdze orta mektebin bitirgennen keıin Aleksandr Albrandt Qaraǵandy medısınalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. 1974 jyly Ordjonıkıdze aýdandyq aýrýhanasyna hırýrg bolyp jumysqa kelip, 2000 jyly Germanııaǵa ketkenge deıin osy qyzmetti abyroımen atqardy.
«1974-1990 jyldary ol bas hırýrg, hırýrgııalyq bólimsheniń meńgerýshisi boldy, ózin batyl jáne tájirıbeli maman retinde kórsetti. Albrandt myńdaǵan adamnyń ómirin saqtap qaldy. Janqııarlyq eńbegi úshin ol kóptegen marapatqa ıe boldy. 1990 jyly oǵan joǵary sanatty hırýrg biliktiligi jáne «KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» ataǵy berildi», dep eske alady pedagog, aqyn, jýrnalıst Nadejda Rýnde.
25 jyl ishinde hırýrg Aleksandr Albrandt jeti myńnan astam operasııa jasady. «Aleksandr Fedorovıch erekshe minezge ıe boldy. Onyń shyǵý tegi de, eshkimge uqsamaıtyn traektorııasy da, san qyrly talanty da, bir sózben aıtqanda, ol harızmasy joǵary adam boldy, osy qasıetteri ony bárinen de erekshelep turatyn», deıdi kindik qany qazaq elinde tamǵan zamandasy Nadejda Rýnde.
Ata-babasynyń týǵan otanyna kelgen Aleksandr Albrant otbasymen Germanııanyń tarıhı ortalyqtarynyń biri, ózi sýrettegendeı janǵa jaıly Regensbýrg qalasyna qonystandy. Dáriger-hırýrg osy jerde 22 jyl ómir súrip, ótken jyldyń 22 qarashasynda 75 jasqa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy.
Qazir onyń urpaqtary medısınadaǵy jolyn jalǵastyryp jatyr. Uly Germanııanyń jetekshi klınıkalarynyń birinde hırýrg. Kelini men qyzy da medısına salasynda qyzmet atqarady.
Germanııadaǵy qandastar
Al birqatar Alash qaıratkeri máńgilik meken etken nemis elinde qazir 260 úı qazaq otbasy, ıaǵnı 1500-ge jýyq qazaq bar. Eýropa qazaqtary qaýymdastyǵy federasııasynyń málimeti boıynsha Keln qalasynda 160 qazaq otbasy, Mıýnhende 75, Berlınde 30, Gambýrgte 10 jáne birli-jarymdy Dıýsseldorf, Maıns sekildi qalalarda turady. Biraq Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary Germanııaǵa qonys aýdarǵan qazaqtardyń dál sany qansha ekendigi belgisiz bolǵandyqtan olar bul sanǵa kirmeıdi.
Germanııadaǵy qandastardyń jalpy turmystyq jaǵdaıy jaman emes. Olar áleýmettik jaǵynan jaqsy qamtylǵan. Sol sebepti Germanııada ómir súrip, azamattyǵyn alýǵa nıettiler kóp. Qazir qazaqtar arasynda nemistiń iri fırma, kompanııa, emhanalarynda bilikti mamandar jeterlik. Máselen, medısına doktory Jádik Shenoldyń esimi Germanııada keń taralǵan. Mı-julyn, júıke júıesiniń aýrýlaryn emdeıtin ol búgingi kúnge deıin 4 myńnan astam kúrdeli operasııa jasaǵan. Jeti tildi jetik biletin Kıl ýnıversıteti aýrýhanasynyń neırohırýrgi Jádik Shenol Qazaqstanda kóp bolmasa da, ana tilin umytqan emes. Ol Azııa, Amerıka elderine de jıi baryp, osy saladaǵy tanymyn tereńdetý jolynda tynymsyz ter tógip keledi.
– Neırohırýrgııadan bastalǵan tájirıbeme 20 jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Men barlyǵyn tizbektep otyramyn. Qazirge deıin 4 myńnan astam aýrýǵa neırohırýrgııalyq ota jasadym. Onyń ishinde mıdyń isikteri, mıdyń tamyryndaǵy aýrýlar, mıǵa qan quıylǵan jaǵdaılarda jasaımyn. Sonymen qatar gıdrosefalııada, ıaǵnı julyndaǵy aýrýlarda da operasııa jasaǵan kezderim kóp, – deıdi qazaq dárigeri.
Jat elde dúnıege kelgenine qaramastan, ol qazaq balalaryna búıregi buryp turatynyn aıtady. Keıbirin tipti tegin emdegen. «Elden kelgen naýqas jol, aýrýhanadaǵy jatyn oryn men dári-dármek shyǵynyn ótese jetkilikti», deıdi Jádik Shenol.
Tili nemisshe taza, alaıda túri men qoıý qara shashyna qarap, álemniń ár túkpirindegi naýqastar «ultyńyz kim?», dep suraıdy eken keıde. Mundaı sátte dáriger «qazaqpyn», dep maqtanyshpen jaýap beretinin aıtady. Al Mıýnhen qalasynyń turǵyny Múttáli Ulyjaı ushaq motoryn jasaıtyn zaýytta bólim basshysy bolyp qyzmet atqarady. Berlındegi qazaq mádenı qoǵamynyń tóraǵasy Beshirethan Malbaqan sondaǵy kompıýter baǵdarlamalaryn daıyndaıtyn iri fırmada jetekshi maman retinde tanylǵan.
Jalpy, Germanııadaǵy qazaqtar ulttyq dástúrdi berik ustanady. Nemis elinde turaqtaǵan otandastarymyzdyń aıtýynsha quda túsý, qyz uzatý, kelin túsirý, shildehana, súndet toı sekildi toılary kóp. Qazaqstanda týyp, keıin es bilgen shaqtarynda tarıhı otanyna oralǵan nemister de qýanyshty sátterin qazaq stılimen atap ótetin kórinedi.